Indiyalik oshpaz Amerikaga karri olib keldi — keyin esa gʻoyib boʻldi

Amerikaga karrini olib kelgan va soʻng gʻoyib boʻlgan hindistonlik oshpaz

Ranji Smayl Amerika oshxonasi dunyosiga taʼsir koʻrsatgan eng yorqin va sirli shaxslardan biri edi.

Bir yuz yigirma besh yil oldin, 1901 yilda, hindistonlik oshpaz AQShdagi deyarli birinchi hind restoranini ochdi.

Ranji Smayl Amerika oziq-ovqat sahnasini shakllantirgan eng yorqin va sirli simolardan biri edi.

1899 yilning yozida Smayl Londondan Nyu-Yorkka safar qildi. Uning kelib chiqishi yoki yoshlik yillari, jumladan, haqiqiy ismi haqida juda kam narsa maʼlum.

«Ranji» ehtimol oʻsha paytda Britaniyadagi Test oʻyinlarida katta eʼtibor qozongan hind kriket julduzi K.S. Ranjitsinhjiga ishora boʻlgan. «Smayl» esa «Ismoil» ismining inglizchalashgan shakli boʻlishi mumkin.

Uning kelib chiqishi qanday boʻlishidan qatʼi nazar, Smaylda oʻzini qayta kashf etish kabi kamyob isteʼdod bor edi. Ellis orolidan oʻtgach, u oʻz shaxsiyatiga Amerikaning tenglik ideallariga mosroq keladigan yana bir ismni qoʻshdi: Jo.

Jo Ranji Smayl Nyu-Yorkka Beshinchi avenyudagi «Sherry's Restaurant» nomli hashamatli yangi maskanda ishlash uchun keldi.

Londonda u «Cecil» va «Savoy» mehmonxonalarida karri oshpazi boʻlib ishlagan edi. «Harper's» jurnalining 1899 yilgi maqolasiga koʻra, Nyu-Yorkda uni «Sherry's» egasi Lui Sheri payqab qolgan va undan oshpazlik mahoratini Atlantika okeanining narigi tomoniga olib oʻtishni soʻragan. Kechki Viktoriya davri Londonida allaqachon hind taomlari madaniyati mavjud edi: 1810 yildayoq Patnalik Sake Din Muhammad Portman skveri yaqinida «Hindostanee Coffee House»ni ochib, mijozlarga karri va chilim taklif qilgan edi.

Manxettenlik xoʻrandalar masala borasida kam tajribaga ega edilar. Shunda ham Hindiston va uning madaniyatiga boʻlgan qiziqish ortib borayotgan edi. Hinduizm falsafasi targʻibotchisi va jozibali notiq Svami Vivekananda 1890-yillarda shaharga tashriflari chogʻida govjum olomonni toʻplagan. Shu bilan birga, Nyu-Yorkka koʻproq hind dengizchilari, talabalari va mutaxassislari kela boshladi. Lui Sherining oʻz oshxona xodimlari qatoriga karri oshpazini qoʻshishga qaror qilganiga, ehtimol, shu sabab boʻlgan.

«Sherry's Restaurant»da Smayl Amerikaning «Oltin asri»ga oid buyuk pazandachilik maskanlaridan birining aʼzosiga aylandi. Nyu-Yorkdagi nafis taomlar ramzi boʻlgan «Delmonico's»ga raqobatchi sifatida tanilgan «Sherry's» Astorlar kabi shahar boylariga xizmat koʻrsatgan va hashamatli taomlanish tomoshalari bilan mashhur edi. Shunday tadbirlardan birida mehmonlar oʻz otlarini bazm zaliga yetaklab kirib, ot ustida oʻtirgan holda taomlanishgan.

Iqtidorli ijrochi boʻlgan Smayl bu muhitda juda yaxshi natija koʻrsatdi.

Tez orada mijozlar u tayyorlagan Hindistonning gʻarbiy qirgʻoqlaridan keltiriladigan yopishqoq kalmarsimon baliq shirinligi — Bombey oʻrdagini hamda «Tseylon salat bargi» kabi ijodkorona taomlarni tatib koʻrish uchun kela boshlashdi.

