«Integratsiya sammitda emas, balki kundalik hayotda sezilarli boʻlgandagina haqiqiy tus oladi». Ekspertlar — Markaziy Osiyo hamkorligining kelajagi haqida

«Integratsiya sammitda emas, balki kundalik hayotda sezila boshlaganda haqiqiy boʻladi». Ekspertlar — Markaziy Osiyo hamkorligining kelajagi haqida

Italiyaning Kadenabbiya shahrida «Markaziy Osiyo global oʻzgarishlar sharoitida: xususiy strategiyalar, mintaqaviy xavfsizlik va yangi hamkorlikning shakllanishi» mavzusida xalqaro ekspertlar uchrashuvi boʻlib oʻtdi.

Tadbir Konrad Adenauer nomidagi fondning Markaziy Osiyo boʻyicha Mintaqaviy dasturi tomonidan tashkil etildi. Muhokamada mintaqa mamlakatlarining ekspertlik, parlament va ilmiy hamjamiyatlari vakillari ishtirok etdi.

«Gazeta» ishtirokchilar oʻrtasida bugungi kunda Markaziy Osiyo oʻzligini (identichnosti) nima belgilashi, mintaqaviy hamkorlikning hozirgi bosqichidagi asosiy yutuq nimadan iborat va unga hozircha nima yetishmayotgani, shuningdek, hamkorlikning qaysi formati Markaziy Osiyo yaqinlashuvining keyingi bosqichi boʻlishi mumkinligi haqida blits-soʻrov oʻtkazdi.

Tarix, mehmondoʻstlik va bardoshlilik.

Mintaqaning barcha xalqlari oʻz ajdodlarining boy tarixi va madaniyatini meros qilib olgan boʻlib, ular zamonaviy sharoitda shiddat bilan rivojlanayotgan globallashuv dunyosiga moslashmoqda. Odamlarimizning mehmondoʻstligi butun dunyoga maʼlum va ularning etnik kodining ochiqligi hamda doʻstonaligini namoyish etadi. Bardoshlilik — bu mintaqa xalqlarining ichki kuchi boʻlib, ular asrlar davomida oʻzlarining noyob oʻzligini saqlab qoldilar va oʻzga madaniy-tsivilizatsion makonlarda singib ketmadilar.

Daryo, chorraha, dasturxon.

Amudaryo va Sirdaryo chegaralarni soʻramasdan yerlarimizdan oqib oʻtadi va bu yerda oʻsgan barcha narsa suv boʻyida oʻsgan, suvni esa xususiylashtirib boʻlmaydi: uni faqat baham koʻrish mumkin. Chorraha — asrlar davomida biz orqali karvonlar, tillar va gʻoyalar oʻtgan va biz begona narsalardan qoʻrqmaslikni, balki ularni oʻzimizniki qilishni oʻrgandik. Dasturxon — koʻchmanchi oʻtovda ham, qadimiy shahar mahallasida ham mehmon doimo aziz boʻlgan va bu dasturxon atrofida begonalar boʻlmaydi: mehmondoʻstlik bizda odat emas, balki qonunga aylangan.

Xotira, qoʻshnichilik, oʻzarolik.

Bizni umumiy tarixiy va madaniy makon birlashtirib turadi, ammo bugungi kunda buning oʻzi yetarli emas. Mening fikrimcha, zamonaviy Markaziy Osiyo oʻzligi mamlakatlarimizning farovonligi va barqarorligi oʻzaro bogʻliq ekanligini anglashda ham ifodalanishi kerak.

Daxldorlik. Yaxshi qoʻshnichilik. Masʼuliyat.

Men uchun Markaziy Osiyo oʻzligi — bu milliy oʻzlikni saqlagan holda, umumiy makonda yashayotganimizni, qoʻshnilarning tinchligi, barqarorligi va farovonligi esa oʻz taraqqiyotimizning shartiga aylanib borayotganini anglashdir. Shu bois gap birxillashtirish haqida emas, balki mintaqaning umumiy kelajagi uchun birdamlikdagi masʼuliyat haqida bormoqda.

