Kostyum-shimda: Jozef Kabila qanday qilib prezidentlikdan isyonchilar yetakchisiga aylandi

**Yuqori martaba va harbiy oyoq kiyimida: Jozef Kabila qanday qilib prezidentlikdan isyonchilar yetakchisiga aylandi**

Jozef Kabila bir paytlar 1997 yilda Kongo Demokratik Respublikasida uning otasini hokimiyat tepasiga olib kelgan isyonchilar alyansida qoʻmondon boʻlgan. Keyinchalik u otasining oʻrnini egallab, prezident boʻldi va mana endi, 55 yoshida yana isyonchilar yetakchisiga aylandi.

Mutlaqo kutilmagan burilish shundaki, u agʻdarib tashlashga qasam ichgan odam — 18 yillik boshqaruvdan soʻng hokimiyatni topshirgan va isteʼfoga chiqqanidan soʻng koalitsion hukumat tuzgan shaxsning oʻzidir. U prezident boʻlganida qarshi kurashgan isyonchi guruhlardan biri ham endilikda uning yangi alyansi tarkibiga kiradi.

Uning bosib oʻtgan yoʻli KDRning ittifoqlar vaqtinchalik va kuch ishlatish tahdidi hech qachon yoʻqolmaydigan doimo oʻzgarib turuvchi siyosatini aks ettiradi.

Shu oy boshida Kabila Millatni qayta tiklash fronti (FRN) yetakchisi etib tayinlanganida, bu koʻplab kongoliklarning azaldan gumon qilib kelgan narsasini tasdiqladi: sobiq prezident oʻtgan yili KDRning sharqiy qismini, jumladan, Goma va Bukavu kabi asosiy shaharlarini egallab olgan M23 isyonchilari bilan hamkorlik qilayotgan edi.

Shunga qaramay, bu tasdiq Gʻarbiy Yevropaning uchdan ikki qismiga teng boʻlgan va oltin, olmos hamda eng muhimi, mobil telefonlardan tortib elektromobil batareyalarigacha boʻlgan hamma narsani ishlab chiqarishda qoʻllaniladigan foydali qazilmalarga boy ulkan mamlakat — KDR boʻylab hayratga sabab boʻldi.

Kabila uchun bu ittifoq u yoʻqotgan hokimiyatga qaytish yoʻlini taklif qilishi mumkin.

M23 isyonchilari uchun esa uning ishtiroki jangovar maydondagi yutuqlari hali keng milliy legitimlikka aylanmagani harakatga sobiq davlat rahbarining tajribasi va aloqalarini olib keladi.

Biroq, ular Prezident Feliks Chisekedini lavozimidan chetlashtirish boʻyicha oʻzlarining ochiqlangan maqsadlariga erisha olishlari hali ham mutlaqo noaniq.

Siyosiy tahlilchi Genri-Pasifik Mayala BBCʼga bergan intervyusida, agar Kabila siyosiy taʼsirini qaytarib olmoqchi boʻlsa, unda tanlov imkoniyati kam qolganini aytdi.

«Aslida unda boshqa tanlov qolmagan edi», dedi u.

Sotqinlikda sirtdan ayblanib, oʻlim jazosiga hukm qilingani va M23ʼni qoʻllab-quvvatlagani aytilib, AQSh tomonidan sanktsiyalar kiritilganidan soʻng, Kabila ushbu sheriklik unga foyda keltirishi boʻyicha kafolatlar olishni xohlagan boʻlishi mumkin, deb taxmin qildi Mayala.

«Sezilarli kafolatlar olmasdan turib, u bunday tavakkalchilikka qoʻl urganiga ishonchim komil emas», dedi Mayala va M23ʼning harbiy qudrati Kabilaga Kongo hukumati bilan boʻlajak muzokaralarda koʻproq ustunlik berishi mumkinligini qoʻshimcha qildi.

