Isroilni oʻzgartirgan qotillik. Itsxak Rabinning halokati Yaqin Sharq taqdiriga qanday taʼsir qildi

Izrailni oʻzgartirgan qotillik. Itsxak Rabinning halokati Yaqin Sharq taqdiriga qanday taʼsir koʻrsatdi

Biroq oradan bir necha daqiqa oʻtib, butun dunyoni larzaga solgan voqea yuz berdi: Rabin izroillik ultraoʻng ekstremist tomonidan oʻldirildi. Bu fojia mamlakat tarixida burilish nuqtasi boʻldi va tinchlik jarayoniga ogʻir zarba berdi. Nima uchun bir siyosatchining oʻldirilishi shunchalik uzoqqa choʻzilgan oqibatlarga olib keldi? Bu Binyamin Netanyaxuning hokimiyatga kelishiga va Izrail bilan Palestinaning keyingi munosabatlariga qanday taʼsir qildi? Va oʻsha noyabr kechasidagi voqealar bugungi Yaqin Sharq haqida nimani tushunishga imkon beradi?

1995 yil 4 noyabr — Izrail tarixini abadiy «oldin» va «keyin»ga boʻlib yuborgan sana. Oʻsha kuni kechqurun, 1948 yilda davlat tashkil topganidan beri birinchi marta mamlakatning oliy rahbari — bosh vazir Itsxak Rabin otib oʻldirildi.

Biz uning halokati Izrail kursini qanday qilib 180 darajaga burib yuborganini, Binyamin Netanyaxu hokimiyatga kelishi bilan Palestina bilan tinchlik bitimi nega barbod boʻlganini va Palestina qarshilik harakatlarining kuchli yuksalishiga nima olib kelganini tahlil qilamiz. Lekin eng muhimi — bundan oʻttiz yildan koʻproq vaqt oldin sodir etilgan ushbu meshʼum qotillik bugungi kundagi tartibsizliklarni qanday qilib oldindan belgilab berganini koʻrsatib beramiz.

Itsxak Rabin 1922 yil 1 martda Quddusda dunyoga kelgan va Izrail tarixidagi eng mashhur hamda ramziy shaxslardan biri hisoblanadi. Unining ota-onasi yigirmanchi asr boshida Palestinaga koʻchib oʻtishgan. Bosh vazirning otasi hozirgi Kiyev viloyati (Ukraina) hududida, onasi esa Mogilyovda (Belarus) tugʻilgan. Ular tugʻilgan vaqtda ikkala hudud ham Rossiya imperiyasi tarkibida edi.

Bolaligida Rabin qishloq xoʻjaligi maktabini tugatgan va yerda tinch mehnat qilishni orzu qilgan. Biroq taqdir boshqacha yoʻl tutdi — u harbiy sohani tanladi. 1941 yildan boshlab Rabin deyarli barcha arab-izrail nizolarida bevosita ishtirok etdi. Xizmatning dastlabki yillaridayoq uning yetakchilik fazilatlari va sarkardalik isteʼdodi namoyon boʻldi, bu esa tezkor karyera oʻsishi uchun asos boʻlib xizmat qildi.

Uning harbiy tarjimai holidagi bosh yutugʻi 1967 yilning 5 iyunidan 10 iyunigacha davom etgan Olti kunlik urush boʻldi. Oʻshanda Izrail Misr, Suriya, Iordaniya va Iroqdan iborat kuchli koalitsiyaga duch keldi. Koʻzda tutilmagan qaqshatqich zarbalar evaziga Izrail armiyasi raqiblarini tomonidan tor-mor etdi. Natijada Izrail nazorati ostidagi hudud uch baravardan koʻproqqa kengaydi: mamlakat Misrdan Sinay yarim orolini va Gʻazo sektorini, Iordaniyadan — Iordan daryosining Gʻarbiy sohili va Sharqiy Quddusni, Suriyadan esa Golan tepaliklarini tortib oldi. Oʻsha davrda Rabin Bosh shtab boshligʻi lavozimini egallab turgan edi va aynan uning strategik qarorlari ushbu tarixiy gʻalabada hal qiluvchi rol oʻynadi.

Harbiy xizmatni yakunlagach, Itsxak Rabin katta siyosatga kirib keldi. Dastlabki yillarda u Izrailning AQShdagi elchisi va mehnat vaziri boʻlib ishladi. Uning siyosiy yoʻli oson kechmadi: oʻsha paytda bosh vazir lavozimini egallab turgan Golda Meir Rabinga sovuq munosabatda boʻlgan, bu esa uning hokimiyat choʻqqisiga koʻtarilishini bir muddat ushlab turgan.

