Kofe, kechikishlar va farzandli talabalar. Oʻzbekistonda chet ellik oʻqituvchilarni nimalar hayratda qoldirmoqda

Qahva, kechikishlar va farzandli talabalar. Oʻzbekistonda xorijlik oʻqituvchilarni nimalar hayratda qoldirmoqda

Xitoylik oʻqituvchi bu yerda qahva ichishga oʻrgandi, turkiyalik sotsiolog oʻzi bilan oʻzbek daraxtlarining urugʻlarini olib yuradi, Janubiy Koreyadan kelgan professor esa kechikishlarga xotirjamroq munosabatda boʻlishni oʻrgandi. Oʻqituvchilar kuni arafasida Podrobno.uz muxbiri Toshkentdagi uchta oliy oʻquv yurtining olti nafar oʻqituvchisi bilan xorijlik pedagoglarning odatlarini nimalar oʻzgartirayotgani va ularning oʻzlari Oʻzbekistonda nimalarni oʻrganayotgani haqida suhbatlashdi.

## Xorijlik oʻqituvchilar koʻpaymoqda

Xorijlik oʻqituvchilar allaqachon Oʻzbekiston taʼlim tizimida nodir hodisa boʻlmay qoldi. Maktabgacha va maktab taʼlimi vazirligining Podrobno.uz soʻroviga bergan rasmiy javobiga koʻra, sentyabr oyi oʻrtalariga kelib, respublika umumtaʼlim maktablarida 40 dan ortiq davlatdan kelgan 1,4 mingdan ziyod xorijlik mutaxassislar faoliyat yuritmoqda. Toshkent maktablarida hozirda 35 dan ortiq xorijlik pedagog mehnat qilmoqda. Ular ingliz, koreys, frantsuz, xitoy, nemis va yapon tillaridan dars bermoqda, shuningdek, qoʻshma til yoʻnalishlarida ishtirok etmoqda.

2026/2027 oʻquv yilida maktablardagi xorijlik mutaxassislar sonini 2 mingga yetkazish rejalashtirilgan. Agar hozirgi shtatga emas, balki butun 2023–2026 yillar davriga nazar tashlasak, mamlakat maktablariga jami 2,2 mingga yaqin xorijlik mutaxassis jalb etilgan boʻlib, ulardan taxminan 1,1 ming nafari Toshkent shahriga toʻgʻri keladi. Vazirlik til tayyorgarligi natijalarini ham alohida qayd etadi: 2025/2026 oʻquv yilida chet tillarini bilish darajasini baholashda ishtirok etgan poytaxtlik 10 mingdan ortiq 11-sinf oʻquvchilari B1 va undan yuqori darajani koʻrsatdilar.

Bizning qahramonlarimiz maktablarda emas, balki oliy oʻquv yurtlarida ishlaydilar. Shu bois, bu yerdagi rasmiy raqamlar ularning aynan oʻz muhitini tasvirlashdan koʻra, koʻproq koʻlamni ifodalaydi. Biz ongli ravishda olti nafar suhbatdoshimizni yagona «xorijlik oʻqituvchi portreti»ga keltirishga harakat qilmadik. Aksincha, bitta shaharga olib kelgan yoʻllarning qanchalik turlicha ekanini koʻrish qiziqarliroq boʻldi: kimdir yoʻllanma boʻyicha kelgan, kimdir oilasi ortidan, kimdir koʻp yillar davomida Markaziy Osiyoni izlagan, kimdir esa shunchaki bir nechta ish takliflari orasidan tanlov qilgan.

## Jahon tillari universiteti

Oʻzbekiston davlat jahon tillari universitetida biz bir yoʻla uchta qahramonni uchratdik. Ikki nafar oʻqituvchi ayol Xitoydan, professor Na Samil esa Janubiy Koreyadan kelgan. Uchalasi ham til bilan ishlaydi, ammo tez orada ayon boʻladiki, ularning darslarida til — bu shunchaki birinchi qatlam, xolos. Uning ortidan oilaviy odatlar, intizom, taomlar, vaqtga boʻlgan munosabat va talaba oʻqituvchi madaniyatining bir qismini, oʻqituvchi esa talaba madaniyatining bir qismini qanchalik tez oʻzlashtirishi haqidagi suhbatlar boshlanadi.

### Ma Ley: qattiqqoʻl boʻlmoqchi edi, lekin talabalarga doʻst boʻlishga qaror qildi

Ma Ley Xebey provintsiyasidan. Xitoyda u rus tilini oʻrgangan — aynan shu mutaxassislik oxir-oqibat uni ilk bor Oʻzbekistonga olib kelgan. Toshkentga u 2018 yildayoq kelgan, madaniy markazda ishlagan va xitoy tilidan dars bergan. Keyin Xitoyga ketgan, yana qaytib kelgan, bu yerda boʻlajak turmush oʻrtogʻini uchratgan va asta-sekin shahar bilan nafaqat kasbini, balki oilasini ham bogʻlagan.