Kabilaning roli, shuningdek, nizo sharqdan tashqariga ham tarqalishi mumkinmi, degan savolni ortaga tashlaydi.

M23ʼning hududiy ilgarilashi mamlakatning sharqiy viloyatlarida, poytaxt Kinshasadan taxminan 1500 km (1000 mil) uzoqlikda toʻplangan.

Kabilaning siyosiy tarmoqlari isyonning qamrovini kengaytirishi mumkin, ammo bu u oʻz harbiy kampaniyasini butun mamlakat boʻylab yoya olishini anglatmaydi.

Shuningdek, Kabilaning taʼsiri milliy miqyosda qanchalik uzoqqa borishi ham noaniq.

Hokimiyatda boʻlgan vaqtida, 2001 yilda otasi Loran sirli ravishda oʻldirilganidan soʻng prezident etib tayinlangach, u Kinshasada koʻpincha begonadek qabul qilingan. U Kinshasada gapiriladigan lingala tiliga qaraganda, KDR sharqi va Sharqiy Afrikaning muloqot tili boʻlgan suaxili tilida juda erkin gapirar edi.

Otasining isyonchilar harakati 1996 yil may oyida hokimiyatni qoʻlga kiritishdan va mamlakatni 30 yildan ortiq vaqt davomida oʻz shaxsiy mulkidek boshqargan uzoq yillik hukmdor Mobutu Sese Sekoni agʻdarib tashlashdan oldin, yetti oy davomida chindan ham sharqdan boshlab butun mamlakat boʻylab Kinshasagacha yurib borgan.

Jozef Kabilaning FRN tashkiloti bu jasoratni takrorlashga harakat qilishi haqida indikatorlar kam, ammo shu hafta boshida u Chisekedini Mobutuga qiyosladi.

«Sizda oʻzi toʻgʻri deb hisoblagan narsani majburlab oʻtkazishni va diktat qilishni xohlaydigan, mamlakatning oliy qonuni boʻlgan konstitutsiyaga rioya qilishni xohlamaydigan tiran bor», dedi u Afrikaning oʻsha qismida dezinformatsiyaga qarshi kurashuvchi Conspiracy Trackers Great Lakes (CTGL) tadqiqot guruhiga.

Kabila hukumatni oʻz prezidentligi davrida joriy etilgan moratorini bekor qilgandan soʻng tinch aholini, siyosatchilarni va harbiylarni, shuningdek uning oʻzini qoʻrqitish uchun oʻlim jazosidan foydalanayotganlikda aybladi.

«Bu shaxsiy masala», dedi u.

U Chisekedi bilan toʻqnashuvini avtoritarizmga qarshi kurash deb baholadi va konstitutsiyaning fuqarolarni hokimiyatni egallab olgan yoki uni konstitutsiyaviy qoidalarni buzgan holda amalga oshirayotgan har qanday shaxsga qarshi turishga chaqiruvchi 64-moddasini keltirdi.

Chisekedi uchinchi muddatga oʻz nomzodini qoʻyishi uchun konstitutsiyani oʻzgartirishni rejalashtirayotgani haqida mish-mishlar yuribdi va oʻsha modda nomi bilan atalgan muxolif partiyalarning C64 koalitsiyasi bunday yurishga qarshi kampaniya olib bormoqda.

Ammo Kabila oʻz deganiga erisha olmasligi mumkinligini koʻrsatadigan belgi sifatida, C64 koalitsiyasi shu haftada Kongoning koʻplab xavfsizlik inqirozlarini faqat harbiy yoʻl bilan hal qilib boʻlmasligini aytib, uning isyonini qoʻllab-quvvatlashdan bosh tortdi. Buning oʻrniga, u «haqiqiy va inklyuziv milliy muloqot» yoʻlida ham Chisekedi, ham Kabila bilan toʻgʻridan-toʻgʻri muzokaralar olib borishga harakat qilishini bildirdi.

