Historia est magistra vita

Historia est magistra vita

Oʻz mamlakatining toʻliq mustaqilligini orzu qilgan, ammo yakunda hokimiyat, iqtisodiyot va xalqaro siyosat haqidagi shaxsiy tasavvurlarining garoviga aylangan Ruminiya yetakchisi Nikolaye Chaushesku tarixi Markaziy Osiyoda alohida eʼtiborga loyiqdir. Gap Ruminiya taqdiri Oʻzbekiston, Qozogʻiston, Qirgʻiziston, Tojikiston yoki Turkmanistonda albatta takrorlanishida emas, balki bu tarixda avtoritar hukmdorlar juda tez-tez payqashni istamaydigan mexanizm namoyon boʻlganidadir: tashqi pullar davlatni faqat hokimiyat ularni farovonlikka aylantirishni bilgan muddatgacha mustahkamlay oladi, moliyaviy majburiyatlar siyosiy ambitsiyalarga xizmat qila boshlaganda esa, iqtisodiy qaramlik asta-sekin boshqaruv tizimining oʻziga tahdidga aylanadi.

Nikolaye Chaushesku 1965 yilda Ruminiyaga rahbar boʻldi va juda tez orada Moskvaga soʻzsiz boʻysunishni istamagan kommunistik yetakchi obroʻsini qozondi. Uning mustaqil yoʻli, xususan, 1968 yilda Sovet Ittifoqining Chexoslovakiyaga bostirib kirishiga qoʻshilishdan bosh tortishi Gʻarbda, eng avvalo, Vashingtonda xayrixohlik uygʻotdi. AQSh Ruminiyada sotsialistik mamlakat Kremldan nisbatan mustaqil tashqi siyosat yuritishi mumkinligining qulay namunasini koʻrdi, bu esa iqtisodiy hamkorlik va siyosiy imtiyozlarga loyiqligini anglatar edi. 1972 yilda Ruminiya Xalqaro valyuta jamgʻarmasi va Jahon bankiga aʼzo boʻlib, Gʻarb moliyasini jalb qilish uchun qoʻshimcha imkoniyatlarga ega boʻldi, 1970-yillarda esa jadallashtirilgan industrialashtirish uchun xalqaro bozorlardan faol qarz oldi.

Birinchi qarashda hamma narsa juda mantiqiy koʻrinardi. Ammo sanoat ambitsiyalari ortida markazlashgan iqtisodiyotning eski muammosi yashiringan edi, unda rahbarning siyosiy irodasi samaradorlik hisob-kitobini almashtiradi, jamiyatga ulkan muvaffaqiyatlar dalili sifatida taqdim etiladigan koʻrsatkichlar esa koʻpincha reallik bilan hech qanday umumiylikka ega boʻlmaydi.

1980-yillarning boshlariga kelib, Ruminiyaning tashqi qarzi 10 milliard dollarga yaqinlashdi va Chaushesku asosan oʻzi yaratgan dilemmaga duch keldi: qarz olishni davom ettirish yoki oʻz harakat erkinligining cheklanishiga yoʻl qoʻymaslik uchun har qanday evaziga qarzlardan xalos boʻlish. Xalqaro kreditorlar, jumladan, XVJ va Gʻarb banklari iqtisodiy siyosatning shaffofligini oshirishni, narxlar va valyuta mexanizmlarini tuzatishni, shuningdek, moliyani barqarorlashtirish choralarini talab qildi. Davlatni oʻz irodasining davomi deb hisoblashga odatlangan Chaushesku uchun bunday talablar mamlakatning suveren ishlariga aralashuvdek tuyuldi. Ammo samarasiz investitsiya ustuvorliklarini qayta koʻrib chiqish, boshqaruv xarajatlarini qisqartirish va iqtisodiy nomutanosibliklarni asta-sekin tuzatish oʻrniga, u boshqa yoʻlni tanladi — ushbu qarorning asosiy ogʻirligini aholi zimmasiga yuklab, xorijiy kreditorlar bilan muddatidan oldin hisob-kitob qildi.

Bu yerda Ruminiya fojiasi haqidagi soddalashtirilgan hikoyalarda koʻpincha yoʻqolib ketadigan tarixiy paradoksni taʼkidlash muhimdir. Chaushesku oʻz vatandoshlari tomonidan cheksiz ravishda Amerika kreditlari hisobiga yashagani uchun otib tashlangani yoʻq. Aksincha, u tashqi qarzdan imkon qadar tezroq xalos boʻlishga qaror qildi. 1989 yil oxiriga kelib Ruminiya haqiqatan ham taxminan 10,5 milliard dollarga baholangan tashqi qarzini uzdi, ammo bu aholining kundalik hayotining misli koʻrilmagan darajada yomonlashuvi evaziga amalga oshirildi.

