Saddam ham umid qilgandi

**Saddam ham umid qilgandi**

Soʻnggi paytlarda Markaziy Osiyo, ayniqsa Qozogʻiston va Oʻzbekiston, AQSh yirik biznesi va iqtisodchilari tomonidan tobora koʻproq xayrixohlik belgilarini olmoqda.

Dunyo boʻylab avj olayotgan mojarolar, rivojlangan davlatlar va Xitoy iqtisodiyotining sekinlashishi, shuningdek, global inflyatsiya borasida kuchayayotgan xavotirlar fonida Markaziy Osiyoning asosiy davlatlari tez surʼatlar bilan oʻsish namoyish etmoqda va islohotlar bilan investorlarni jalb qilmoqda. Bunga qiziqish bildirganlar orasida hatto AQSh prezidenti Donald Trampning farzandlari ham bor boʻlib, ular Qozogʻistondagi metallurgiya loyihasiga sarmoya kiritishga qaror qilishdi.

Mintaqaga boʻlgan qiziqishning ortishini hech boʻlmaganda «Markaziy Osiyo + 1» formatidagi sammitlar haqidagi sarlavhalardan ham payqash mumkin. Ushbu formatdagi davlat rahbarlari darajasidagi ilk uchrashuvni (onlayn tarzda boʻlsa-da) 2022 yil yanvarida Hindiston oʻtkazgan edi. Oʻsha yilning oxirida ilk bor yuzma-yuz shaklda «MO + Rossiya» sammiti boʻlib oʻtdi. Keyingi yili estafetani Xitoy, AQSh, Germaniya va Fors koʻrfazi arab davlatlari hamkorlik kengashi, 2025 yilda esa Yevropa Ittifoqi, Yaponiya va Italiya qabul qilib oldi. Yaqindagina, sentyabr oʻrtalarida Janubiy Koreya prezidenti ishtirokida sammit boʻlib oʻtdi.

Dunyoning ushbu barcha eng yirik iqtisodiyotlari Markaziy Osiyo bilan qoʻshma investitsiya loyihalarini muhokama qildi. Rossiya OAVlarida Xitoyning infratuzilma va logistikaga oid «Bir makon, bir yoʻl» strategiyasi haqida tez-tez yoziladi, bu strategiya jumladan mintaqaga kiritilayotgan investitsiyalarni ragʻbatlantiradi. Biroq boshqa mamlakatlarda ham shunga oʻxshash tashabbuslar mavjud. Masalan, markaziy osiyolik yetakchilar bilan oxirgi boʻlib uchrashgan Janubiy Koreyaning 2024 yildan boshlab mintaqa bilan hamkorlikni rivojlantirishga qaratilgan «K-Silk Road» — «Koreya ipak yoʻli» strategiyasi amal qilmoqda.

**Urush metalli**

AQSh prezidenti Donald Tramp oilasining ham mintaqada shaxsiy manfaati bor. Financial Times nashri 2026 yil bahorida aniqlashicha, uning oʻgʻillari Donald-kichik va Erikka qisman tegishli boʻlgan Kaz Resources kompaniyasi Qozogʻistondagi sayyoramizning eng yirik volfram konlaridan biri — Shimoliy Katpar va Yuqori Qayraqtini oʻzlashtirish bilan shugʻullanuvchi korxonaning 70 foiz ulushini qoʻlga kiritgan. Ushbu ikki konda butun dunyo volfram mahsulotining qariyb 15 foizini qazib olish mumkin boʻladi.

Hisobotlarga koʻra, ushbu konlarga kirish huquqi amerikalik tadbirkorlarga 114,8 million dollarga sotilgan. Biroq, konlarni oʻzlashtirishning oʻzi katta mablagʻ — taxminan 1,1 milliard dollar talab qiladi, deb taʼkidladi ravvin Pini Altxaus New York Times gazetasiga bergan intervyusida. Bu borada loyihani federal moliyalashtirishni allaqachon maʼqullagan AQSh hukumati yordam berishi kerak.

Erik va Donald-kichik NYT nashriga Kaz Resources kompaniyasida «passiv investorlar» sifatida ishtirok etayotganliklarini va boshqaruv qarorlarini qabul qilmasliklarini maʼlum qilishdi. Oq uyda esa barcha qarorlar faqat «Amerika xalqi manfaatlari» yoʻlida qabul qilinishi taʼkidlandi.