Taom tayyorlash va tortish haqiqiy teatrga aylandi. Atlas chapon va koʻk ipak salla kiyib olgan Smayl mijozlarga taʼzim qilib, «Karrini achchiq qilaymi yoki yumshoqroqmi, sohib?» deb soʻrardi. «Sherry's» karri oshpazining suratlari tezda gazeta va jurnallarda paydo boʻldi. Sarlavhalardan biri ushbu shov-shuvni shunday ifodalagan edi: «Nyu-York ayollari u sabab aqldan ozishmoqda».

Obroʻsi ortib borishi bilan, Smayl 1901 yilda «Sherry's»ni tark etishga va butunlay hind taomlariga bagʻishlangan oʻz restoranini ochishga qaror qildi. Moliyalashtirish uchun u atoqli moliyachi

va avtouyning ertaki shaklini ixtiro qilgan Roland R Konklinga tayanar edi.

Smaylning «Omar Xayyam» nomli hind restorani 1901 yilning oxirida Beshinchi avenyu, 325-uy manzilida ochildi. U eng nufuzli hududni — dastlabki «Waldorf-Astoria» mehmonxonasidan atigi bir blok masofadagi joyni egallagan edi (29 yildan soʻng bu yerda Empayr-steyt-bilding qad koʻtaradi). Smayl restoranni hind pardalari va osib qoʻyiladigan chiroqlar bilan bezatdi.

«New York Herald» bergan maʼlumotga koʻra, restoran xodimlari orasida «ulkan sallali» bir guruh hind ofitsiantlari hamda hind sozandalari bor edi. Endilikda amerikalik immigrantning muvaffaqiyat tarixi sifatida toʻliq gavdalangan Smayl mijozlar va ishqibozlar olomonini intiqlik bilan kutardi.

Ammo ular hech qachon kelishmadi. Bir yil ichida «Omar Xayyam» yopildi. «New York Sun» gazetasining yozishicha, odamlar hind taomlaridan «ziriqib», unga vaqtinchalik urf sifatida qaragan.

Smaylning Nyu-Yorkda yorqin porlagan shuhrati ham soʻna boshladi. Afsuski, undagi tomosha koʻrsatish va teatrlashtirish mahorati firibgarlik va jinoiy xatti-harakatlarga aylanib ketdi.

Smayl oʻzining oddiy Jo emasligini, balki shahzoda, soxta unvon boʻlmish Balujiston amirining oʻgʻli ekanini daʼvo qila boshladi. «Omar Xayyam» restoranini ochishdan oldin u Bombeyga qisqa muddatli safar qildi va u yerda Londonda boʻlajak qirol Eduard VII ning toj kiydirish marosimida mehmon ekanini aytdi va oʻziga xizmatchilar: farroshlar, raqqosa qiz va «pillar galasini boshqarish uchun filbonlar»ni yollab oldi.

Nyu-York gazetalari, jumladan «Times» ham bularning sirini fosh qildi, chunki unga qarshi keyingi federal ishda taʼkidlanganidek, Smayl bu xodimlarni oʻz restoranida ishlatish uchun AQShga noqonuniy ravishda olib kirgan. «Omar Xayyam» hind taomlarining kashshof markaziga aylanish oʻrniga, Smaylning mamlakatdan deportatsiya qilinishiga sal qoldi.

«Shahzoda» Jo Ranji Smayl deportatsiyadan qutulib qoldi (uning aʼyonlaridan koʻplariga bunday baxt nasib etmadi) va oʻzi oʻylab topgan shaxsiyatni shakllantirishda davom etdi, shu bilan birga bir qator sodda amerikalik yosh ayollarning koʻngliga yoʻl topib, ularga uylandi. U hind taomlari ayollar uchun sirli goʻzallik eliksiri ekanini taʼkidlay boshladi. «Koʻzlar charos boʻladi, yuz terisi esa juda goʻzallashadi», deb vaʼda berardi Smayl va oʻz xotinlarini bunga isbot sifatida koʻrsatardi.

Shu bilan birga, u mamlakat boʻylab hind taomlarini tayyorlash shoulari orqali oʻz mahoratini oshirib bordi.

Vashington shahrida Smayl «bungalo» deb atalgan shubhali eshitiladigan shirinlikni oʻz ichiga olgan taomlarni tayyorladi, fokuschi va raqqosa qiz esa tomoshabinlarni xushnud etdi. Chikagoga borish yoʻlida, chekka Idaxo shtatidagi bir gazeta xabar qilganidek, u endi amirning oʻgʻli emas, balki undan ham xayoliyroq boʻlgan «Balujistonning buyuk Beglerbergi»ning ukasi ekanini aytdi. Agar Smayl firibgarlikda aybdor boʻlsa, uning amerikalik tinglovchilari ham unga juda oson ishonganlari uchun shunchalik aybdor edilar.