Ruminiya tarixining eng muhim qismi aynan shu yerda boshlanadi. Tashqi qarz Chausheskuning qatl etilishiga bevosita sabab boʻlmadi, ammo unga qarshi kurash u hokimiyatining yemirilishiga yordam berdi. Rejim uchun bu halokatli ziddiyat boʻlib chiqdi. 1989 yil dekabrida Timishoarada boshlangan ommaviy eʼtirozlar Buxarest va boshqa shaharlarni qamrab olgan inqilobiy voqealarga aylanib ketdi. Chaushesku vaziyat ustidan nazoratni yoʻqotdi, armiya rejimning ishonchli tayanchi boʻlishdan toʻxtadi, koʻp yillik umumiy sadoqat namoyishi esa sanaladigan kunlar ichida soxta boʻlib chiqdi. 25 dekabr kuni juda qisqa harbiy suddan soʻng Nikolaye Chaushesku va uning rafiqasi Yelena otib tashlandi.

Ammo bu Qoʻshma Shtatlar boshqa mamlakatlarda oʻzlari uchun nomaqbul siyosiy tartibni oʻzgartirish uchun moliyaviy vositalar, siyosiy qoʻllab-quvvatlash, diplomatik tazyiq va maxfiy operatsiyalardan hech qachon foydalanmaganini anglatadimi? Amerika tashqi siyosati tarixi bunday savolni propaganda uydirmasi sifatida chetga surib qoʻyish uchun yetarlicha hujjatlashtirilgan misollarni beradi. Shu bilan birga, Vashingtonni har qanday administratsiya davrida bir xil harakat qiladigan yagona mexanizm sifatida tasvirlash ham notoʻgʻri boʻlar edi. Amerika prezidentlari turli strategik manfaatlarga amal qilganlar, demokratiya haqidagi oshkora ritorika esa har doim ham amaliy qarorlarga mos kelavermagan. Biroq, aynan eʼlon qilingan tamoyillar va real harakatlar oʻrtasidagi tafovut alohida eʼtiborga loyiqdir.

1953 yilda respublikachi Duayt Eyzenxauer administratsiyasi Eron neft sanoati musodara qilinganidan soʻng hukumati Gʻarb neft manfaatlari bilan nizoga kirishgan Eron bosh vaziri Muhammad Mosaddiqni agʻdarish boʻyicha MRB (TSRU) operatsiyasini maʼqulladi. Maxfiylikdan chiqarilgan Amerika hujjatlari operatsiyaning tayyorlanishi, Mosaddiqning siyosiy raqiblari bilan harakatlarni muvofiqlashtirish va uning hokimiyatdan chetlatilishiga yordam bergan tadbirlarni moliyaviy qoʻllab-quvvatlashni tasvirlaydi. Natijada bosh vazir agʻdarildi, shoh Muhammad Rizo Pahlaviyning hokimiyati esa sezilarli darajada mustahkamlandi. Bu Vashington uchun manfaatli boʻlgan siyosiy tartibni saqlab qalish haqida gap ketganda, strategik va iqtisodiy manfaatlar demokratik tamoyillardan muhimroq boʻlishi mumkinligiga misoldir.

1954 yilda oʻsha Eyzenxauer administratsiyasi Gvatemala prezidenti Xakobo Arbensga qarshi operatsiyani qoʻllab-quvvatladi. Uning yer islohoti Amerikaning «United Fruit» kompaniyasi manfaatlariga daxl qildi, Sovuq urush esa Vashingtonga yuz berayotgan voqealarni Gʻarbiy yarim sharda kommunistik tahdid sifatida taqdim etish imkonini berdi. MRB ishtirokida tashkil etilgan operatsiya Arbens hukumatining agʻdarilishiga yordam berdi. Undan keyingi oʻn yilliklar davomidagi siyosiy zoʻravonlik va fuqarolik nizosi, tashqi kuch qaysi hukumat uning maqbul siyosiy tuzum haqidagi tasavvurlariga mos kelishini hal qilganda, bu jamiyatga qanchalik qimmatga tushishi mumkinligini koʻrsatdi.

