Hindistonning chekka qabilaviy hududlarida hayotdan koʻz yumayotgan bolalar

Hindistonning chekka qabilaviy hududlarida nobud boʻlayotgan bolalar

May oyidagi kunlarning birida, taxminan tungi soat 3 larda Bamita Markamning tanasi titray boshladi.

Uch yoshli qizaloq bir necha kundan beri yuqori isitma va butun tanasiga toshgan qizil yaralar bilan ogʻriyotgan edi. Onasi Koushila avvaliga uni shifokorga olib bordi, u malham dori berdi.

Bamitaning ahvoli yaxshilangandek boʻldi, lekin keyin yana kasallandi. Matla qishlogʻidagi uyga chaqirilgan tabib unga siroplar va tabletkalar berdi. Hech narsa yordam bermadi. Tongga yaqin Bamita vafot etdi.

«U juda koʻp yigʻladi», deb eslaydi Koushila. «Tun boʻyi tanasi titrab chiqdi». Oila unga suv ichirishga harakat qildi. Bir mahal u qon qusib yubordi. Tushdan keyin ular uni changalzorga dafn qilishdi.

Rasmiylarning aytishicha, Bamitaning oʻlimi Hindistonning Madxya-Pradesh shtatidagi Balagxat okrugining bir guruh chekka qishloqlarida may oyidan beri qayd etilgan kamida 32 ta bolalar oʻlimidan biridir. Qurbonlar orasida atigi uch-toʻrt oylik chaqaloqlardan tortib 18 yoshli oʻsmirlargacha bor edi va ularning aksariyati Hindistonning 75 ta «ayniqsa zaif qabilaviy guruhlari»dan biri boʻlgan Bayga qabilasiga mansub edi.

Ruplal isitma va toshma paydo boʻlganidan bir necha kun oʻtib vafot etdi.

Rasmiylarning taʼkidlashicha, oʻlim holatlariga asosan qizamiq va bezgak sabab boʻlgan, bunga toʻyib ovqatlanmaslik va davolanishning kechikishi ham qoʻshimcha taʼsir koʻrsatgan boʻlishi mumkin.

Ularning fikricha, sakkizdan oʻntagacha oʻlim holati qizamiq bilan, yana taxminan 10 tasi bezgak bilan bogʻliq boʻlib, bir nechta bola bir vaqtning oʻzida birdan ortiq infektsiya bilan kasallangan. Har bir oʻlimning aniq sababi u qadar aniq emas.

«Men hech qachon bunday kasallik tarqalishini koʻrmaganman. Otam ikki muddat qonun chiqaruvchi boʻlgan, men esa uch muddat xizmat qildim, lekin hech birimiz bunchalik qisqa vaqt ichida bunchalik koʻp bola vafot etganini koʻrmaganmiz», dedi menga 2013 yildan beri ushbu hudud vakili boʻlib kelayotgan Sanjay Uikey.

Ammo kasallik manzaraning faqat bir qismidir. Bir paytlar Maochilar isyoni ildiz otgan Balagxatning chekka, oʻrmonli hududlarida tibbiyot markaziga yetib borishning oʻzi qiyin boʻlishi mumkin.

Musson yomgʻirlari paytida tabiat bu sayohatni yanada qiyinlashtiradi. Sholi dalalari qizil tuproq va past, daraxtzor tepaliklar fonida yaltirab turadi. Tor tuproq yoʻllar dalalar va loydan qurilgan uylar orasidan ilon izi boʻlib oʻtadi va kuchli yomgʻirda koʻpincha sirpanchiq va yaroqsiz holga keladi.

Qishloq yashil va qalin daraxtzor, lekin uylar tarqoq joylashgan. Bayga uylarining aksariyati past loy devorlar, dagʻal yogʻoch va bambukdan qurilgan boʻlib, yomgʻirdan himoya qilish uchun polietilen bilan qoplangan plitkali yoki somonli tomlarga ega.

Baʼzi uylarga faqat shu soqmoqlar orqali borish mumkin. Oʻlim holatlarini oʻrganayotgan shifokorlar loy kechib, traktorlarda sayohat qilishdi. Yaqinda qilgan tashrifimizda biz eng chekka uylarga yetib borish uchun tepalikka qarab deyarli 2 km (1,2 mil) piyoda yurdik. Atrofimizdagi changalzor vafot etgan bolalarning qabrlari bilan toʻla edi.

Behru Markam xotini va toʻrt farzandi bilan loydan qurilgan kulbada yashaydi. Uning qizi Priti qizamiq deb gumon qilingan kasallikdan vafot etdi.

Eng yaqin davlat shifoxonasi — Birsadagi 100 oʻrinli shifoxona taxminan 70 km uzoqlikda joylashgan. Transporti boʻlmagan oilalar uchun u yerga borish loyqa soqmoqlar, qoʻlbola bambuk zambil yoki mototsikl va bir kunlik ish haqini yoʻqotishni anglatadi.

