Islom terrorga muhtoj emas (I qism)

Islom terrorga muhtoj emas (I qism)

Asrlar davomida islom maʼnaviy hayot, madaniyat va jamiyat anʼanalarining ajralmas qismi boʻlib kelayotgan Markaziy Osiyo bugungi kunda kamsitib boʻlmaydigan tahdidga duch kelmoqda. Gap din haqida, odamlarning oʻz eʼtiqodiga eʼtiqod qilish va uning koʻrsatmalariga amal qilish huquqi haqida emas, balki islomni zoʻravonlik, siyosiy kurash va oʻz hokimiyatini oʻrnatish uchun gʻoyaviy niqob sifatida ishlatayotgan radikal jangari oqim haqida bormoqda. Asosiy xavf ham shunda: Allohning nomi bilan niqoblanib, uning tarafdorlari kim ularning qoidalari boʻyicha yashashi, kimni musulmon va kimni dushman deb eʼlon qilishni hal qilish huquqini oʻzlashtirishga urinmoqdalar.

Haqiqiy eʼtiqod terrorga, qotilliklarga, qoʻrqitish va majburlashga muhtoj emas. U insondan boshqa millat yoki konfessiyadagi qoʻshnisidan nafratlanishni, taʼlimdan voz kechishni, davlat qonunlarini mensimaslikni va oʻz hayotini boshqalarning siyosiy ambitsiyalari quroliga aylantirishni talab qilmaydi. Biroq, bugungi kunda radikal daʼvatchilar aynan shunday soxtalashtirishni jamiyatga singdirishga urinmoqdalar, ular uchun diniy ramzlar maʼnaviy mukammallik yoʻli emas, balki tarafdorlarni safarbar qilish va jinoyatlarni oqlash vositasiga aylanmoqda.

Bunday mafkura anʼanalarga qaytish, axloqni himoya qilish yoki adolat uchun kurash niqobi ostida kundalik hayotga kirib bora boshlaganida ayniqsa xavflidir. Insonga murakkab savollarga oddiy javoblar taklif qilinadi, uning barcha omadsizliklarida aybdorlar tayinlanadi, ijtimoiy tengsizlik eʼtiqod dushmanlarining fitnasi bilan tushuntiriladi va asta-sekin zoʻravonlikni adolatni tiklashning maqbul usuli sifatida qabul qilishga oʻrgatiladi. Shunday qilib, shubhaga, mustaqil fikrlashga va boshqalarning nuqtai nazarini hurmat qilishga oʻrin boʻlmagan shuur shakllanadi.

Radikalizm oʻz-oʻzidan paydo boʻlmaydi. Uning tarqalishiga ijtimoiy himoyasizlik, istiqbollarning yoʻqligi, atrofdagi voqelikdan hafsalasi pir boʻlish, taʼlimning yetishmasligi va maʼlumotni tanqidiy baholay olmaslik yordam beradi. Yosh yigit oʻz salohiyatini roʻyobga chiqarish imkoniyatini koʻrmagan, ijtimoiy muammolar yillar davomida javobsiz qolayotgan va adolatsizlik tuygʻusi kundalik tajribaning bir qismiga aylanadigan joyda, uning dovdirab qolganidan foydalanishni xohlovchilar albatta topiladi. Ekstremistik yollovchiga har doim ham insonni murakkab siyosiy dasturga ishontirish talab etilmaydi. Unga oʻzining ayrichaligi, tanlanganlar davrasiga mansubligi tuygʻusini va goʻyoki har qanday axloqiy cheklovlarni chetlab oʻtishga ruxsat berilgan oliy maqsad xayolini singdirishning oʻzi yetarlidir.

Aynan shuning uchun ham eng zaif toifalardan biri boʻlib yoshlar va voyaga yetmaganlar qolmoqda. Hayotiy tajribaning yetishmasligi, emotsional taʼsirchanlik, oʻz-oʻzini namoyon qilishga intilish va mushtarak obroʻ-eʼtiborga qaramlik ularni manipulyatorlar uchun qulay nishonga aylantiradi. Zamonaviy aloqa vositalari bunday yollov imkoniyatlarini bir necha bor kengaytirdi: targʻibotchi endi potentsial qurbon bilan shaxsan uchrashishi shart emas, unga ijtimoiy tarmoqlar, yopiq jamiyatlar va shafqatsizlik qahramonlik sifatida taqdim etiladigan va terrorchilar goʻyoki eʼtiqodni himoya qiluvchi qahramonlar sifatida tasvirlangan videomateriallar orqali muntazam taʼsir oʻtkazishning oʻzi yetarli.