Chili misoli yanada yaqqolroqdir. 1970 yilda mamlakat prezidenti etib demokratik yoʻl bilan sotsialist Salvador Alyende saylandi va Richard Nikson administratsiyasi uning hukumati mustahkamlanishiga yoʻl qoʻymaslikka qaror qildi. Keyinchalik maxfiylikdan chiqarilgan hujjatlar Amerika prezidentining davlat toʻntarishiga koʻmaklashish va Chiliga iqtisodiy bosim oʻtkazish haqidagi farmoyishlarini qayd etadi. 1973 yilda harbiylar Alyendeni agʻdardi, hokimiyatga esa shafqatsiz diktatura oʻrnatgan general Augusto Pinochet keldi. Bu yerda ziddiyatni payqamaslik ayniqsa qiyin: rahbariyati oshkora erkinlik himoyasiga chiqqan mamlakat saylangan davlat rahbarining chetlatilishiga koʻmaklashdi va keyinchalik ommaviy qatagʻonlar uchun masʼul boʻlgan rejimni qoʻllab-quvvatladi.

AQShning zamonaviy taʼsiri har doim ham harbiy operatsiya yoki toʻntarishga maxfiy tayyorgarlikni nazarda tutmaydi. Juda tez-tez u diplomatik izolyatsiya, cheklash choralari, muayyan texnologiyalardan foydalanish imkoniyatini nazorat qilish, moliyalashtirish shartlari va davlatning xalqaro obroʻsi orqali amalga oshiriladi. Mustaqil OAV, inson huquqlari tashkilotlari, saylov kuzatuvchilari va fuqarolik tashabbuslarini qoʻllab-quvvatlash dasturlari demokratik oʻzgarishlarga koʻmaklashishning uzoq muddatli siyosati qismiga aylanishi mumkin. Amerika davlat organlari dunyoning turli mintaqalarida shu kabi dasturlarni ochiqchasiga moliyalashtirgan: masalan, AQSh Hisob palatasining 2026 yilgi hisoboti Davlat departamenti va USAIDning demokratiyani xalqaro qoʻllab-quvvatlash uchun ajratgan umumiy mablagʻlarini 2018-2023 moliyaviy yillari uchun 14 milliard dollarga baholagan. Bunday moliyalashtirishning oʻzi davlat toʻntarishi rejasi mavjudligini isbotlamaydi, ammo u muayyan siyosiy tamoyillarni ilgari surish Amerika tashqi siyosatining institutsional rasmiylashtirilgan qismi ekanini koʻrsatadi.

Markaziy Osiyo hukmdorlari uchun bu tajriba alohida qiziqish uygʻotadi, chunki mintaqa davlatlari bir vaqtning oʻzida Gʻarb investitsiyalarini jalb qilishga, texnologiyalardan foydalanish imkoniyatiga ega boʻlishga, eksportni kengaytirishga va ichki siyosiy manyovr erkinligini saqlab qalishga intilmoqda. Oʻzbekiston sanoat, energetika, qishloq xoʻjaligi va transport infratuzilmasini modernizatsiya qilishdan manfaatdor. Qozogʻiston iqtisodiyotni diversifikatsiya qilishga va xom ashyo eksportiga haddan tashqari qaramlikni kamaytirishga intilmoqda. Qirgʻiziston va Tojikiston infratuzilmani rivojlantirish va ish oʻrinlarini yaratish uchun resurslarga muhtoj, Turkmaniston esa iqtisodiyotning cheklangan ochiqligi sharoitida strategik tarmoqlar ustidan nazoratni saqlab qalishga harakat qilmoqda. Bu mamlakatlarning har biri uchun Qoʻshma Shtatlar bilan hamkorlik tamomila aniq foyda keltirishi mumkin va Amerika tomoni bilan har qanday kelishuvni suverenitetga tahdid deb hisoblash xato boʻlar edi.

Xavf pullarning Amerikadan kelib chiqqani sababli emas, balki siyosiy rahbariyat moliyaviy qarorlarni, eng avvalo, oʻz mavqeini mustahkamlash, xalqaro ahamiyatini namoyish etish yoki navbatdagi siyosiy tsikl oldidan tezkor iqtisodiy effektga erishish istagidan kelib chiqib qabul qila boshlaganida yuzaga keladi.