Bamita ogʻir kasal boʻlib qolganda, oila uni shifoxonaga olib bormadi. Juda qattiq yomgʻir yogʻayotgan edi. Yoʻllar loy va sirpanchiq edi, ularda uni olib borish uchun hech qanday transport vositasi yoʻq edi.

«Agar uni shifoxonaga olib bora olganimda, u tirik qolgan boʻlarmidi», deydi Koushila.

Uning ikkinchi qizi, Ankita, singlisiga nima boʻlganini tinmay soʻraydi. Olti yoshli qizaloqqa bu qishloqlardagi koʻplab bolalarga aytiladigan gap aytilgan: «Mata aa gayi» — maʼbuda keldi.

Baʼzi Bayga oilalari uchun baʼzi kasalliklar, masalan, suvchechak, davolanishi kerak boʻlgan emas, balki tinchlantirilishi kerak boʻlgan kasallik maʼbudasining kelishi sifatida koʻriladi. Oilalar mahalliy kasallik maʼbudasiga choʻmilish, salqin suv va nim daraxti barglarini sovuq suvda tortiq qilishdan iborat yetti-toʻqqiz kunlik marosimni oʻtkazadilar. Koʻpchilik marosim tugashidan oldin bemorni davolash oʻlimga olib kelishi mumkin deb hisoblaydi.

Bir necha hafta davomida bunday eʼtiqodlar oilalarning kasal bolalarga boʻlgan munosabatini belgilab berdi. Keyin oʻlim koʻlami aniq boʻla boshladi.

21 iyul kuni mahalliy qishloq kengashi rahbari Parshuram Dxurvey Bondari qishlogʻidagi bir xonadonda ikki bola vafot etganini eshitdi. Ertasi kuni ertalab u yana bir oʻlim haqida bildi. U mahalliy rasmiylar bilan bogʻlanib, hududga bordi.

Ular ayanchli manzaraga duch kelishdi.

«Har ikkinchi bola kasal edi», deydi Dxurvey. «Ularning isitmasi bor edi, toshmalari bor edi. Koʻpchiligi toʻyib ovqatlanmagan edi».

Oila tabibning koʻrsatmalariga amal qilgan. «U ularni shifoxonaga olib bormang, dedi», deb eslaydi Parte.

Parte yersiz dehqon boʻlib, u yaxshi kunda taxminan 200 rupiy (2 dollar; 1,58 funt sterling) ishlab topishini aytdi. Musson paytida ish kam, va kichik birlamchi tibbiy yordam markazi atigi 5 km uzoqlikda boʻlsa-da, u u yerga hech qachon bormagan. Kambagʻallik va yakkalanib qolish uning bolalariga qarshi imkoniyatlarni yoʻqqa chiqargan edi.

Oʻlim holatlari koʻpaygan sari, bolalarni nima kasal qilayotganini aniqlash qiyinlashib bordi.

ICMR-Milliy qabilaviy salomatlikni tadqiq qilish instituti (NIRTH) tomonidan oʻtkazilgan tekshiruv 7 avgust kuni zararlangan qishloqlardan yigʻilgan 10 ta namunani sinovdan oʻtkazdi. Oltitasi qizamiq uchun ijobiy, toʻrttasi salbiy chiqdi.

Qizamiq juda yuqumli boʻlib, yuqori isitma, yoʻtal, burun oqishi va koʻzlarning qizarishi va yoshlanishi, keyin esa toshma paydo boʻlishiga olib keladi. Koʻpchilik bolalar sogʻayib ketadi, ammo toʻyib ovqatlanmaslik qizamiqni ancha xavfli qilishi mumkin.

Infektsiya immunitet tizimini ham zaiflashtiradi va bolalarni boshqa infektsiyalarga zaif qilib qoʻyadi. Bezgak bu xavfni yanada oshirishi mumkin.

Ammo shifokorlar bezgak albatta qizamiqdan keyin kelishi shart emasligini va har qanday isitma va toshma qizamiq emasligini ogohlantirishdi. Buning oʻrniga, bir nechta infektsiyalar va zaifliklar birlashib ketgan.

«Baʼzida oʻlim ortida yagona omil boʻlmaydi», dedi Gautam. «Toʻyib ovqatlanmaydigan bolalar bor va uyda sogʻliqni saqlash boʻyicha taʼlim va gigiyena umuman yoʻq».

Bayga qishloqlari zamonaviy Hindistondan butunlay uzilib qolgan emas. Mavsumiy migratsiya oilalarni qalampir terish va boshqa ishlar uchun boshqa shtatlarga olib boradi. Bolalar smartfonlarda videolar tomosha qilishadi, koʻplab oilalarda bitta lampali quyosh elektr energiyasi, bank hisobvaraqlari va baʼzi uylarda quvurli suv bor.

Shunga qaramay, toʻyib ovqatlanmaslik keng tarqalgan boʻlib, bolalar koʻpincha yomon ovqatlanadilar. Yaqinda qizamiqdan vafot etgan besh yoshli bolaning vazni taxminan 5 kg edi.