Uning turmush oʻrtogʻi ham xitoylik va rus tilini biladi. Koʻp yillar oldin u ota-onasi bilan Oʻzbekistonga koʻchib kelgan, keyinchalik tadbirkorlik bilan shugʻullangan. Ular shu yerda tanishishgan. Farzandlari tugʻilganidan keyin Ma Ley bir muddat ish maromidan chiqib qoldi. Kafedradan unga qoʻngʻiroq qilib, universitetga taklif qila boshlashganida, u avvaliga rad etdi: bolalari kichik edi. Keyin u barcha qarorlarni allaqachon faqat oila atrofida qabul qilayotganini payqab qoldi.

«Men oʻzim haqimda ham oʻylashni boshlashim kerak, deb oʻyladim. Menga nima kerak, nima bilan shugʻullanishim kerak, faqat bolalarni oʻylayvermasdan. Keyin qaror qildim — men bu yerda ishlayman», — deb eslaydi u.

Birinchi dars unga oson kechmadi. Ma Ley rus tilida xato qilishdan qoʻrqqanini tan oladi. Ammo talabalar, uning soʻzlariga koʻra, hayajonni yengishga yordam berishgan. Vaqt oʻtishi bilan qoʻrquv yoʻqoldi va u bilan birga «qattiqqoʻl xitoylik oʻqituvchi» boʻlish haqidagi dastlabki reja ham barham topdi.

«Xitoyda oʻqituvchilar juda qattiqqoʻl. Bu yerga yangi koʻchib kelganimda: agar qattiqqoʻl boʻlsam, ular menga quloq soladi, deb oʻylagandim. Lekin ularni urishish men uchun juda qiyin. Men hammasidan ham koʻra ular bilan doʻst boʻlishni xohladim», — deydi oʻqituvchi.

Shu bilan birga, u taʼlim talablarini pasaytirmaydi. Birinchi kursda talabalarga rus tili bilan yordam beradi, ikkinchi kursdan esa darslarni faqat xitoy tilida olib borishga harakat qiladi. «Ular hamma narsani tushunishadi. Ular juda aqlli va doim harakat qilishadi», — deydi Ma Ley.

Ilk madaniy farqlardan birini u darsliklarda emas, balki talabalarning shaxsiy hayotida payqadi. Ma Leyni qizlarning bir qismi hali oʻqish davridayoq turmushga chiqishi hayratda qoldirdi. Uning Xitoy universitetidagi tajribasida boshqacha edi: talabalar koʻpincha avval taʼlimni tugatib, keyingina nikoh, koʻchib oʻtish yoki oila haqida oʻylashardi.

Uning yodida qolgan yana bir voqea talaba bilan boʻlgan oddiy suhbatdir. Talaba ukasiga 100 dollarga yaqin pul berganini va uni qaytarib kutmasligini aytgan. Ma Ley undan nega bu pulni qarz deb hisoblamasligini soʻragan. «U: bu mening ukam. Men unga yordam berishim kerak, dedi», — deb eslaydi u. Oʻqituvchi uchun bu oilaning mahalliy madaniyatda qanday oʻrin tutishining eng tushunarli izohlaridan biriga aylandi.

Toshkent uni mayda-chuyda narsalarda ham oʻzgartirdi. Koʻchib oʻtishdan oldin Ma Ley deyarli qahva ichmasdi. Keyin hamkasblari toʻlaqonli tushlikni qahva, non, salat yoki somsa bilan osongina almashtirishini koʻrdi. Uning soʻzlariga koʻra, «ovqatlanish — eng muhimi» boʻlgan madaniyatdan kelgan inson uchun bunday ish maromi gʻalati tuyulardi. Endi u oʻzi ham kunini taxminan shunday oʻtkaza oladi.

Ma Leyning farzandlari ikki til orasida ulgʻaymoqda: xitoy tili ular uchun ona tili, rus tili esa Toshkent muhitidan kirib kelgan va shu qadar tabiiy boʻlib qolganki, ular ikkalasini erkin aralashtirib gapirishadi. Aynan oila — oʻqituvchining yaqin orada ketish haqida oʻylamasligining sabablaridan biridir. Ikkinchisi — ishning oʻzi. U universitetga oʻrganib qolganini, talabalarini yaxshi koʻrishini va ayniqsa, hamkasblari bir-biriga yordam beradigan kafedrani qadrlashini aytadi. Xitoylik tanishi Oʻzbekistonga ishlashga borishga arziydimi, deb soʻraganida, Ma Ley uzoq oʻylamay javob berdi: hech boʻlmaganda kelib, koʻrishga arziydi.

