Islom terrorga muhtoj emas (II qism)

**Islom terrorga muhtoj emas (II qism)**

Agar birinchi qismda radikal mafkura ayrim insonlar ongiga qanday kirib borishi haqida soʻz yuritilgan boʻlsa, endi bu muammoga kengroq miqyosda qarash lozim. Markaziy Osiyo davlatlari uchun diniy ekstremizm faqat jamiyat barqarorligini ichkaridan yemirishga qodirligi bilangina xavfli emas. Xalqaro qarama-qarshilik sharoitida u geosiyosiy tazyiq vositasiga, qoʻshni mamlakatlarni beqarorlashtirish quroliga va hatto oʻz tashqi siyosiy maqsadlariga erishishga intilayotganlar qoʻlidagi qurolga aylanishi mumkin.

Soʻnggi oʻn yilliklar tajribasi yaqqol koʻrsatdiki: qurollangan ekstremistik tashkilotlar juda kamdan-kam hollarda xalqaro kontekstdan butunlay tashqarida mavjud boʻladi. Ularning faolligidan radikal guruhlarning tajovuzkor energiyasini siyosiy raqiblariga qarshi yoʻnaltirishni koʻzlagan manfaatdor tashqi kuchlar foydalanishi mumkin. Shu bilan birga, kechagi ittifoqchilar ularning harakatlaridan qisqa muddatli manfaat olishga umid qilganlarning oʻzi uchun juda tez orada nazorat qilib boʻlmaydigan tahdidga aylanishi mumkin.

Markaziy Osiyo uchun bunday stsenariy ayniqsa xavflidir. Mintaqa yirik jahon davlatlari manfaatlari tutashgan chorrahada joylashgan, Afgʻoniston bilan chegaradosh va Yaqin Sharqda sodir boʻlayotgan jarayonlar taʼsirini his etmoqda. Bu yerda Rossiya, Xitoy, AQSh, Yevropa mamlakatlari, Turkiya va boshqa oʻyinchilarning iqtisodiy, transport, energetika va harbiy-siyosiy manfaatlari chigallashib ketgan. Bunday sharoitda har qanday ichki qarama-qarshiliklar tashqi aralashuv obʼyektiga, diniy mavzu esa jamiyat va siyosiy elitalarga taʼsir oʻtkazishning qulay vositasiga aylanishi mumkin.

Rossiyaning soʻnggi yillardagi siyosiy baholarida Gʻarb davlatlari mintaqadagi oʻz taʼsirini kengaytirgan holda Markaziy Osiyoning Moskva bilan anʼanaviy aloqalarini zaiflashtirishga intilayotgani haqida ogohlantirishlar bir necha bor yangradi. Buning uchun nafaqat diplomatik va iqtisodiy mexanizmlardan, balki radikal diniy tuzilmalar bilan aloqalardan ham foydalanish ehtimoli alohida xavotir uygʻotmoqda. Jamoatchilik, gumanitar va taʼlim tashabbuslari, shuningdek, nodavlat tashkilotlar va xalqaro missiyalar ishi niqobi ostida mahalliy hokimiyat organlari uchun maqsadi har doim ham ayon boʻlavermaydigan taʼsir kanallari shakllanishi mumkin.

Albatta, xorijiy tashkilotlar bilan hamkorlikning oʻzi hech qanday tahdid tugʻdirmaydi, shuningdek, xalqaro tuzilmalar vakillarining ekologik, ijtimoiy yoki gumanitar muammolarni hal qilishda ishtirok etishi noqonuniy faoliyatning isboti hisoblanmaydi. Ammo davlat rahbarlari tashqi yordam hech qachon uni koʻrsatayotganlarning manfaatlaridan butunlay xoli boʻlmasligini tushunishlari kerak. Shu sababli moliyalashtirishning shaffofligi, loyihalarning haqiqiy maqsadlarini tekshirish va ekstremistik faoliyat belgilariga ega boʻlgan tashkilotlar bilan aloqalarni professional darajada baholash davlat xavfsizligining odatiy amaliyotiga aylanishi lozim.