Butun vaziyatni 1973 yilning oktyabr oyi, Qiyomat kuni urushi boshlanganida oʻzgardi. Izrail Misr va Suriyaning toʻsatdan qilingan hujumiga uchradi. Izrail armiyasi oxir-oqibat zarbani qaytargan boʻlsa-da, mamlakat ikki yarim mingdan ortiq inson hayotidan mahrum boʻlib, juda ogʻir talofatlar koʻrdi.

Bu urush Izrailning toʻliq yengilmas ekani haqidagi afsonani barbod etdi, jamiyatda chuqur shok va rahbariyat shaʼniga shiddatli tanqidlar toʻlqinini keltirib chiqardi. Golda Meir va mudofaa vaziri Moshe Dayan hujumni ochiqdan-ochiq oʻtkazib yuborganlikda ayblandi.

Ushbu ishonch inqirozi fonida mamlakatga zudlik bilan yangi yetakchi zarur boʻlib qoldi. Jamiyatga xavfsizlik hissini qaytara oladigan qatʼiyatli, sinalgan general kerak edi. Itsxak Rabin bu rol uchun juda mos tushardi: 1973 yilgi ofat paytida u muvaffaqiyatsizlikka aloqador emas edi, chunki oʻsha paytda AQShda elchi boʻlib ishlardi, ammo hamma uni 1967 yilgi zafarning ajoyib arxitektori sifatida eslardi. Rabin odamlar ishonchi qolgan yagona institut — armiyani gavdalantirar edi. Golda Meir hukumati isteʼfoga chiqdi, hukmron Mehnat partiyasi Rabinni yangi yetakchi sifatida koʻrsatdi va 1974 yil iyun oyida u birinchi marta bosh vazir boʻldi.

Biroq bu yerda uning taqdiridagi bosh paradoks yashiringan edi. Fuqarolik hokimiyatiga kelgach, jangovar general cheksiz qon toʻkilishidan juda charchaganini his qildi. U haqiqiy xavfsizlik va mustahkam tinchlikka diplomatiyasiz erishib boʻlmasligini tushundi. Rabin oʻzining karyerasi uchun inqilobiy va xavfli boʻlgan gʻoyani — Olti kunlik urushda egallangan hududlarni qaytarishni ilgari surdi. Biroq Izrail jamiyatida, ayniqsa oʻng siyosatchilar va diniy doiralar orasida Iordan daryosining Gʻarbiy sohili — tarixiy Yahudiylik va Samariya — muqaddas yahudiy zamini deb qabul qilinar edi. «Yerlarni qaytarish» gʻoyasi shiddatli qarshilikka uchradi.

Natijada, 1977 yilgi saylovlarda Rabinning Mehnat partiyasi qaqshatqich magʻlubiyatga uchradi. Bu lahza tarixiy burilish boʻldi: Izrail tarixida birinchi marta hokimiyatga Menaxem Begin boshchiligidagi oʻngchi «Likud» partiyasi keldi. Oʻng kuchlar keyingi oʻn besh yil davomida mamlakatni tanaffussiz boshqardi. Ammo vaqt oʻtishi bilan uzoq davom etgan iqtisodiy qiyinchiliklar va kuchayib borayotgan ijtimoiy tanqid jamoatchilik kayfiyatini oʻzgartirdi. Arablar bilan tinch yoʻl bilan kelishishga boʻlgan talab yana orta boshladi. Odamlar Rabinni samimiy ravishda murosa izlagan inson sifatida eslashdi. Unining shaxsiy obroʻsi partiyaga avvalgi kuchini qaytardi va 1992 yilgi saylovlarda Itsxak Rabin zafar bilan bosh vazir lavozimiga qaytdi.

Rabinning ikkinchi muddati tarixiy yutuq bilan ajralib turdi — uning hukumati Palestinani ozod qilish tashkiloti bilan toʻgʻridan-toʻgʻri, dastlab yashirin muzokaralarni boshladi. Bu davrda uning tashqi ishlar vaziri lavozimini egallagan eski siyosiy raqibi Shimon Peres bilan munosabatlari ham sezilarli darajada iliqlashdi.

1993 yil 13 sentyabrda Oq uy maydonida dunyoni larzaga solgan voqea yuz berdi. AQSh prezidenti Bill Klinton ishtirokida Itsxak Rabin va Yosir Arafot bir-birlari bilan qoʻl berib koʻrishdilar. «Ikki xalq uchun ikki davlat» tamoyiliga asos solgan tarixiy «Oslo bitimlari» imzolandi. Izrail tomonidan hujjatni TIV rahbari Shimon Peres, Palestina nomidan esa uning asosiy muzokarachisi Mahmud Abbos imzoladi.