Ma Ley universitetga oilasi va oʻz rus tili orqali kirib keldi. Lyu Syaomeyning tarixi esa deyarli buning teskarisi: u Pekindan kasbiy yoʻllanma boʻyicha kelgan va birinchi kundan boshlab Toshkentga, eng avvalo, yangi auditoriya sifatida qaragan.

### Lyu Syaomey: «Meni yaxshi koʻrib, xitoy tilini ham yaxshi koʻrib qolishdi»

Lyu Syaomey Oʻzbekistonga 2022 yilda kelgan. Bungacha u Pekinda ishlagan, Toshkentga esa uni Xitoy tomoni yuborgan. Jahon tillari universitetida u xitoy tilidan dars beradi va til oʻqituvchisi uchun koʻp narsani oʻzgartiradigan bir xususiyatni tezda payqadi: talabalarning salmoqli qismi allaqachon bir vaqtning oʻzida bir nechta til muhitida yashaydi.

Uning kuzatishlariga koʻra, oʻzbek talabalari koʻpincha oʻzbek, rus va ingliz tillarida gaplashadi, kimdir esa parallel ravishda turk yoki arab tillarini oʻrganadi. Lyu Syaomey oʻqish odatlari Xitoydagidan farq qilishini va xitoylik talabalar unga tirishqoqroq tuyulishini tan oladi, ammo mahalliy talabalarni muloqotga tayyorligi va yangi tillarni sinab koʻrishga intilishi uchun alohida ajratib koʻrsatadi.

U oʻzining birinchi darsini dastur boʻyicha emas, balki yuzlar orqali eslaydi. Talabalar, deydi oʻqituvchi, unga «qiziquvchanlik bilan» boqishar va nafaqat xitoy tili qoidalarini, balki ularning ortida nima turganini — boshqa mamlakat, madaniyat, tarix va kundalik hayotni bilishni istashardi.

«Menda eng chuqur taassurot qoldirgan narsa — ularning menga boʻlgan ishtiyoqi va mehridir. Meni yaxshi koʻrib, ular xitoy tilini ham yaxshi koʻrib qolishdi», — deydi Lyu Syaomey.

Auditoriya sharoitlari tufayli odatiy metodikaning bir qismini qayta qurishga toʻgʻri keldi. Multimedia uskunalari yetishmaydigan joylarda u onlayn va oflayn vositalarni birlashtiradi va tilni mexanik yodlashga aylantirmaslikka harakat qiladi. Uning tamoyili oddiy yangraydi: material tushunarli, qiziqarli va xotirada oson qoladigan boʻlishi kerak.

Uning faxrlanishi uchun aniq sabablar ham bor. Lyu Syaomeyning soʻzlariga koʻra, baʼzi talabalar bir yil ichida HSK 4 sertifikatini olishgan, ayrim ikkinchi kurs talabalari esa HSK 5 va HSKK ogʻzaki imtihonigacha yetib borishgan. U oʻz guruhlaridan ikkitasini oqimdagi eng yaxshilari deb ataydi.

Ammo uning hikoyasidagi eng qiziqarli jihat rollar almashgan joyda paydo boʻladi. «Ular menga oʻzbek va rus tillarini oʻrgatishadi, men esa bunga javoban ularga xitoy tilini oʻrgataman. Biz bir-birimizga yordam beramiz va birgalikda yutuqlarga erishamiz», — deydi oʻqituvchi.

Agar oʻn yildan keyin talabalar u haqda faqat bir narsani eslab qolishsa, Lyu Syaomey bu mehr va doʻstlik boʻlishini istardi. Agar kun kelib Xitoyga qaytishga toʻgʻri kelsa, u oʻzi bilan nafaqat rus va oʻzbek tillaridagi yangi soʻzlarni, balki chemodanga solib boʻlmaydigan tajribani — til asta-sekin shunchaki oʻquv predmeti boʻlishdan toʻxtagan guruhlar xotirasini olib ketmoqchi.

Ikki xitoylik oʻqituvchining moslashishi til va talabalar bilan yaqinlik atrofida qurilgan. Janubiy Koreyalik Na Samil esa farqli jihatga ancha oldin — aynan oʻzining birinchi juftligining dastlabki daqiqalarida duch keldi.