Qozogʻiston volframi AQShga nafaqat prezident farzandlarining farovonligi uchun kerak. NYT yozishicha, volfram — bu oʻq-dorilar, aviatsiya va qurol-yarogʻ ishlab chiqarish uchun ishlatiladigan «urush metalli»dir. Shu bilan birga, ushbu bozorda Xitoy ustunlik qiladi, u volfram va boshqa muhim minerallar eksportini cheklab qoʻygan, shu sababli XXRdan tashqarida metall narxi bir yil ichida olti baravar oshdi.

Aynan shu fonda amerikalik mulozimlar Markaziy Osiyoga eʼtibor qaratishdi. Qozogʻiston Sanoat va qurilish vazirligi vakili NYT bilan suhbatda taʼkidlashicha, mamlakat AQShning oʻta muhim minerallari roʻyxatiga kiritilgan 60 turdagi xomashyoning 25 tasini qazib olish va qayta ishlash imkoniyatiga ega.

Konlarga Xitoy ham daʼvogarlik qilgan edi, biroq, NYT yozishicha, Tramp Qozogʻiston prezidenti Qosim-Jomart Toqayevni ushbu muhim konlarni Amerika kompaniyasiga topshirishga shaxsan koʻndirgan.

**BlackRock imkoniyatlarni koʻrmoqda**

Biroq, xorijiy investorlar nafaqat konlarni xususiylashtirmoqda. Bahorda Oʻzbekiston hukumati oʻzining UzNIF milliy investitsiya jamgʻarmasining 35 foiz aktsiyasini asosan London birjasida boʻlib oʻtgan birlamchi joylashtirish (IPO) davomida 603,6 million dollarga sotdi. Milliy jamgʻarma kommunal xizmatlar, energetika, telekommunikatsiyalar, bank ishi va transport sohalaridagi 13 ta kompaniyada bloklovchi ulushlarga ega.

Joylashtirilgan aktsiyalarning yarmi yirik global institutsional investorlar — BlackRock, Franklin Templeton, Redwheel va Allan & Gill Gray Foundation hissasiga toʻgʻri keldi. Va ular bu bilan toʻxtab qolmoqchi emaslar. «Aftidan, kelajakda bizda Oʻzbekistonda koʻproq imkoniyatlar paydo boʻladi», — deb bayonot berdi dunyodagi eng yirik boshqaruv kompaniyasi BlackRock institutining Yaqin Sharq va Osiyo-Tinch okeani mintaqasi boʻyicha bosh investitsiya strategi Ben Pauell tafsilotlarga toʻxtalmay.

Dunyodagi eng yirik fond boshqaruvi kompaniyasining bunday optimizmi uning Oʻzbekiston prezidenti Shavkat Mirziyoyev va uning administratsiyasi rahbari bilan aloqalariga ham bogʻliq boʻlishi mumkin. Iyul oyida u BlackRock katta ijrochi direktori Adebayo Ogunlesi bilan uchrashdi. Press-relizda aytilishicha, ular, xususan, «xususiylashtirish sohasidagi sheriklikni kengaytirish» masalasini muhokama qilishgan.

Oʻzbekistonda 90-yillarda kuzatilmagan xususiylashtirish kampaniyasi boshlandi, shuning uchun aynan shu yerda yirik xalqaro investitsiya fondlarining asosiy eʼtibori jamlangan, deb tushuntirdi RFFA Jahon iqtisodiyoti va xalqaro munosabatlar instituti (IMEMO) Markaziy Osiyo sektori mudiri Stanislav Pritchin. Uning soʻzlariga koʻra, institutsional investorlar orasida BlackRock va Franklin Templeton mamlakatda eng faol ishlamoqda va mahalliy kompaniyalarni IPO ga olib chiqishga yordam bermoqda.

Shu bilan birga, Pauell Qozogʻistonni ham eʼtibordan chetda qoldirmadi. Bloomberg bilan suhbatda u u yerda amalga oshirilayotgan pensiya tizimi va kapital bozori islohotini olqishladi. «Qozogʻiston kapital uchun yanada qulay boʻlib bormoqda va mamlakat bundan foyda koʻra boshlagani sayin, yanada jozibador boʻlmoqda. Agar biz koʻproq imkoniyatlarni koʻrsak, bu yerga jon-dildan qoʻshimcha mablagʻ yoʻnaltiramiz», — deb taʼkidladi BlackRock vakili.