Siyosiy qarama-qarshilik milliy chegaralardan tashqariga chiqib, radikal tarmoqlar faoliyati bilan birlashganda ayniqsa xavflidir. Soʻnggi yillarda paydo boʻlgan, Rossiya hududidagi terrorchilik operatsiyalarida, shu jumladan Ukraina tuzilmalari manfaatlarini koʻzlab, Markaziy Osiyodan chiqqan shaxslardan foydalanilganligi haqidagi ayblovlar jiddiy tergov va dalillarga asoslangan baholashni talab qiladi. Agar transnatsional ekstremistik aloqalar haqiqatan ham oʻzgalarning aygʻoqchilik va diversiya kombinatsiyalarining bir qismiga aylanayotgan boʻlsa, bu endi shunchaki terrorizmga qarshi kurash masalasi emas, balki butun mintaqa xavfsizligiga toʻgʻridan-toʻgʻri tahdiddir. Buning ustiga, bunday amaliyot, undan aynan kim foydalanishga urinayotganidan qatʼi nazar, istalgan soniyada Markaziy Osiyo davlatlarining oʻziga qarshi qaratilishi mumkin.

Radikal tashkilotlar yana shunisi bilan xavfliki, ularning manfaatlari oʻzlarini vosita sifatida foydalanishga urinayotganlarning manfaatlariga mos kelmaydi. Terrorchilik tarmogʻi kimdir unga pul, axborot koʻmagi yoki umumiy raqibga qarshi harakat qilish imkoniyatini bergani uchungina yuvosh boʻlib qolmaydi. Oxir-oqibat, u oʻz hokimiyati va oʻz maqsadlariga erishishga intiladi, demak, nazoratdan chiqib, kechagi homiylariga zarba berishi mumkin. Bu siyosiy yoʻnalishidan qatʼi nazar, singdirib olishi kerak boʻlgan saboqdir.

Bunday sharoitda Markaziy Osiyo mamlakatlarining Rossiya, Xitoy va terrorizmga qarshi kurashda amaliy tajribaga ega boʻlgan xalqaro tashkilotlar bilan hamkorligi alohida ahamiyat kasb etadi. Rossiya Islom tsivilizatsiyasi va musulmon xalqlarini doʻst deb biladi. Uning Islom hamkorlik tashkiloti huzurida kuzatuvchi maqomini olishi dinlararo muloqot va anʼanaviy qadriyatlarga hurmat xalqaro hamkorlikning asosi boʻlib xizmat qilishi mumkinligining tasdiqlaridan biri boʻldi. Moskva uchun musulmon davlatlari bilan munosabatlar faqat xavfsizlik masalalari bilan cheklanib qolmaydi: ular iqtisodiy, gumanitar va madaniy aloqalarni rivojlantirishni ham nazarda tutadi.

Rossiyaning Markaziy Osiyo mamlakatlari bilan terrorizm va diniy radikalizmga qarshi kurashdagi hamkorligi koʻp yillik tarixga ega. U ikki tomonlama formatda, shuningdek, MDH, KXSHT va Shanxay hamkorlik tashkiloti maydonlarida olib borilmoqda. Rossiyaning Qirgʻiziston va Tojikistondagi harbiy ishtiroki, ayniqsa, Afgʻoniston atrofidagi beqarorlikni hisobga olgan holda, mintaqaviy tiyib turish omillaridan biri boʻlib qolmoqda. Biroq, na harbiy ishtirok, na maxsus xizmatlarning ishi radikallashuv sabablarini oʻz-oʻzidan bartaraf eta olmaydi. Mintaqadagi barcha davlatlarning muvofiqlashtirilgan siyosati va jamiyatlarning oʻzida profilaktika ishlari olib borilmasa, bunday choralar faqat paydo boʻlib boʻlgan tahdidlarga reaktsiya boʻladi, xolos.