### Na Samil: roʻyxatda 26 talaba, auditoriyada uch kishi

Professor Na Samil koreysshunoslik kafedrasida koreys tilidan dars beradi va talabalarning dissertatsiya ishlariga rahbarlik qiladi. Unda Markaziy Osiyoga qiziqish Oʻzbekistonga kelishidan oldin paydo boʻlgan. Koreyadagi ilmiy jamiyat raisi sifatida u Qirgʻizistondagi xalqaro konferentsiyada qatnashgan, keyin Qozogʻistonda koreys tili oʻqituvchilari bilan bir hafta ishlagan va bu yerda nafaqat til, balki oʻqituvchilarning oʻzlarini tayyorlash metodikasi bilan ham shugʻullanishni tobora koʻproq oʻylay boshlagan.

Oʻzbekistondagi ilk katta tajribasi u uchun Fargʻona boʻldi, u yerda Koreya xalqaro universitetida dars berdi. Keyinchalik professor Toshkentga koʻchib oʻtdi va faoliyatini Jahon tillari universitetida davom ettirdi. Uning aytishicha, uni haligacha bu yerda taʼlim tizimiga boʻlgan qiziqish va «talabalarni toʻgʻri yoʻnaltirish» istagi ushlab turibdi.

Mamlakatdagi birinchi darsini u juda yaxshi eslaydi. Roʻyxatda 26 ga yaqin kishi bor edi. Boshlash vaqti kelganda, auditoriyada uch-toʻrt kishi oʻtirardi. Qolganlar birin-ketin yetib kelishdi. Ammo uni kechikishlardan koʻra koʻproq auditoriyaga kirishning oʻzi hayratda qoldirdi.

Koreyada, deb tushuntiradi Na Samil, kechikkan talaba oʻz joyiga imkon qadar jimgina oʻtishga harakat qiladi. Bu yerda esa talabalar kirib, salomlashib, tanishlarini chaqirib, quchoqlashib, gaplashib — va shundan keyingina joylariga oʻtirishdi.

«Bu menga qiziq tuyuldi. Avvaliga biroz dovdirab qoldim. Keyin bu ham madaniyat ekanini, shunchaki menga notanish madaniyat ekanini tushundim», — deb eslaydi professor.

Madaniyatni qabul qilish u uchun oʻz qoidalaridan voz kechishni anglatmaydi. Na Samil darslarga oʻz vaqtida kelishni talab qilishda davom etdi. Hozir, deydi u, muammo deyarli yoʻqolgan. «Ularni yoʻnaltirish va boshqarish — bu ham taʼlimning bir qismidir», — deb tushuntiradi oʻqituvchi.

Auditoriyadan tashqaridagi vaqtga boʻlgan munosabati esa ancha koʻproq oʻzgardi. Koreyada kelishuvlarning aniqligi u uchun deyarli avtomatik edi: uchrashuv belgilandimi — demak, hamma oʻz vaqtida keladi. Oʻzbekistonda u erkinroq maromga duch keldi va avvaliga buni ogʻriqli qabul qildi. Keyin u deyarli shaxsiy falsafaga aylangan formulani oʻylab topdi.

«Kutish estetikasi, shoshilmaslik estetikasi. Men buni yangidan tushunyapman», — deydi Na Samil. Endi u kutishni yoʻqotilgan vaqt sifatida emas, balki oʻzi yashayotgan muhitning bir qismi sifatida qabul qilishga harakat qilmoqda.

Yana bir alohida maktab ovqat boʻldi. Kelishidan oldin professor palov, somsa va kabob haqida deyarli hech narsa bilmasdi. Palov avvaliga juda yogʻli, koʻp miqdorda sabzavotsiz goʻsht esa noodatiy tuyuldi. Asta-sekin taʼmlar oʻzgardi, garchi u oʻz koreyscha ehtiyotkorligini saqlab qolgan boʻlsa-da: palovda hali ham eng yogʻli boʻlaklarni qoldirishga harakat qiladi, kabobga esa imkon qadar sabzavotlar qoʻshadi.

Mamlakatdan olgan eng kuchli taassuroti baribir ovqat yoki punktuallik bilan bogʻliq emas. Fargʻonada uni notanish odamlar, uning Koreyadan ekanini eshitib, suhbatlashish uchun yaqinlashishgani va yordam taklif qilishgani hayratda qoldirgan. Toshkentda bunga xavfsizlik va katta shaharning qulayligi hissi qoʻshildi. Koreyadagi Oʻzbekiston haqida soʻraydigan tanishlariga u qisqa javob beradi: «Keling, xavotir olmang».