Gautamning fikricha, toʻyib ovqatlanmaslikka erta nikoh va onalik sabab boʻlmoqda, baʼzi qizlar 16 yoki 17 yoshida, tanalari hali rivojlanayotgan paytda ona boʻlishmoqda.

Bundan keyin ketma-ket homiladorlik, muddatidan oldin tugʻilish va past vaznli chaqaloqlar tugʻilishi kuzatilishi mumkin, yosh onalar esa bolalarini emizish va parvarish qilishda qiynaladilar. Ovqatlanish yana bir muammodir: koʻp oilalar asosan guruch va yasmiq shoʻrvasiga bogʻlanib qolgan, ular isteʼmol qiladigan ovqatlarda oqsil va xilma-xillik juda kam. Bayga xonadonlarida oʻtkazilgan tadqiqotlar keng tarqalgan toʻyimli moddalar yetishmovchiligini aniqladi, bu esa tibbiy xizmatlardan yomon foydalanish tufayli yanada ogʻirlashgan.

Qogʻozdagi xizmatlar va joylardagi haqiqat oʻrtasidagi farq juda katta edi: davlatning chora-tadbirlari oʻlim holatlari boshlanganidan bir necha hafta oʻtib boshlandi, tibbiyot guruhlari esa oilalarga yetib borish va ularni ishontirishda qiynaldilar.

Kasallik tarqalishi aniqlangach, tibbiyot xodimlari zararlangan qishloqlarda uyma-uy yurib tekshiruv oʻtkazishni boshlashdi. Kislorod, nebulayzerlar, soʻrish uskunalari, bezgak testlari va dori-darmonlar bilan jihozlangan mobil tibbiy boʻlinmalar 20 dan ortiq zararlangan qishloqlarga tashrif buyurdi.

Mobil shifokorlardan biri Niraj Sharmaning aytishicha, guruhlar muntazam ravishda kuniga 50 dan ortiq bemorni koʻrishgan, ularning yarmiga yaqini bolalar boʻlgan. Ular har kuni 10 yoki undan koʻp bezgak testini oʻtkazishgan, baʼzida kuniga ikkita ijobiy holatni aniqlashgan.

Gautamning soʻzlariga koʻra, yakunda 6200 dan ortiq bemor — asosan bolalar — uyda davolangan. 630 dan ortigʻi okrug shifoxonalariga yuborilgan. 600 ga yaqini uyiga qaytgan, 30 ga yaqini esa shifoxonada qolmoqda.

Emlash favqulodda choraga aylandi. Rasmiy maʼlumotlar baʼzi hududlarda 90-95% emlash qamrovini koʻrsatgan boʻlsa-da, tibbiyot xodimlari hujjatlari boʻlmagan bolalarni va emlashni istamagan oilalarni topishdi.

Shu sababli, rasmiylar roʻyxatga olingan maqomidan qatʼi nazar, 15 yoshgacha boʻlgan barcha bolalarga qizamiq-qizilcha (MR) vaktsinasini taklif qilishdi. Birsada aniqlangan 40 000 ga yaqin boladan taxminan 27 000 nafari emlandi, dedi Gautam. Hududdagi 180 ta qishloqdan 67 tasi asosan Bayga qabilasi yashaydigan va eng zaif qishloqlar sirasiga kiradi.

Ammo emlash bolalarga kerak boʻlgan himoyaning faqat bir qismidir. Asosiy ovqatlanish va boshqa sogʻliqni saqlash xizmatlari eng koʻp xavf ostida boʻlganlarga yetib boryaptimi yoki yoʻqmi degan kengroq savollar qolmoqda.

Kasallik tarqalishi endi pasaydi. Rasmiylarning aytishicha, oxirgi bola oʻlimi ularning sentyabr oxiridagi baholashidan ikki haftadan koʻproq vaqt oldin sodir boʻlgan, guruhlar esa qishloqlarga tashrif buyurishni davom ettirmoqda. Kundekasada bir paytlar kuniga 120 ga yaqin bolani qabul qilgan tibbiy lager endi 10 tadan kam bolani qabul qilmoqda.

Matlaga qaytganimizda, Bamitaning onasi shirinliklar uchun pul soʻraydigan, singlisi bilan oʻynaydigan va mashinalar yaqinlashganda ichkariga yugurib kiradigan bola haqida gapiradi, chunki mashinalar uni qoʻrqitar edi.

«Uning oʻqib, biror narsaga erishishiga umid qilgandim. Oʻgʻlim yoʻqligidan hech qachon afsuslanmaganman», deydi Koushila.

Keyin u tirik qolgan singlisi Ankitaga qaraydi.

«Yana farzandlarim boʻlishini xohlayman», deydi u. «Oʻzimni yolgʻiz his qilyapman. Ankita yolgʻiz. U singlisi uchun tinmay yigʻlayapti».