Keyingi, 1994 yildayoq kelishuvlar hayotga tatbiq etila boshlandi: Izrail Gʻazo sektori va Iyerixondan qoʻshinlarini olib chiqishga kirishdi. Ushbu hududlarda taʼlim va sogʻliqni saqlashdan tortib soliq yigʻishgacha boʻlgan fuqarolik vakolatlariga ega boʻlgan Palestina milliy maʼmuriyati tuzildi. Javob tariqasida Palestina Izrailning mavjud boʻlish huquqini rasman tan oldi va terrorizmdan toʻliq voz kechish majburiyatini oldi.

Ushbu misli koʻrilmagan qadamlar uchun 1994 yil 14 oktyabrda Itsxak Rabin, Shimon Peres va Yosir Arafot Nobel tinchlik mukofotiga sazovor boʻlishdi. Jahon hamjamiyati tez orada munosabatlar normallashishiga chin dildan umid qilib quvondi. 1995 yilda imzolangan «Oslo-2» bitimi esa Palestina oʻzini-oʻzi boshqarish huquqlarini yanada kengaytirdi. Yaqin Sharqdagi tinchlik ilgari hech qachon boʻlmaganidek yaqin tuyulardi.

Jamiyatning reaktsiyasi: jarlikka qoʻyilgan qadam

Ammo xorijda Rabinni mukofotlar bilan siylashayotgan bir paytda, Izrailning oʻzida bu bitimlar juda chuqur boʻlinishni keltirib chiqardi. Mamlakat soʻzning toʻgʻri maʼnosida ikki murosasiz lagerga boʻlindi. Tinchlik tarafdorlari Osloda koʻp yillik urushga chek qoʻyish uchun tarixiy imkoniyatni koʻrdilar. Biroq oʻng muxolifat, koʻchib kelganlar va diniy ortodokslar bu qadamni ofat va milliy xoinonalik sifatida qabul qilishdi.

Rabinning raqiblari ishonchi komil edi: har qanday hududiy yon berishlar tinchlik olib kelmaydi, balki faqat terrorchilarning qoʻlini boʻshatib yuboradi va davlatning mavjudligini xavf ostiga qoʻyadi. Vaziyatni ikkala tomondan boʻlgan radikallar ham qizitib turardi — mamlakatda tinch aholining yostigʻini quritayotgan teraktlar gumburlar edi, bu esa jamoatchilik gʻazabiga faqat moy separdi.

Izrail shaharlari koʻchalarini tajovuzkor noroziliklar toʻlqini egalladi. Mamlakatning amaldagi bosh vaziri, jangovar general va Olti kunlik urush qahramonini ochiqdan-ochiq laʼnatlashar va «dushman xodimi» deb atashardi. Muxolifatning minglab kishilik mitinglarida namoyishchilar Rabin natsistlarning SS formasida yoki arablarning bosh kiyimi — kufiyada tasvirlangan plakatlarni koʻtarib olishgan edi. Siyosiy zoʻravonlik va mamlakat yetakchisiga boʻlgan shaxsiy nafrat darajasi kun sayin ortib, mudhish qotillikni muqarrar ravishda yaqinlashtirar edi.

Oxirgi nutq va qotillik

1995 yil 4 noyabr kuni Tel-Avivdagi Izrail podshohlari maydoniga yuz mingga yaqin odam yigʻildi. Bu Itsxak Rabin va tinchlik bitimi tarafdorlarining ulkan mitingi edi. Bosh vazir odamlar oldiga chiqib, oʻzining bashoratli soʻzlarini aytdi:

«Xalqimiz uchun ogʻriqsiz yoʻllar qolmadi. Ammo tinchlik yoʻli urush soqmogʻidan afzalroqdir».

Maydon hali qarsaklar va tinchlikka boʻlgan umid bilan toʻla boʻlgan oʻsha lahzada Rabin minbardan tushib, oʻz mashinasi tomon yurdi. Shu soniyada eng qalin olomon ichidan qotil — 25 yoshli yahudiy ultraoʻng ekstremisti Igal Amir chiqib keldi. U yaqin masofadan uch marta oʻq uzib, bosh vazirning hayotiga nuqta qoʻydi.

Bu oʻq uzish Izrailni mutlaq shok holatiga soldi. Xalq buyuk general va davlat yetakchisining qotili arab terrorchisi emas, balki oʻz vatandoshi boʻlganiga ishona olmasdi. Keyinchalik Amir politsiyaga sovuqqonlik bilan qilgan ishidan toʻliq «mamnun» ekanini aytdi, chunki u muqaddas yerlarni Palestinaga berilishidan qutqaryapman deb hisoblardi.