Xalqaro inqiroz guruhining Buyuk koʻllar boʻyicha tahlilchisi Richard Monkriffning aytishicha, Chisekedi hali ham katta ustunliklarga ega.

«Chisekedi AQSh tomonidan kuchli qoʻllab-quvvatlanmoqda. Unda juda koʻp pul bor. U umuman olganda siyosiy tizimni va biz koʻrib turganimizdek, harbiy tizimni nazorat qiladi», dedi Monkriff.

Kabilaning FRN rahbari etib tayinlanishiga bergan ilk ommaviy munosabatida Chisekedi juda keskin munosabat bildirdi: «Mantiqan, bu shunchaki u bu mamlakatni va uning aholisini hech qachon sevmaganining isbotidir», dedi u oʻtgan haftada.

Shunga qaramay, mamlakat boʻylab kuzatuvchilarga ega boʻlgan Katolik cherkovi tomonidan tarqatilgan oshkor qilingan natijalarga koʻra, Martin Fayulu 2018 yilgi saylovlarning haqiqiy gʻolibi boʻlganiga qaramay, Chisekedining Fayulu emas, balki prezident boʻlishini taʼminlashga taʼsir koʻrsatganiga keng ishoniladi.

Darhaqiqat, Chisekedini gʻolib deb eʼlon qilgan Saylov komissiyasining sobiq rahbari Korney Nangaa ham shuni aytgan.

Hozirda FRNʼda Kabilaning oʻrinbosarlaridan biri boʻlgan u, yakuniy natijalar eʼlon qilinishidan oldin Kabila va Chisekedi siyosiy kelishuv tuzganini aytdi.

«Men bitim loyihasini tayyorlashga yordam berganimni tasdiqlay olaman», dedi Nangaa 2023 yil sentyabr oyida France 24 telekanaliga. «Chisekedi yolgʻonchi. U kelishuv boʻlganini va bu kelishuvda nimalar borligini biladi».

Chisekedi saylovda qonuniy ravishda gʻalaba qozonganini taʼkidlab kelmoqda.

Bahsli ovoz berishdan soʻng, Kabila va Chisekedi hokimiyatni boʻlishish toʻgʻrisida kelishuv tuzdilar, bu kelishuv Chisekedi 2019 yil yanvarida lavozimga kirishganidan keyin ham Kabila koalitsiyasiga parlament nazoratini saqlab qalishga imkon berdi.

Bu kelishuv 2020 yil dekabrida, Chisekedi Kabilaning parlamentdagi ustunligiga chek qoʻyish va oʻz koʻpchiligini shakllantirishga kirishganida barbod boʻldi. Sobiq ittifoqchilar raqiblarga aylandi va Kabila Janubiy Afrikaga oʻz-oʻzini soʻrgʻun qildi.

Soʻrgʻundan turib Kabilaning Chisekediga boʻlgan tanqidi tobora keskinlashib bordi.

U 2025 yilda KDRga qaytdi va isyonchilar nazoratidagi Gomada paydo boʻldi. Oʻsha yilning sentyabr oyida harbiy sud uni sotqinlik va Kongo sharqidagi zoʻravonliklarni moliyalashtirish kabi ayblovlar bilan sirtdan oʻlim jazosiga hukm qildi.

Oʻsha paytda u bu ayblovlarni rad etgan edi.

Eʼlonning yana bir qiziqarli elementi — bu Kabilaning Ruanda Prezidenti Pol Kagame bilan munosabatidir.

Uning prezidentligining dastlabki yillarida KDR va Ruanda oʻrtasidagi munosabatlar tarang edi, Ruanda oʻz gigant qoʻshnisini 1994 yilgi Ruanda genotsidida qatnashgan xutu etnik qurolli kuchlarini oʻz hududidan chiqarib yuborish uchun yetarlicha harakat qilmaganlikda aybladi. Hozirgi KDR hududida ularning mavjudligi Ruandaning Loran Kabila isyonini qoʻllab-quvvatlaganidan beri oʻzining ancha katta qoʻshnisiga qayta-qayta harbiy aralashuvini oqlash uchun ishlatilgan.

