«Kundalik amaliyotlar, tenglikni mustahkamlovchi qonunlarga qaramay, ayollarga nisbatan kamsitishni takrorlamoqda» — «BMT-ayollar» eksperti
Gender stereotiplari tufayli qonunlarda mustahkamlab qoʻyilgan tenglik maktablar, sudlar va boshqa muassasalardagi kamsitishlar bilan yonma-yon yashashi mumkin. «BMT-ayollar» eksperti Olga Osaulenko inson huquqlari boʻyicha forumda stereotiplarni bartaraf etish va ayollar hayotidagi haqiqiy oʻzgarishlarni baholash boʻyicha takliflarni taqdim etdi.
«Qonunchilikda tenglik mustahkamlab qoʻyilganiga qaramay, kundalik amaliyotlar ayollarga nisbatan kamsitishni takrorlab kelmoqda» — «BMT-ayollar» eksperti
Qonunlarda mustahkamlangan gender tengligi hali haqiqiy hayotda tenglik mavjudligini anglatmaydi. Toshkentda boʻlib oʻtgan Samarqand inson huquqlari forumidagi nutqida «BMT-ayollar» tuzilmasining Yevropa va Markaziy Osiyo mamlakatlari boʻyicha mintaqaviy ofisining EU4Gender Equality dasturi rahbari Olga Osaulenko ushbu muammoga eʼtibor qaratdi.
«Bizda tenglikni kafolatlaydigan qonun boʻlishi mumkin, ammo muassasalar va kundalik amaliyotlar kamsitishni takrorlashda davom etaveradi», — dedi u. Masalan, qiz bola taʼlim olish huquqiga ega boʻlishi mumkin, lekin u ilm-fan va rahbarlik lavozimlari — bu erkaklar sohasi degan ishonch bilan ulgʻayishi mumkin. Zoʻravonlikdan omon qolgan ayol himoyalanish huquqiga ega boʻlishi mumkin, biroq zoʻravonlikni oilaviy shaxsiy ish deb qabul qiladigan davlat organlari vakillariga duch kelishi mumkin.
Olga Osaulenkoning soʻzlariga koʻra, stereotiplar maktab darsliklari mazmuni, ishxonadagi qoidalar, media va adliya organlarining qarorlari orqali mustahkamlanib boradi. Shu bois, faqat axborot kampaniyalarining oʻzi yetarli emas: hatto gender tengsizligi mavjudligini tushungan holda ham, agar boshqacha yoʻlni tanlash qoralanishiga olib kelsa yoki zarur xizmatlardan foydalanish imkoniyati boʻlmasa, odamlar odatiy kutishlarga amal qilishda davom etishlari mumkin.
Olga Osaulenko Ayollarga nisbatan kamsitishga barham berish qoʻmitasining «Gender stereotiplarini va ularni qoʻllab-quvvatlovchi teng boʻlmagan hokimiyat munosabatlarini bartaraf etish» toʻgʻrisidagi 41-sonli umumiy tavsiya loyihasini taqdim etdi.
Hujjat Ayollarga nisbatan kamsitishning barcha shakllariga barham berish toʻgʻrisidagi konventsiyaning (CEDAW) jinslardan birining past darajada ekanligi yoki ustunligi haqidagi tasavvurlarga asoslangan stereotiplar va xurofotlarni bartaraf etishga oid 5-moddasi qoidalarini rivojlantiradi.
Uning soʻzlariga koʻra, loyiha stereotiplarni hokimiyat va resurslarning taqsimlanishi, erkaklar imtiyozlari va ayollar ustidan nazorat bilan bogʻlaydi. Shuningdek, u stereotiplar davlat, iqtisodiyot, jamiyat va oila qoidalariga singdirilganini taʼkidlaydi.
«Institutlar stereotiplarni shunchaki aks ettirmaydi. Ular bu stereotiplarni maʼqullashi, normaga aylantirishi va qayta ishlab chiqishi mumkin», — dedi Olga Osaulenko.
U loyihada koʻzda tutilgan toʻrtta ish yoʻnalishini sanab oʻtdi.
Birinchisi — qonunlar, byudjetlar va davlat xizmatlarida gender stereotiplarini tizimli ravishda aniqlash.
Tekshiruv darsliklarni, sud qarorlarining asoslanishini, ichki ishlar organlari bayonnomalarini, tibbiy va ijtimoiy xizmatlarni, shuningdek, raqamli tizimlarni qamrab olishi kerak.
Ikkinchisi — davlat muassasalarining masʼuliyatini belgilash.
Ularda aniq standartlar, mutaxassislarning muntazam oʻqitilishi, shikoyat qilish va buzilgan huquqlarni tiklashning qulay mexanizmlari boʻlishi lozim. Agar gender stereotiplari, masalan, xizmat koʻrsatishni rad etishga olib kelsa, vaziyatni tuzatish choralari koʻrilishi kerak.
Uchinchisi — yetarli byudjet ajratish va natijalarni oʻlchash: maʼlumotlarni yigʻish, miqdoriy va sifat koʻrsatkichlaridan foydalanish, muammolarni aniqlash va ularni bartaraf etish rejalarini tuzish. «Markaziy oʻrinda ayollarning real hayotiy tajribasi haqidagi maʼlumotlar turishi kerak», — deya taʼkidladi ekspert.
Toʻrtinchisi — monitoringga fuqarolik jamiyati va ayollar tashkilotlarini jalb qilish, huquq himoyachilari uchun xavfsiz sharoitlar yaratish.
Tavsiya loyihasiga koʻra, davlatlar nufuzli nodavlat ishtirokchilar, jumladan, biznes, media, taʼlim va diniy tashkilotlar, raqamli platformalar faoliyatini nazorat qilishi kerak.
Olga Osaulenko tomonidan taqdim etilgan yana bir yangi ishlanma — «BMT-ayollar»ning «Ideologiyalar, institutlar va hokimiyat» kontseptsiyasidir. U quyidagilarni birlashtiradi:
«Yangi tasavvurlar boshqacha hayotiy tajriba bilan mustahkamlanganda va erishilgan yutuqlarni himoya qilish uchun yetarli jamoaviy kuchga ega boʻlgan ishtirokchilar mavjud boʻlganda, oʻzgarishlar yanada barqaror boʻladi», — deya tushuntirdi BMT eksperti.
Oʻzgarishlarni baholash uchun u toʻrtta savolni taklif qildi:
Uning taʼkidlashicha, bir nechta oʻzaro kesishuvchi kamsitish shakllariga duch kelayotgan ayollarga alohida eʼtibor qaratish lozim: umumiy koʻrsatkichlar ushbu guruhlar uchun saqlanib qolayotgan tengsizlikni yashirishi mumkin.
«Huquqiy islohot muhim, ammo muassasalar amaliyoti oʻzgarishsiz qolsa, uning samarasi cheklangan boʻladi», — deya xulosa qildi Olga Osaulenko.