Uyga, Tejonga, professor kun kelib oʻzbek kulolchilik mahsulotlari — laganlar, piyolalar va naqshinkor idishlarni olib ketmoqchi. Unga ularning ranglari va shakllari yoqadi va u bunday narsalar koreyalik doʻstlariga ham maʼqul kelishiga ishonadi. Ammo, uning hikoyasidan koʻrinib turibdiki, asosiy esdalik sovgʻasi kulolchilik boʻlmaydi. Aniqlik madaniyatidan kelgan inson allaqachon baʼzan kutishni oʻrgandi.

Jahon tillari universitetida xorijlik oʻqituvchi deyarli har kuni madaniyatlar chegarasida ishlaydi. Jurnalistika va ommaviy kommunikatsiyalar universitetidan Musa Yavuz Alptekinda esa bu chegara birinchi maʼruzadan ancha oldin boshlangan: u koʻp yillar davomida Markaziy Osiyoni oʻz tarixi bilan bogʻliq joy sifatida qabul qilgan.

## Jurnalistika va ommaviy kommunikatsiyalar universiteti

### Musa Yavuz Alptekin: yoʻl boʻyida urugʻ yigʻadigan sotsiolog

Musa Yavuz Alptekin — Turkiyaning Qoradengiz texnik universiteti dotsenti va doktori boʻlib, bugungi kunda Toshkentdagi OʻzJOKUda faoliyat yuritmoqda. Koʻchib oʻtishdan oldin u Turkiyada 18 yil dars bergan, AQSh, Buyuk Britaniya, Malayziya, Germaniya va boshqa mamlakatlar universitetlarida boʻlgan. Ammo Markaziy Osiyoni koʻp yillar davomida alohida yoʻnalish sifatida koʻnglida saqlab kelgan.

«Markaziy Osiyo, ayniqsa, Oʻzbekiston haqida bilish men uchun juda qiziq edi. Yillar davomida bu yerga kelishni oʻylab yurardim», — deydi u.

2023 yilda qiziqish qarorga aylandi. Alptekin sotsiologiyadan dars berishni va Turkiya hamda xorijda toʻplagan bilimlarini mahalliy talabalarga yetkazishni istardi. Ammo shaxsiy sabab ham bor edi. U Oʻzbekistonni oʻz tarixiy ildizlari bogʻliq boʻlgan makonning bir qismi sifatida qabul qilardi.

«Men Turkiyada 18 yil dars berdim va bu biroz bir xillikka aylanib qoldi. Hayotimni oʻzgartirishni xohladim. Oʻzbekiston men uchun muhim mamlakat edi, chunki milliy ildizlarim shu yerda edi. Ajdodlarim yashagan yerlarni koʻrishni istardim», — deydi oʻqituvchi.

Reja ehtiyotkorona edi: hech boʻlmaganda bir yil yashash. Keyin Toshkent kutilmaganda Anqarani eslatdi, odamlar yoqib qoldi, oʻz talabalari paydo boʻldi. Shu tariqa bir yil asta-sekin choʻzildi. Hozir Alptekin Oʻzbekistondagi toʻrtinchi yili haqida gapirmoqda.

Turkiyadan birinchi jiddiy farqni u talabalarning oʻqituvchiga boʻlgan munosabatida koʻrdi. Alptekin mahalliy yoshlarni samimiy deb ataydi va ayniqsa, pedagoglarga boʻlgan hurmatni qayd etadi. Oilaning universitet hayotining bir qismi boʻlib qolayotgani ham uni hayratda qoldirdi: baʼzi talabalar ota-onalari bilan birga kelishadi, qizlar orasida esa oʻqish davridayoq turmushga chiqib, ona boʻlayotganlar bor.

Tillar unda yanada kuchliroq taassurot qoldirdi. Koʻpgina talabalar, deydi Alptekin, oʻzbek, rus va ingliz tillari orasida erkin oʻta olishadi, shuning uchun keyingi til ularga osonroq kechadi. U hatto oʻzbek talabalarining bir qismi ingliz tilida Turkiyadagi koʻplab talabalariga qaraganda ishonchliroq gapiradi, deb hisoblaydi.

Musaning oʻzi ham moslashishiga toʻgʻri keldi. Oʻzbekistonda u darslarda oʻzbek tilidan foydalanishni boshladi, dars berishni esa ancha vizuallashtirdi: taqdimotlar, ekrandagi materiallar koʻpaydi, faqat ogʻzaki maʼruzalar kamaydi.

Barcha farqlarga qaramay, uning fikricha, bir narsaning millati yoʻq. «Talaba baribir talaba. Ular kamroq ishlab, eng yuqori bahoni olishni xohlashadi», — deb kuladi Alptekin.