**Qizigan mintaqa**

Jahon iqtisodiy forumi (WEF) iqtisodchilari va mulozimlari oʻrtasida yaqinda oʻtkazilgan soʻrovnomada Markaziy Osiyo iqtisodiy oʻsish surʼatlari boʻyicha dunyodagi eng istiqbolli mintaqalardan biri boʻlib chiqdi va faqat Hindiston hamda Janubiy-Sharqiy Osiyodan keyingi oʻrinni egalladi. Soʻrovda qatnashgan iqtisodchilarning deyarli yarmi — 44 foizi — yaqin 12 oy ichida iqtisodiyotning «kuchli» yoki «juda kuchli» oʻsishini kutmoqda, 50 foizi esa moʻʼtadil oʻsishni taxmin qilmoqda. Ularning prognozlariga koʻra, 2026 yilda mintaqa YAIMi 5,6 foizga, 2027 yilda esa 5,3 foizga oʻsadi (2025 yildagi 6,9 foizlik oʻsishdan keyin). Sekinlashishga qaramay, WEF ichki isteʼmol va investitsiyalar tufayli Markaziy Osiyoning istiqbollarini ijobiy deb hisoblaydi.

Bu yerdagi asosiy cheklovchi omil sifatida inflyatsiya koʻrilmoqda. Qozogʻistonda avgust oyida u 9,8 foizgacha pasaydi, ammo baribir ancha yuqoriligicha qolmoqda. Biroq, may oyiga nisbatan bosh iqtisodchilar mintaqadagi inflyatsiya boʻyicha oʻz prognozlarini yaxshiladilar.

Investorlarni avvalgidek birinchi navbatda xomashyo jalb qilmoqda, ammo shu bilan birga — «tranzit va neytrallik, muhim metallar, energetika va hatto 80 million aholi yashaydigan isteʼmol bozori ham», deb sanab oʻtadi Freedom Global tahlilchisi Doniyor Orazboyev. Yuqori texnologiyali tarmoqlarni rivojlantirish uchun mintaqada texnologik baza va malakali mutaxassislar yetishmayapti, deb hisoblaydi Pritchin. «Aslida, investitsiya oqimi juda tanlab-tanlab yoʻnaltiriladi va juda cheklangan», — deb taʼkidlaydi u.

Investorlar mintaqa mamlakatlarini tanlashda ham sinchkovlik koʻrsatmoqdalar, ularning jozibadorligi sezilarli darajada farq qiladi. Toʻplangan toʻgʻridan-toʻgʻri xorijiy investitsiyalar (TTXI) boʻyicha Qozogʻiston yetakchi boʻlib qolmoqda, biroq soʻnggi paytlarda eng tez rivojlanayotgan mamlakat Oʻzbekiston boʻldi, deb taʼkidladi Frank Media soʻrov oʻtkazgan barcha ekspertlar.

«Agar Qozogʻistonga odatda institutsional ishtirokchilar kelsa, suveren qimmatli qogʻozlar, kvazidavlat yevrobondlari qiziqish uygʻotsa, Oʻzbekistonda investorlar xususiylashtirish dasturida ishtirok etish, korporativ sektor obligatsiyalarini sotib olishni maqsad qilgan», — deb tushuntiradi AKRA suveren va regional reytinglar guruhi direktori Jannur Ashigali. Qozogʻistonda soʻnggi yillarda kerri-treyd ommalashib ketdi. Mahalliy davlat obligatsiyalarining tengedagi daromadliligi bazaviy valyutalar, jumladan dollarlik qogʻozlar boʻyicha daromadlilikdan yuqori, bu esa investorlarga ular oʻrtasidagi farqdan pul ishlash imkoniyatini beradi, deb taʼkidlaydi Ashigali. Shu bilan birga, qoʻshnilariga qaraganda mamlakatda moliyaviy infratuzilma yaxshiroq rivojlangan, bu esa aynan Qozogʻiston qimmatli qogʻozlarini jozibador qiladi.

Shu bilan birga, Tojikiston va Qirgʻiziston hozircha orqada qolmoqda. Ikkala mamlakatda ham 2025 yilda TTXIda Xitoyning ulushi eng yuqori boʻlgan: tegishli ravishda 60% va 47%, deb koʻrsatdi «Ekspert RA» agentligining suveren va regional reytinglar boʻyicha yetakchi tahlilchisi Kirill Lisenko. Umuman olganda, bu ulush mintaqaning barcha mamlakatlarida oʻsib borgan — XXR Markaziy Osiyoning eng yirik investori boʻlib qolmoqda, deb taʼkidladi u.