Fojia dahshatli haqiqatni ochdi: jamiyatdagi ichki boʻlinish xavfli, oʻlim keltiruvchi darajaga yetgan edi. Butun hayotini Izrail davlatini himoya qilish va mustahkamlashga bagʻishlagan inson izroillikning qoʻlidan halok boʻldi. Rabinning oʻlimi tarixga shunchaki siyosiy qotillik sifatida emas, balki butun mamlakat uchun eng chuqur maʼnaviy ofat sifatida kirib keldi.

Qotillik oqibatlari va Netanyaxuning hokimiyatga kelishi

Rabin halok boʻlgach, vaqtinchalik bosh vazir lavozimini uning asosiy safdoshi Shimon Peres egalladi. U hukumatni olti oydan koʻproq boshqardi va muddatidan oldin saylovlar eʼlon qilib, tinchlik jarayonini davom ettirishga umid qildi.

1996 yil may oyida Izrailda tarixda birinchi marta bosh vazirning toʻgʻridan-toʻgʻri saylovlari boʻlib oʻtdi. Dastlab Peres soʻzsiz favorit hisoblanardi. Biroq mamlakatni Palestina qarshilik harakatlari tomonidan amalga oshirilgan shafqatsiz hujumlar toʻlqini egalladi, bu esa saylovchilarning kayfiyatini butunlay oʻzgartirdi. Natijada Peres juda kam farq bilan — bir foizdan kamroq ovoz bilan — oʻngchi «Likud» partiyasi yetakchisi Binyamin Netanyaxuga yutqazdi. Shunday qilib, 46 yoshli Netanyaxu Izrail tarixidagi eng yosh bosh vazir boʻldi.

Uning hokimiyatga kelishi bilan Izrail-Palestina munosabatlari abadiy oʻzgardi. Itsxak Rabin tomonidan Osloda imzolangan bitimlarning ashaddiy tanqidchisi boʻlgan Netanyaxu muloqotning asosiy tamoyillarini butunlay qayta koʻrib chiqdi. U «hududlar evaziga tinchlik» avvalgi formulasini amalda koʻmdi va evaziga «tinchlik evaziga xavfsizlik» doktrinasini ilgari surdi. Yangi bosh vazir Palestina tomonidan Izrail tomonidan har qanday yon berishlar uchun asosiy shart sifatida terrorni toʻliq toʻxtatishni talab qildi.

Bu siyosatning natijasi palestinaliklarning diplomatiyaga boʻlgan ishonchini yoʻq qilgan chuqur ishonchsizlik inqirozi boʻldi. Palestina rahbariyati tinch muzokaralar yoʻli bilan mustaqil davlat tuzish imkoniyatiga boʻlgan umidini oxirigacha yoʻqotdi.

Tinchlik jarayoniga boʻlgan bu ishonch vakuumini va Palestina jamiyatining haddan tashqari hafsalasi pir boʻlishini qarshilik koʻrsatish harakatlari — birinchi navbatda HAMAS tezda toʻldirdi. Aynan ushbu burilish nuqtasi mintaqadagi keyingi siyosiy voqealar mantiqini belgilab berdi.

Qotilning oʻzi — Igal Amir — umrbod qamoq jazosiga hukm qilindi. Odatda Izrailda eng xavfli jinoyatchilar ham yigirma yildan keyin afv etilishiga umid qilishlari mumkin. Ammo Rabinning qotiliga nisbatan Knesset alohida, shaxsiy qonun qabul qildi: u afv etilish huquqisiz umrining oxirigacha bir kishilik kamerada qolishga mahkumdir. Bundan tashqari, yaqinda, ikki ming yigirma oltainchi yilning yozida, u uchun qamoqxona rejimi yanada kuchaytirildi — endi uning har qanday harakatlanishi faqat kishanlangan holda amalga oshiriladi.

Izrailda siyosiy jinoyatchilar uchun oʻlim jazosi mavzusi hamisha juda oʻtkir boʻlib kelgan. Mamlakat tarixida bu oliy jazo chorasi faqat ikki marta qoʻllanilgan. Birinchi marta — qirq sakkizinchi yilda, yanglishlik bilan kapitan Meir Tuvianskiy otib tashlanganda, keyinchalik u toʻliq oqlangan. Ikkinchi marta — oltmish ikkinchi yilda, Quddusda natsist jinoyatchisi Adolf Eyxman qatl etilganda.