Ammo bu hazildan soʻng u mahalliy talabalarning oʻzlari unga oʻrgatgan narsalarni sanab oʻtadi: mehribonlik, boshqalarga yordam berish va hurmat. Akademik koʻrsatkichlarni emas, aynan shularni u oʻz tajribasidagi eng muhim narsa deb bir necha bor taʼkidlaydi.

Talabalar oʻn yildan keyin u haqda nimani eslab qolishlari kerak, degan savolga Musa deyarli pauzasiz javob beradi: unga ularning bu yerga maosh uchun kelmaganini tushunishlari muhim. «Pul uchun emas, moddiy narsalar uchun emas, balki madaniy, tsivilizatsion, insoniy tuygʻular tufayli kelganimni. Agar ular shuni eslab qolishsa, men baxtli boʻlaman».

Eng noodatiy javob esa undan kun kelib uyiga nima olib ketishini soʻraganimizda paydo boʻladi. Oʻzbekiston boʻylab sayohat qilar ekan, oʻqituvchi yoʻl chekkalarida daraxt urugʻlarini payqab qolgan va ularni sumkasiga yigʻa boshlagan. Bir nechtasini haligacha oʻzi bilan olib yuradi. Ularni Turkiyaga olib borib, doʻstlariga tarqatishni va: «Agar bogʻingizda Turkiston daraxtini oʻstirishni xohlasangiz — eking», deyishni rejalashtirmoqda. Ehtimol, bu mamlakatning bir qismini oʻzi bilan olib ketishning eng ramziy usulidir.

Musa Oʻzbekistonga keldi, chunki koʻp yillar davomida aynan shu yerga kelishni xohlagan edi. Adju universitetining ikki oʻqituvchisida esa boshlangʻich nuqtalar butunlay boshqacha.

## Adju universiteti

### Natalya Uayzli: Irlandiyadan qolgan familiya, ikkinchi nikoh va Toshkentdagi yangi hayot

Natalya Nikolayevna Uayzli Qozogʻistondan. Uning familiyasi Markaziy Osiyo uchun haqiqatan ham kutilmagan eshitiladi va universitetda unga darhol eʼtibor qaratishdi. Natalya buni oddiy tushuntiradi: familiya Irlandiyadan boʻlgan birinchi turmush oʻrtogʻidan qolgan. Keyinchalik uning hayoti oʻzgardi — u yana turmushga chiqdi, bu safar oʻzbekistonlik insonga va aynan shu yangi nikoh oxir-oqibat uni Toshkentga olib keldi.

Bungacha Natalya koʻp yillar davomida chet elda yashagan va dars bergan. Uning tarjimai holida Birlashgan Arab Amirliklari, Quvayt va Saudiya Arabistoni bor. U musiqa, teatr mahorati va drama bilan ishlagan, turli taʼlim tizimlarida — Britaniya dasturlari va International Baccalaureate dan tortib Montessorigacha dars bergan. Qozogʻistonda professional musiqa maktabida ishlagan.

Toshkentda hamma narsani yangidan boshlashga toʻgʻri keldi. Bu universitetdagi boʻsh ish oʻrnini Natalya xalqaro agentlik orqali yoki akademik tavsiya bilan emas, balki OLX dan topdi. Soʻrov yubordi, suhbatga keldi va ishga kirdi. Hozir Dance Club va Music Club ni boshqarmoqda.

Bu uning Oʻzbekistondagi ilk hayot tajribasi, shuning uchun hikoyada shaharni hali endigina boʻlaklab yigʻayotgan insonning koʻplab kuzatishlari bor. U avtobus yoʻnalishlarini oʻrganmoqda, turmush oʻrtogʻi bilan yangi joylarga bormoqda, Toshkentni suratga olib, statusga joylashtirmoqda. Qozogʻiston, Amirliklar va Quvaytdagi doʻstlari keyin bu qanday joylar ekani va shahar nega bunchalik chiroyli koʻrinishini soʻrashadi.

Universitetda u birinchi boʻlib payqagan narsa — yangi insonga boʻlgan munosabat boʻldi. «Xayrixohlik. Doim eshitishadi, yoʻl-yoʻriq koʻrsatishadi, yordam berishadi. Shu vaqt ichida menga yordam kerak boʻlib, uni koʻrsatishmagani boʻlmadi», — deydi Natalya.

Yangi shahar va yangi auditoriyaga qaramay, u oʻz metodikasini oʻzgartirmadi. Turli mamlakatlardagi koʻp yillik ish faoliyati davomida unda deyarli millatga bogʻliq boʻlmagan tamoyil shakllangan.

«Bolalar hamma joyda bir xil. Ularni qiziqtirish, jalb qilish kerak — shunda ular butunlay ochilishadi», — deb tushuntiradi oʻqituvchi.