Smaylning teatrlashtirilgan tomoshalari va mazali taomlari bir muddat odamlarni xushnud etgan boʻlsa-da, yolgʻon va uydirmalar oxir-oqibat uni tuzoqqa tushirdi.

Qonun bilan bogʻliq keyingi muammolardan, jumladan, raqqosa qizlaridan birini majburiy ushlab turish va Manxettendagi italyan restoranida hisobni toʻlashdan bosh tortishdan soʻng, Smayl jamoatchilik eʼtiboridan chetlashdi. 1920-yillarga kelib, u oshpazlikni butunlay tashlaganga oʻxshaydi va oʻz mashgʻulotini savdogar deb koʻrsatadi.

Smaylning oxirgi izi 1937 yilga toʻgʻri keladi, oʻshanda uning toʻrtinchi yoki beshinchi amerikalik xotini Nyu-York Oliy sudiga murojaat qilib, endilikda gʻoyib boʻlgan eri bilan nikohini bekor qilishni soʻraydi. Ranji Smaylning oʻzini qayta kashf etishdagi oxirgi harakati shunchaki gʻoyib boʻlish edi.

Bunday nosharaf yakunga qaramay, Smayl va uning hind restorani Amerikada hind oshxonasining ommalashishiga yoʻl ochib berishga yordam berdi. Tez orada boshqa immigrantlar ham uning izidan borishdi.

1909 yilda Panjobdan kelgan sayyoh-jurnalist Sent Nihal Singh «Chicago Daily Tribune» oʻquvchilariga bhajiya, puri, halvo va «Hinducha qovurilgan tovuq» retseptlarini tanishtirdi.

Chikagoliklarning koʻplari hind mahsulotlari bilan tanish emasligini anglagan Singh oʻquvchilarga ularni shahardagi xitoy oziq-ovqat doʻkonlaridan topishni maslahat berdi. Zamonaviy oshpazlarni gʻashga keltirishi mumkin boʻlgan boshqa bir vaziyatda u gamburger goʻshti goʻshtli palov (goʻshtli pilav) tayyorlash uchun maqbul oʻrinbosar ekanini taklif qildi.

Ranji Smayl immigrantlarni noqonuniy olib kirgani uchun sudga tortilganidan koʻp oʻtmay, Tseylonlik K.I. Kira ismli yosh yigit Ellis oroliga yetib keldi.

K.I. Kira 1913 yilda Nyu-Yorkda muvaffaqiyatli hind restoranini ochdi

Smayl kabi unda ham oʻzini qayta kashf etish isteʼdodi bor edi. Kira «Barnum and Bailey» va «Ringling Brothers» kabi Amerika tsirklarida chiqish qilgan singal raqqosalari truppasiga qoʻshildi. 1913 yilda u Garlemda keyinchalik «Ceylon India Inn» nomi bilan tanilgan hind restoranini ochdi. «Omar Xayyam»dan farqli oʻlaroq, «Ceylon India Inn» muvaffaqiyat qozondi.

Endi Nyu-Yorkda juda katta hind immigrantlari jamoasi mavjud edi va restoran chet eldagi millatchilar va inqilobchilarni oʻziga jalb etdi. Bunga amerikaliklarning hind madaniyati va oshxonasiga boʻlgan qiziqishi ortib borayotgani ham yordam berdi. 1920-yillarga kelib, Tayms-skver yaqinida joylashgan Kiraning restorani Brodvey va Gollivud yulduzlariga xizmat koʻrsatar edi. «Ceylon India Inn» 1980-yillarning oxirigacha faoliyat koʻrsatib, oʻzini Amerikadagi birinchi hind restorani sifatida targʻib qildi.

Albatta, bu haqiqat emas edi. Ranji Smayl deyarli unutilgan boʻlishi mumkin, ammo qisqa muddat yashagan «Omar Xayyam» restoranidan 125 yil oʻtib ham, u qoldirgan meros AQSh boʻylab gullab-yashnayotgan minglab hind restoranlarida yashashda davom etmoqda.