Biroq ikki ming yigirma oltainchi yilning bahorida Izrail parlamenti terrorchilar uchun oʻlim jazosini belgilaydigan yangi, juda shov-shuvli qonunni qabul qildi. Ammo bu hujjatning paradoksi va tsinizmi shundaki, u asosan Palestina aholisi va qarshilik harakatlariga nisbatan qoʻllaniladigan qilib shakllantirilgan boʻlib, Igal Amirning oʻzi kabi Izrail fuqarolarini amalda mustasno etadi. Bu qadam xalqaro inson huquqlari tashkilotlari tomonidan keskin tanqidga uchradi.

Jinoyatning ogʻirligiga qaramay, Izrail jamiyati haligacha ushbu jarohatdan tuzalgani yoʻq. Amirning radikallar orasida uning qilmishini toʻgʻri deb hisoblaydigan tarafdorlari hali ham bor. Naq ikki oy oldin Quddusdagi shosseda uni qoʻllab-quvvatlovchi banner osishga boʻlgan urinish koʻchadagi keskin toʻqnashuv bilan yakunlandi. Mamlakat hali ham boʻlingan: baʼzilar tinchlikni talab qilmoqda, boshqalari esa hech qanday murosaga borishni xohlamaydi. Bosh vazirning qoni toʻkilgan maydonning oʻzi esa uning sharafiga qayta nomlandi — endi bu Itsxak Rabin maydoni.

Yillar oʻtib, Izrailning sobiq tashqi ishlar vaziri Yair Lapid Knessetda soʻzlab, bugungi kun uchun ham dolzarb boʻlgan soʻzlarni aytadi:

«Igal Amirga oʻxshashlar bugun ham parlamentda oʻtirishibdi. Va bu yerda gap chapchilar yoki oʻngchilar haqida ketayotgani yoʻq. Rabinning oʻlimini demokratiyaning mohiyatiga qarshi chiqqanlar xohlashgan edi. Axir demokratiya — bu munozara va bahsdir. agar qonun yoqmasa — uni rad etasiz, siyosatchi yoqmasa — unga shunchaki ovoz bermaysiz. Ammo siyosatchining oʻldirilishi — bu demokratiyaning oʻzini qatl qilishdir».

Bugun Yaqin Sharqning geosiyosiy xaritasi tubdan oʻzgardi. Arab dunyosida Palestina masalasiga boʻlgan qiziqish sezilarli darajada kamaydi — hozirda mintaqaning asosiy sunniy davlatlari shia Ironing ekspansiyasidan koʻproq xavotirda. Aynan ushbu umumiy tahdid fonida Izrail bilan hamkorlik qilish ular uchun strategik jihatdan manfaatli boʻlib qoldi. Soʻnggi yillarda bir nechta arab mamlakatlari Izrail bilan tinchlik bitimlarini — «Ibrohim bitimlari» deb atalmish hujjatlarni imzolab, mintaqadagi oʻyin qoidalarini butunlay oʻzgartirdilar. Boshqa davlatlar esa hozirda Izrail bilan munosabatlarni normallashtirishga faol tayyorgarlik koʻrishmoqda.

Yaqin Sharq qadim zamonlardan beri doimiy va shafqatsiz qarama-qarshilik hududi boʻlib qolmoqda. Ziddiyatlarning bu chigilini qanday yozish kerakligi Rabin davrida ham, bugungi kunda ham tushunarsiz edi.

Biroq tarix shuni koʻrsatadiki, hatto eng murakkab boʻlib tuyulgan muammolarni ham oʻrganish kerak. Axir aynan oʻtmish voqealari bizning bugunimizni shakllantiradi va bugungi kunda sodir boʻlayotgan voqealarni tushunish uchun biz unga qayta-qayta murojaat qilishimiz kerak.

Va bugungi sonning yakunida men sizga oʻylab koʻrish uchun mavzu — ushbu fojiadan soʻng tez orada mamlakatni boshqargan insonning fikrini qoldirmoqchi edim. Binyamin Netanyaxuning oʻzi keyinchalik yuz bergan voqea haqida gapirib, kelajak avlodlar uchun muhim ogohlantirish qoldirgan edi:

«Yahudiy qotil bosh vazirni otib oʻldirdi. Bu mamlakatimiz tarixidagi eng qora kunlardan biridir. Va men yana takrorlayman: siyosiy qarashlar qurol bilan emas, balki saylovdagi byulletenlar bilan ifodalanishi kerak. Har bir fuqaro, hap bir bola ushbu yetakchining hayot yoʻlini bilishi kerak. Axir Itsxak Rabinning taqdiri mamlakatimiz tarixiga abadiy singib ketgan».