Asosiy vosita sifatida u ragʻbatlantirishni ataydi. Talaba yangi materialni oladi, uni uddalaydi, oʻqituvchi buni payqaganini darhol his qiladi — va yanada oldinga intilishni xohlaydi. Natalya uchun bu zanjir musiqada ham, raqsda ham va u ishlashga muvaffaq boʻlgan eng turli maktab tizimlarida ham ishlaydi.

Shu bilan birga, uning oʻzi ham oʻrganmoqda. Mahalliy talabalar, deydi Natalya, uni sodir boʻlayotgan voqealarga tezroq munosabat bildirishga majbur qildi. «Ular meni tezroq fikrlashga, vaziyatga moslashishga, tezroq qaror qabul qilishga oʻrgatishdi. Biz allaqachon eski gvardiyamiz, ular esa yoshlar — hayot maromida boʻlishga toʻgʻri keladi».

Kundalik taassurotlardan unda ayniqsa koʻchalar va bogʻlardagi tozalik alohida taassurot qoldirdi. Natalya buni Yaqin Sharq bilan solishtiradi, u yerda tozalik bilan koʻpincha maxsus olib kelingan ishchilar shugʻullanadi, va Toshkentda bu hududni aholining oʻzlari nazorat qilishini koʻrayotganini taʼkidlaydi. Muhimi, u suhbatda ekologiyani emas, aynan koʻchalar tozaligini nazarda tutayotganini alohida aniqlashtirib oʻtadi.

Uy hayotida ham yangi taʼmlar paydo boʻldi. Oilada Natalya yaxshi koʻrib qolgan xitoy-uygʻur taomlari urfga kirdi. Oʻz kelajagini esa u hozircha Toshkent bilan bogʻlamoqda: bu yerda turmush oʻrtogʻi, yangi ish va shahar hali birinchi tanishuvni tugatishga ulgurmagani hissi bor.

Natalyada kasb koʻp marta mamlakatni u bilan birga oʻzgartirgan. Arshad uchun esa hammasi teskari: atrofda qancha mamlakat oʻzgarmasin, dars berish u uchun oilaviy oʻzgarmas qadriyat boʻlib qoldi.

### Arshad: «Ular kattalar, lekin oʻqituvchi uchun baribir bolalar»

Arshad Sayed Muxammad Buxari Muxammad Shri-Lankadan boʻlib, 20 yilga yaqin vaqtdan beri ingliz tilidan dars beradi. Adjuda u uch yildan beri ishlaydi. Oʻzbekistongacha Qatar boʻlgan, pandemiya davrida esa Rossiya, Yaponiya, Xitoy va boshqa mamlakatlar talabalari bilan onlayn darslar oʻtgan. Shu bois, u yangi auditoriyadan allaqachon qoʻrqmaydi.

COVID dan keyin Arshad yana chet eldan ish izlashga qaror qildi va bir nechta taklif oldi — Xitoy, Vyetnam va Oʻzbekistondan. Toshkentni tanladi. Qarorda juda jiddiy va juda oddiy kundalik narsalar aralashib ketdi: tanishlarning fikrlari, xavfsizlik hissi va ovqat. Arshad — musulmon va unga har kuni mos keladigan taomni qayerdan topish haqida oʻylamaslik muhim edi. Oʻzbekistondagi doʻsti bu borada muammo boʻlmasligini oldindan tushuntirgan.

Toʻgʻri, ovqat tezda boshqa muammoga aylandi. Arshad birinchi oylarda oʻzbek taomlariga juda berilib ketgani va sezilarli darajada vazn orttirganini kulib eslaydi. Bu voqeani u moslashishning deyarli asosiy kundalik qiyinchiligi sifatida eslaydi.

Universitetning oʻzini u infratuzilmasi uchun maqtaydi: auditoriyalar, partalar, yoritish tizimi, aqlli doskalar va makonning umumiy tashkil etilishi. Shunday sharoitlarni, deydi Arshad, Qatarda koʻrgan, ammo u boʻlgan Osiyo mamlakatlarining hammasida ham emas.

Talabalarni u ongli ravishda ideallashtirmaydi. Juda intiluvchanlari bor, uy vazifalari kamroq boʻlishini xohlaydiganlari ham bor. Oʻqituvchi uchun bu milliy xususiyat emas, balki individual farqlarning oddiy nazariyasidir: odamlar turlicha oʻrganishadi va oʻqituvchining vazifasi — roʻparasida kim turganini tushunishdir.