Agar qarz mablagʻlari shubhali samara beradigan loyihalarga yoʻnaltirilsa, agar davlat kafolatlari noshaffof tarzda berilsa, agar majburiyatlar idoralar, kompaniyalar va shaxslarning tor doirasi qoʻlida toʻplansa, jamiyat esa kelishuvlarning real bahosini baholash imkoniyatiga ega boʻlmasa, muammo unga xorijiy kreditor aralashishidan ancha oldin ichki muammoga aylanadi. Mamlakat byudjet daromadlarining tobora katta qismini qarzga xizmat koʻrsatishga yoʻnaltirishga, eski xatolarni qoplash uchun ijtimoiy xarajatlarni qisqartirishga yoki tariflar va soliqlarni oshirishga majbur boʻlishi mumkin. Aynan shunday paytda moliyaviy siyosat rivojlanish vositasi boʻlishdan toʻxtaydi va xarajatlarni davlatdan aholiga qayta taqsimlash mexanizmiga aylanadi.

Amerika kredit liniyalari, investitsiya kelishuvlari va texnik yordam dasturlari, Xitoy, Rossiya, Fors koʻrfazi mamlakatlari yoki xalqaro moliya tashkilotlarining analog vositalari kabi, vazmin baholanishni talab qiladi. Amerika mablagʻlarini avtomatik ravishda soʻzsiz sovgʻa deb hisoblab boʻlmaydi, ammo ularni oldindan tayyorlangan qopqon deb eʼlon qilish ham notoʻgʻri.

Har bir kreditorning oʻz manfaatlari bor, hamkorlik shartlari esa siyosiy konʼyunktura bilan birga oʻzgarishi mumkin. Bundan tashqari, xorijiy kreditor oldidagi majburiyatlar hatto hukumatni agʻdarish kabi hech qanday niyatsiz ham qatiy boʻlib chiqishi mumkin: kreditor, eng avvalo, aniq bir prezidentni saqlab qalishdan emas, balki mablagʻlarni qaytarishdan manfaatdor. Davlat rahbarining Amerika prezidenti bilan yaxshi shaxsiy munosabatlari oʻn yillar davomida kelishuvlarning oʻzgarmasligini kafolatlaydi deb oʻylash ayniqsa xavflidir.

Biroq, Markaziy Osiyo hokimiyatlari nafaqat Vashingtondan, balki oʻz xom xayollaridan ham hadiksirashlari kerak. Avtoritar hukmdorning eng xavfli xom xayoli — bu davlat barqarorligi tashqi kafolatlar soni, xalqaro kelishuvlar miqyosi va prezident saroyida izzat-ikrom bilan qabul qilingan xorijiy investorlar soni bilan belgilanadi degan ishonchdir.

Chaushesku Gʻarb moliyaviy muzokaralarda undan kuchliroq boʻlib chiqqani uchun yoki Ruminiya Qoʻshma Shtatlar bilan juda yaqin hamkorlik qilgani uchun yutqazmadi. Uning rejimi oʻz iqtisodiy modelining chegaralarini tan olishga ojizlik qildi, soʻngra oʻzi yaratgan muammolarni aholiga yanada kattaroq bosim oʻtkazish orqali hal qilishga urindi. Mamlakat tashqi kreditorlar bilan hisob-kitob qilganida, u siyosiy halokatga vayron boʻlgan iqtisodiyot, alamzada jamiyat va inqirozdan tinch yoʻl bilan chiqishni taʼminlay olmagan institutlar bilan yaqinlashib kelgan edi. Hokimiyatni har qanday evaziga saqlab qalishga intilayotgan zamonaviy rahbarlar uchun haqiqiy ogohlantirish aynan shundadir.

Agar hukumat tashqi mablagʻlarni jalb qilayotgan boʻlsa, u jamiyatga ular nimaga yoʻnaltirilayotganini, qanday qaytarilishini va natija kimga tegishli boʻlishini tushuntirishi kerak. Agar u strategik sheriklikka umid qilayotgan boʻlsa, sheriklik siyosiy uzoq umr koʻrish kafolatiga teng emasligini tushunishi lozim. Va agar u davlat mustaqilligini haqiqatan ham qadrlasa, nafaqat tashqi siyosiy aloqalar va moliyaviy zaxiralarni, balki fuqarolarning ishonchini, huquqiy institutlarni, byudjet shaffofligini va jamiyatning hokimiyat qarorlariga taʼsir qilish qobiliyatini ham mustahkamlashi kerak.

Aksi holda, tarix aynan takrorlanmasligi mumkin, Ruminiyaning dekabr koʻchalari, favqulodda sud va otishma komandasisiz, ammo oʻsha halokatli yakun bilan takrorlanishi mumkin: oʻzini barqarorlikning yagona kafolati deb hisoblagan rahbar oʻz hokimiyati davlat institutlarining mustahkamligiga emas, balki beshtaroq jamiyatning chidash odatiga tayanganini koʻradi.