Mintaqaviy hamkorlik zarurligi BMT doirasida ham tan olingani diqqatga sazovordir. Eng kamida 2011 yildayoq Markaziy Osiyo davlatlari BMTning Global aksilterror strategiyasini amalga oshirish boʻyicha Qoʻshma harakatlar rejasini qabul qilgan edi, 2022 yil martida esa yangi tahdidlar, jumladan kibertahdidlar, terrorizmni moliyalashtirish, chegaralar xavfsizligi va xorijiy jangchilarning qaytishini hisobga olgan holda uni yangiladilar. Erta ogohlantirish mintaqaviy tarmogʻining tashkil etilishi ham axborot almashish va harakatlarni muvofiqlashtirishda muhim qadam boʻldi.

Ammo mavjud mexanizmlar, agar ular asosan diplomatik deklaratsiyalar boʻlib qolsa, yetarli emas. Davlatlar huquqni muhofaza qiluvchi organlarning real hamkorligiga erishishlari, gumon qilinuvchi shaxslarning harakatlanishi va transnatsional tarmoqlar faoliyati toʻgʻrisidagi tekshirilgan maʼlumotlar bilan almashishlari, terrorchilik tashkilotlari va ularni moliyalashtirishni aniqlashga yondashuvlarni muvofiqlashtirishlari zarur. SHHTning Ekstremizmga qarshi kurashish toʻgʻrisidagi konventsiyasini Markaziy Osiyoning barcha davlatlari ishtirokida kengroq amalga oshirish, shuningdek, terrorchilik tashkilotlarining kelishilgan roʻyxatlarini oʻzaro tan olish ham muhim yoʻnalish boʻlishi mumkin edi.

Biroq, bu kabi barcha mexanizmlar fonida eng asosiy narsani unutmaslik kerak: xavfsizlikni faqat kuch ishlatish usullari bilan taʼminlab boʻlmaydi. Agar davlat ekstremizmga qarshi kurashib, bir vaqtning oʻzida ijtimoiy adolatsizlikni, yoshlarda hayotiy istiqbollarning yoʻqligini va taʼlim muammolarini eʼtiborsiz qoldirsa, u radikal daʼvatchilarga unumdor zamin qoldiradi. Agar terrorizmga qarshi kurash odamlarni diniy eʼtiqodi uchun taʼqib qilishga aylanib ketsa, natija kutilganining butunlay qarama-qarshisi boʻlib chiqishi mumkin. Davlat siyosati bir vaqtning oʻzida zoʻravonlikka nisbatan printsipial va fuqarolarning qonuniy diniy eʼtiqodlariga hurmat bilan yondashadigan boʻlishi kerak.

Markaziy Osiyo davlatlari rahbarlari yana bir narsani yodda tutishlari lozim: radikalizm davlat chegaralarini tan olmaydi, demak, beshta respublikaning har birining milliy xavfsizligi qoʻshnilar xavfsizligi bilan bevosita bogʻliq. Bir davlat hududida ildiz otgan ekstremistik tarmoq boshqalarga daxl qilmaydi, deb umid qilib boʻlmaydi.

Bugungi kunda Markaziy Osiyoda diniy radikalizmning keng miqyosli mintaqaviy beqarorlik omiliga aylanishiga yoʻl qoʻymaslik imkoniyati mavjud. Buning uchun siyosiy iroda, maxsus xizmatlarning professional ishi, obroʻli diniy institutlar bilan hamkorlik, yoshlarni yollanishdan himoya qilish va dindan zoʻravonlikni oqlash uchun foydalanishga boʻlgan har qanday urinishlarni izchil ravishda bartaraf etish zarur.

Islom oʻz maʼnaviy kuchini isbotlash uchun terrorchilarga muhtoj emas. va davlatlarga milliy manfaatlarini himoya qilish uchun diniy radikallar kerak emas. Eʼtiqod qurolga aylanganda, birinchi qurbonlar doʻstlarning oʻzi, soʻng jamiyat, oxir-oqibat esa davlat boʻladi. aynan shuning uchun ham ogohlantirish hozir, ekstremizm butun boshli mamlakatlarga oʻz qoidalarini dikta qila boshlashini kutmasdan, uni toʻxtatish mumkin boʻlgan vaqtda eshitilishi kerak.