Ayniqsa, Arshadni oʻzlari gʻoyalar bilan keladigan talabalar xursand qiladi. Suhbatimiz kuni bir necha kishi debat va kitobxonlik klublarini qayta yoʻlga qoʻyishni taklif qilishdi. Ilgari bunday klublar mavjud boʻlgan, ammo asta-sekin toʻxtab qolgan edi. Endi tashabbus pastdan qaytdi. Boshqa talabalar darslarning bir qismini koʻchada oʻtkazishni taklif qilishmoqda — kampus hududida guruh auditoriyada emas, tashqarida oʻtirib ishlashi mumkin boʻlgan joylar bor.

«Juda tirishqoq, qiziquvchan, stipendiyalar izlashni, chet elda oʻqishni, yirik kompaniyalarda ishlashni yoki biznes ochishni xohlaydigan talabalar bor. Men ularning orzulari amalga oshishi uchun haqiqatan ham barcha imkoniyatlar bilan yordam berishni xohlayman», — deydi oʻqituvchi.

Kasbni Arshad tasodifan tanlamagan. Uning otasi oʻqituvchi va maktab direktori boʻlgan. Katta akasi ham dars bergan, ikkinchi akasi universitetdan keyin bir muddat oʻqituvchi boʻlib ishlagan, garchi keyinchalik muhandis boʻlgan boʻlsa-da. Bu oilada dars berish deyarli merosiy hunarga oʻxshaydi.

Shu bois uning talabalarga asosiy murojaati ham shu bilan bogʻliq. U ularga doim taʼlimning qiymati pul bilan emas, balki vaqt bilan oʻlchanishini aytadi. Universitet yoshini chetga surib qoʻyib, keyin yangidan yashab boʻlmaydi. «Agar inson bu davrni behuda sarflasa, u oʻqish uchun bu yoshga qayta olmaydi», — deydi Arshad.

Talabalarni u baʼzan «katta bolalar» deb ataydi. Ularni mustaqil deb hisoblamagani uchun emas, balki har qanday mamlakatda tanish talabalik fikrlashini tanib olgani uchun: oʻqish muhimligini tushunish doim ham u bilan haqiqatan shugʻullanishga tayyorlikni anglatmaydi. Oʻshanda oʻqituvchining vazifasi, uning soʻzlariga koʻra, ingliz tili doirasidan ancha chetga chiqadi — insonga u umuman nima uchun oʻqiyotganini va bu uni qayerga olib borishi mumkinligini tushunishga yordam berish kerak.

Oʻzbekistondagi yillar davomida Arshadning Toshkent va Qarshida yaqin tanishlari paydo boʻldi. Bu yerga uning oilasi kelgan va uyga Samarqand, Buxoro va poytaxtdan butun bir buyumlar toʻplami yoʻl olgan: choponlar, adras, doʻppi, oʻgʻillari uchun kiyimlar. Ammo sovgʻalarni chetga surib qoʻyganda, u birinchi navbatda boshqa narsani ataydi: «Yaxshi xotiralar va goʻzal doʻstlik».

## Xoʻsh, xorijliklarni Oʻzbekistonga nima jalb qilmoqda?

Bu oltita hikoya bitta qulay xulosaga kelmaydi — va aynan shuning uchun ham ahamiyatlidir. Pedagoglar oʻzbek talabalarini turlicha tasvirlashadi. Biri uchun asosiysi — oʻqituvchiga boʻlgan hurmat, boshqasi uchun — til egiluvchanligi, uchinchisi uchun — qiziquvchanlik, toʻrtinchisi uchun — yangi avlodning tezligi. Kimdir oilaning kuchli rolini payqaydi, kimdir kechikish odatini, kimdir minimal harakat bilan yuqori baho olish istagini. Bular qarama-qarshiliklar emas. Bu oltita auditoriya, oltita tarjimai hol va oltita nuqtai nazardir.

Va deyarli har bir suhbatda qaysidir paytda rollar almashdi. Biz xorijlik oʻqituvchidan bu yerda nimani oʻrgatayotganini soʻradik. Javoban esa uning oʻziga bu yerda nimani oʻrgatishganini eshitdik: qahva ichishni, tezroq qaror qabul qilishni, kutishni, oʻzbekcha gapirishni, oilaga diqqat bilan qarashni yoki shunchaki oʻzganing maromiga xotirjamroq munosabatda boʻlishni.

Ehtimol, Oʻqituvchilar kuniga eng asosiy xulosa ham shundadir. Inson boshqa mamlakatga keladi, auditoriyaga kiradi va doska oldida turadi. Bir necha yildan keyin esa eng muhim darslarning bir qismini u darslikdan emas, balki roʻparasida oʻtirganlardan olganini anglaydi.