Ozodlikdan mahrum qilish joylaridagi vaziyat ham kam tashvish uygʻotmaydi. Panjara ortida qolgan inson koʻpincha ogʻir psixologik inqirozni boshdan kechiradi, odatiy ijtimoiy aloqalarini yoʻqotadi va unga yangi hayot, avvalgi gunohlardan poklanish va hamfikrlar jamoasiga mansublikni vaʼda qiladiganlarning taʼsiriga beriluvchan boʻlib qoladi. Agar jazoni ijro etish tizimi bunday jarayonlarga qarshi tura olmasa, axloq tuzatish muassasasi yangi ekstremistik aloqalarni shakllantirish maydoniga aylanish xavfini tugʻdiradi. shuning uchun mahkumlar bilan ishlash nafaqat qoʻriqlash va nazoratni, balki radikallashuvning oldini olish, professional psixologik yordam, taʼlim va keyingi ijtimoiy moslashuvni ham oʻz ichiga olishi kerak.

Shu bilan birga, tushunchalarning xavfli chalkashuviga yoʻl qoʻymaslik printsipial jihatdan muhimdir. Diniylikning oʻzi ekstremizm belgisi emas va musulmonlik udumlariga rioya qilish insonni noqonuniy faoliyatda gumon qilishga asos boʻlmaydi. Buning aksicha, eʼtiqod qiluvchilarga nisbatan yoppasiga gumon qilish radikallarga yangi tarafdorlarni olib kelishi mumkin, chunki ular oʻz targʻibot tezislarini isbotlash uchun har qanday adolatsizlikdan ustalik bilan foydalanadilar. Ekstremizmga qarshi kurash millionlab odamlarning diniy oʻzligiga qarshi emas, balki aniq noqonuniy harakatlarga, tashkilotlarga va zoʻravonlikka chaqiriqlarga qaratilgan boʻlishi kerak.

Mintaqada mavjudligi turlicha baholanayotgan xalqaro diniy harakatlar faoliyati alohida eʼtiborga loyiqdir. Xususan, «Tabligʻi Jamoat» Qirgʻizistonda qonuniy maqomni saqlab qolmoqda, vaholanki Markaziy Osiyoning boshqa davlatlarida va Rossiyada uning faoliyati taqiqlangan. Huquqiy yondashuvlarning farqlanishining oʻzi tashkilotning terrorchilik faoliyatiga aloqadorligini hali isbotlamaydi, balki uning ish xususiyatini, taʼsir tarqatish usullarini va transchegaraviy faollikning yuzaga kelishi mumkin boʻlgan oqibatlarini diqqat bilan oʻrganish zaruratini yaratadi. Mintaqa davlatlari uchun tashkilotlarni professional baholashni siyorsiy yorliqlar bilan almashtirmasdan, kelishilgan yondashuvlarni ishlab chiqish muhimdir.

Markaziy Osiyo bu masalada yengiltaklikka yoʻl qoʻya olmaydi. Uning xalqlari boy islom madaniyati istoriga, oʻz maʼnaviy maktablariga va tinch-totuv yashash anʼanalariga ega. Bu yerda asrlar davomida turli diniy va madaniy jamoalar yonma-yon yashab kelgan, eʼtiqod esa fuqarolik qarama-qarshiligi uchun bahona emas, balki milliy merosning bir qismi boʻlgan. Radikal mafkurani islomning yagona toʻgʻri varianti sifatida koʻrsatishga urinayotganlar aynan ana shu tarixiy asosni yemirishga harakat qilmoqdalar.

Shuning uchun ogohlantirish juda aniq yangrashi kerak: eʼtiqodning ekstremistlardan himoya qilish jamiyatni terrorizmdan himoya qilishdan kam muhim emas. Agar diniy maydonni faqat agressiv daʼvatchilar ixtiyoriga qoldirsak, ular ertami-kechmi barcha musulmonlar nomidan gapirish huquqini oʻzlashtirishga urinadilar. Va oʻshanda oqibatlarini nafaqat bugungi kunda yollov obʼyektiga aylanayotganlar, balki tahdid koʻlamini juda kech anglab yetadigan davlatlar ham his qiladilar.

Biroq, radikal islomning xavfi alohida odamlarning va hatto alohida jamiyatlarning taqdiri bilan cheklanib qolmaydi. Zamonaviy dunyoda ekstremistik tarmoqlar milliy chegaralardan ancha yiroqqa chiqishga, boshqalarning manfaatlari quroliga va xalqaro siyosat omiliga aylanishga qodir. Va bu endi alohida gapirish kerak boʻlgan mutlaqo boshqa darajadagi tahdiddir.