M23 2012 yilda etnik tutsilarning huquqlarini himoya qilish va ularni ushbu qurolli kuchlardan himoya qilish, shu bilan birga Jozef Kabila nazorati ostida boʻlgan Kongo armiyasiga qarshi kurashish majburiyatini olib tashkil etilgan.

Ruanda boshidanoq ularni qoʻllab-quvvatlashda ayblangan. U bu ayblovlarni hamisha rad etib kelgan va rad etib olmoqda, garchi inkor etib boʻlmaydigan dalillar mavjud boʻlsa ham.

Keyinchalik, munosabatlar yaxshilandi va Kabila hukumati xutu qurolli kuchlariga qarshi Ruanda bilan hamkorlik qildi.

Yevropa Tashqi aloqalar kengashining Afrika dasturi direktori Aleks Adamsning aytishicha, Kabilaning isyonchilar yetakchisi etib tayinlanishi, maqsadlari boshqacha boʻlsa ham, uning manfaatlarini Ruanda prezidentining manfaatlari bilan birlashtirishi mumkin.

«Kabila milliy miqyosda siyosiy taʼsirini qaytarib olmoqchi, Kagame esa birinchi navbatda Ruandaning xavfsizligi va Kongo sharqidagi strategik mavqei haqida qaygʻurmoqda. Bu chuqur ishonchga asoslangan sheriklikdan koʻra koʻproq manfaatlar mosligidir», dedi u.

Siyosiy tahlilchi Mayalaning aytishicha, Kabilaning ishtiroki Ruandaga Kongoning ichki ishlariga aralashayotgani haqidagi daʼvolarni rad etishga yordam berishi mumkin.

«Bu sobiq prezident. Bu nihoyat Kongoning oʻz isyoni», dedi u.

Kabila isyonning rahbari sifatida eʼlon qilinishidan oldin ham, oʻtgan yili Donald Tramp nazorati ostidagi tinchlik kelishuviga qaramay, janglar davom etayotgan edi.

Ushbu kelishuvning bir qismi sifatida AQSh KDRning foydali qazilma boyliklarini qazib olish boʻyicha shartnoma imzoladi va oʻshandan beri AQSh bir qancha Ruanda mulozimlari va organlariga zoʻravonlikni uzaytirganlikda ayblab sanktsiyalar kiritish orqali Chisekedi tomonida turgandek koʻrindi.

Saylovlar 2028 yilga moʻljallangan, ammo Chisekedi sharqdagi janglar ovoz berishni kechiktirishi mumkinligidan ogohlantirdi.

Shu fonda Kabila faqat saylovlarning oʻzi mamlakatdagi siyosiy inqirozni hal qila olishiga shubha bildirdi.

«Kongoga saylovlar kerakmi yoki inqilobmi?» deb soʻradi u va barqaror tinchlik mamlakat ijroiya va qonun chiqaruvchi hokimiyatini tubdan qayta koʻrib chiqishni talab qilishini taʼkidladi.

Xalqaro xavfsizlik tahlilchisi Ovigve Egeguning aytishicha, Kabila siyosiy taʼsirini qaytarib olish uchun harbiy kuchga umid bogʻlamoqda, Chisekedi esa oʻz lavozimida boʻlish muddatini konstitutsiya ruxsat berganidan tashqariga uzaytirishga harakat qilayotgandek koʻrinadi.

«Kongo xalqi har qanday holatda ham yutqazadigandek koʻrinmoqda, chunki bu ikki tomonning hech biri sharqiy Kongo va butun mamlakat uchun ishonchli iqtisodiy oʻzgarishlar rejasini taqdim etmaydi», dedi Egegu.