Yevroosiyo qitʼasi markazida transport-logistika yoʻlaklarini amalga oshirish boʻyicha konsensusga erishish. Hamkorlikning hozirgi bosqichi tobora mintaqa mamlakatlari va xalqlari manfaatlari yoʻlidagi amaliy natijalarga qaratilgan.

Asrlar davomida birinchi marta biz oʻz muammolarimizni tashqi hakamsiz, oʻzimiz hal qilyapmiz.

Ilgari mintaqadagi har qanday bahs ertami-kechmi tashqariga koʻrib chiqish uchun chiqib ketar va begona qaror boʻlib qaytar edi. Bugun davlatlarimiz rahbarlari toʻgʻridan-toʻgʻri kelishib olmoqdalar va bu oʻnlab yillar davomida hal qilib boʻlmaydigan deb hisoblangan narsalarni keltirdi: tartibga solingan chegara masalalari, tinch va ishchan Fargʻona vodiysi. Qadriyat nafaqat kelishuvlarning oʻzida, balki mustaqil ravishda kelishib olish koʻnikmasi shakllanganidadir.

Biz qoʻshnichilikni anglangan sheriklikka aylantirishni boshladik. Bugun mintaqa mamlakatlari hamma uchun muhim boʻlgan masalalar boʻyicha tez-tez mustaqil ravishda yechim topmoqda. Bu munosabatlarni oddiy qoʻshnichilikdan oʻzaro manfaatlarga asoslangan hamkorlikka bosqichma-bosqich oʻtkazmoqda.

Ishonch.

Aynan u mintaqaning asosiy siyosiy resursiga aylandi. Ishonch tufayli biz toʻplanib qolgan muammolarni boshqarishdan ularni real hal qilishga oʻtdik — hatto davlat chegaralari, suv va transport kommunikatsiyalari kabi nozik masalalarda ham.

Bu maʼnoda Fargʻona vodiysi butun Markaziy Osiyo uchun mintaqaviy hamkorlikning oʻziga xos namunaviy maydoniga aylanishi mumkin — eng avvalo, chegaraoldi hududlarini birgalikda rivojlantirish sohasida.

Aynan Fargʻona vodiysi yaqin-yaqingacha murakkab chegara masalalari bilan bogʻlangan makon qanday qilib ochiq chegaralar, savdo, infratuzilma, insoniy aloqalar va qoʻshma loyihalar makoniga aylanishi mumkinligini koʻrsatmoqda.

Muayyan maʼnoda bu tajriba allaqachon xalqaro eʼtirofga sazovor boʻldi: 2026 yil 20 mayda BMT Bosh Assambleyasi Qirgʻiziston tomonidan Tojikiston va Oʻzbekiston bilan hamkorlikda tashabbus qilingan «Chegara nizolarini tinch yoʻl bilan hal etish» rezolyutsiyasini qabul qildi. U global darajada bunday masalalarni muloqot, muzokaralar va oʻzaro maqbul tinch yechimlar orqali hal qilish tamoyillarini mustahkamladi.

Shu bois keyingi vazifa — erishilgan tinchlikni qoʻshma rivojlanishga aylantirish: chegaraoldi korxonalari, bozorlar, transport-logistika markazlari va infratuzilmani yaratishdir. Ochiq chegara va yaxshi qoʻshnichilik oddiy insonga, tadbirkorga va mahalliy hamjamiyatga toʻgʻridan-toʻgʻri foyda keltira boshlaganda, ular eng mustahkam poydevorga ega boʻladi.

Markaziy Osiyo respublikalarini jipslashtirish uchun mintaqaning yagona, umumeʼtirof etilgan yetakchisi yoʻq. Mamlakatlarimiz fuqarolari birlashishning afzalliklarini oʻzlarida his qilishlari uchun ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy-gumanitar loyihalarning yanada qatʼiyat bilan ilgari surilishini koʻrishni istardim.

Bizga yanada koʻproq ochiqlik kerak.

Biz kelishib olishni oʻrgandik — keyingi qadam: protokolga qaramasdan, bir-birimiz bilan ochiq gaplashishni oʻrganishdir. Haqiqiy doʻstlik maqtovlar bilan emas, balki qiyin masalalarni ochiq muhokama qilish va birgalikda yechim topish qobiliyati bilan sinaladi. Bugun mamlakatlarimiz oʻrtasida bunday samimiyatga yoʻl qoʻyish uchun yetarlicha ishonch bor va parlamentlar hamda fuqarolik jamiyati — bu suhbat uchun eng tabiiy maydondir.

Izchillik.

Markaziy Osiyodagi siyosiy muloqot sezilarli darajada faollashdi, biroq erishilgan kelishuvlar tizimli ravishda aniq loyihalarga va uzoq muddatli hamkorlik mexanizmlariga oʻtsa, uning salohiyatini toʻliqroq ochish mumkin boʻladi.

Keng jamoatchilik koʻmagi.

Davlatlar oʻrtasidagi siyosiy ishonch allaqachon sifat jihatidan yangi darajaga koʻtarildi. Endi mintaqaviy hamkorlik odamlarning kundalik hayotining tabiiy qismiga aylanishi muhim — va taklif etilayotgan Mintaqaviy oʻzlik kontseptsiyasining asosiy maqsadlaridan biri aynan shunday keng jamoatchilik koʻmagini shakllantirishdan iborat.

Boshqacha aytganda, mintaqaviy yaqinlashuv oddiy inson tomonidan tobora koʻproq his qilinishi kerak — ochiq chegaralar, yangi ish oʻrinlari, taʼlim, biznes, sayohat va muloqot imkoniyatlari orqali.

Mintaqaviy hamkorlikning koʻp tomonlama formatini maqbul deb hisoblayman, kelajakda Markaziy Osiyoning ayrim mamlakatlari bilan baʼzi sohalarda yanada chuqurroq integratsiyalashuv maqsadga muvofiqdir.

Ayrim sohalarda hamkorlikni chuqurlashtirish — lekin jiddiy tarzda.

Yevropa konstitutsiyadan emas, balki koʻmir va poʻlatdan boshlagan: institutlar amaliyotning ortidan kelgan, aksincha emas. Bizning «koʻmir va poʻlatimiz» — bu suv, transport, energetika va taʼlimdir.

Inson darhol his qiladigan narsadan boshlash kerak: masalan, «qoʻshni kartasi»ni joriy etish, u orqali mintaqaning istalgan mamlakati fuqarosi muzeyda, transportda va aloqa uchun chet ellik sifatida emas, balki mahalliy aholi kabi toʻlaydi. Integratsiya sammitda emas, balki kundalik hayotda sezila boshlagan kuni haqiqiy boʻladi.

Formal doiralar orqali emas, balki amaliyot orqali integratsiya.

Men kelajakni mamlakatlarimiz manfaatlari obʼyektiv ravishda mos keladigan sohalarda yanada chuqurroq hamkorlikda koʻraman. Agar qoʻshma loyihalar odamlar va iqtisodiyotlar uchun natija bersa, yanada yaqinroq hamkorlik tabiiy keyingi qadamga aylanadi.

Mintaqaviy hamkorlikni bosqichma-bosqich institutsionallashtirgan holda ayrim sohalarda yanada chuqurroq amaliy integratsiya.

Bizga integratsiya uchun integratsiya yoki qatʼiy ustmilliy tuzilmalarni yaratish kerak emas. Shu bilan birga, bugun Markaziy Osiyoda sodir boʻlayotgan ijobiy jarayonlar barqaror va orqaga qaytmas tus olishi muhimdir. Buning uchun muayyan institutsionallashuv zarur — moslashuvchan, pragmatik va konsensusga asoslangan.

Bu allaqachon amal qilayotgan mintaqaviy mexanizmlarni mustahkamlash, mamlakatlar aniq umumiy manfaatlarga ega boʻlgan sohalarda: savdo, transport, suv, energetika, taʼlim, ekologiya va boshqa yoʻnalishlarda doimiy ishchi formatlar va qoʻshma vositalarni shakllantirish boʻlishi mumkin.

Bunda har bir davlatning suveren tengligi, milliy oʻzligi va tashqi siyosiy tanlov erkinligi soʻzsiz saqlanib qolishi kerak. Yanada jipslashgan Markaziy Osiyo yanada yopiq emas, balki, aksincha, yanada mustaqil, barqaror va dunyoga ochiq boʻlishi lozim.