Hindiston Xitoy importiga qanday qilib xavfli darajada qaram boʻlib qoldi
Hindistonning oʻyinchoq doʻkonlari uning Xitoy bilan iqtisodiy munosabatlarini baholash uchun kutilmagan barometr vazifasini oʻtaydi.
Hindiston qanday qilib Xitoy importiga xavfli darajada qaram boʻlib qoldi
Si va Modi kengayib borayotgan savdo nomutanosibligini bartaraf etishga vaʼda berishdi
Hindistondagi oʻyinchoqlar doʻkoniga tashrif buyurish bola uchun shunchaki yangi sevimli oʻyinchoq topishdan koʻra koʻproq narsani taklif qilishi mumkin: u mamlakat oʻz qudratli qoʻshnisi Xitoy bilan yaxshiroq iqtisodiy munosabatlar uchun qanday kurashayotganini ham koʻrsatib beradi.
Olti yil avval, mahalliy ishlab chiqarishni ragʻbatlantirish va sifatsiz oʻyinchoqlarning bozorga kirib kelishini oldini olish maqsadida, Hindiston import qilinadigan oʻyinchoqlar uchun bojlarni 20 foizdan 60 foizga, keyinchalik esa 70 foizga oshirdi.
Chakana savdogarlar mahalliy kompaniyalar xorijda ishlab chiqarilgan mahsulotlar bilan hech qachon raqobatlasha olmasligini daʼvo qilib, bunga eʼtiroz bildirishdi. Ammo yuqori bojxona toʻlovlari va sifat nazorati standartlarining uygʻunligi oʻz samarasini berdi.
Hindistonning oʻyinchoqlar importi uchdan bir qismga qisqarib, 2020 yildagi qariyb 300 million dollardan joriy yilda 100 million dollarga tushdi, eksport esa xuddi shu davrda taxminan 129 million dollardan 200 million dollarga koʻtarildi. Hindiston, shuningdek, bir paytlar mahalliy oʻyinchoqlar bozorining 70 foizini taʼminlagan Xitoyga qaramligini keskin kamaytirdi.
Oʻyinchoq sanoati Hindistonning yirik qoʻshnisi bilan tobora noteng boʻlib borayotgan savdo munosabatlarini muvozanatlashtirish borasidagi boshqa muvaffaqiyatsiz urinishlari fonida kamyob ijobiy natijadir. Baʼzi ekspertlarning fikricha, bu munosabatlar hozirda dunyodagi eng asimmetrik aloqalardan biriga aylangan.
Hatto 2020 yildagi Galvan vodiysidagi toʻqnashuvlardan keyin ikki davlat oʻrtasidagi diplomatik aloqalar uzilib, Dehli bir qator antidemping bojlarini joriy qilgan va Tik Tok kabi Xitoy ilovalarini taqiqlaganidan keyin ham, Pekin bilan savdo taqchilligi faqat kengaydi — 2020 yildagi 44 milliard dollardan joriy yilda hayratlanarli 112 milliard dollarga yetdi.
«Siyosiy, xavfsizlik va investitsiyaviy aloqalar eng past nuqtada boʻlgan bir paytda, Hindistonning Xitoyga iqtisodiy qaramligi chuqurlashishda davom etdi», — dedi Osiyo jamiyati siyosat institutining Xitoyni tahlil qilish markazi Vashingtondagi ilmiy xodimi Kevin Zongje Li BBC bilan suhbatda.
Yanada tashvishlanarlisi, ushbu davrda import ikki baravar oshgan boʻlsa-da, Xitoyga eksport pandemiyadan oldingi darajadan pastligicha qoldi.
«Hozirda Xitoy Hindiston sanoat importining 30 foizdan ortigʻini taʼminlaydi va Hindiston 100 dan ortiq muhim mahsulotlar boʻyicha unga qaram. Va bu nomutanosiblik yomonlashmoqda», — deydi Dehlida joylashgan Global savdo va tadqiqot tashabbusi (GTRI) vakili Ajay Srivastava.
Srivastavaning soʻzlariga koʻra, agar import hozirgi surʼatda oʻsishda davom etsa, ikki tomonlama taqchillik 134 milliard dollarga yetishi mumkin, bu esa Pekinga Hindiston sanoati ustidan yanada kattaroq taʼsir oʻtkazish imkonini beradi.
Antixitoy kayfiyati 2020 yilgi chegara toʻqnashuvlaridan keyin eng yuqori choʻqqiga chiqdi, ammo oʻshandan beri munosabatlar iliqlashdi
Sentyabr oyida Dehlida boʻlib oʻtgan BRIKS sammiti doirasida, Osiyo gigantlari oʻrtasidagi iliqlik chuqurlashayotgan bir paytda, Bosh vazir Narendra Modi va Xitoy Raisi Si Tszinpin ushbu «tarkibiy savdo nomutanosibligi va taʼminot zanjiri muammolarini» hal qilishga vaʼda berishdi.
Biroq, Xitoy importi Hindistonning sanoat iqtisodiyotiga qanchalik chuqur singib ketganini hisobga olsak, ekspertlar BBC'ga bu Dehli uchun juda jiddiy sinov boʻlishini aytishdi.
Bu, asosan, Hindiston Xitoyga nafaqat tayyor mahsulotlarni isteʼmol qilish, balki sanoat tovarlarini ishlab chiqarish uchun ham tobora koʻproq tayanayotgani bilan bogʻliq.
Shubhasiz, Hindiston smartfonlar va quyosh panellari kabi tayyor mahsulotlar importiga qaramligini kamaytirdi va hozirda dunyodagi iPhone'larning toʻrtdan bir qismidan koʻprogʻini ishlab chiqarmoqda.
«Shunga qaramay, ishlab chiqarish asosan yigʻishga asoslangan boʻlib qolmoqda va import qilinadigan butlovchi qismlarga, ayniqsa Xitoydan keltiriladigan detallarga juda bogʻliq», — deydi Srivastava.
Xuddi shu holat sanoat mashinalari, akkumulyator xomashyosi, kimyoviy moddalar, quyosh elementlari va ishlab chiqarish uskunalariga ham tegishli.
Observer Research Foundation (ORF) tahlil markazi maʼlumotlariga koʻra, elektr mashinalari va elektronikaning oʻzi importning 36 foizini tashkil qiladi, undan keyingi oʻrinlarda mashinalar va mexanik qurilmalar (21,7%) turadi, organik kimyoviy moddalar va plastmassalar ham sezilarli ulushga ega.
«Ularning uzilishi nafaqat isteʼmolga taʼsir qiladi, balki ishlab chiqarishning oʻzini ham izdan chiqaradi», — deydi ORF'ning Yangi iqtisodiy diplomatiya markazi ilmiy xodimi Soumya Bxoumik. Uning taʼkidlashicha, bu Hindiston uchun Xitoy xomashyosini mahalliy ishlab chiqarish bilan almashtirish qanchalik qiyinligini koʻrsatadi.
Butlovchi qismlar va xomashyoga boʻlgan qaramlikning ortishidan tashqari, Hindistonga Xitoy importining kirib kelishiga kengroq makroiqtisodiy tendentsiyalar ham turtki boʻlmoqda.
Xitoy poʻlatdan tortib quyosh panellari va elektromobillargacha boʻlgan sohalarda ulkan ortiqcha ishlab chiqarish quvvatiga ega, ayni paytda uning sekinlashayotgan iqtisodiyoti bu mahsulotlarni oʻzlashtira olmayapti.
Natijada, ishlab chiqaruvchilar tobora koʻproq xorijiy bozorlarga intilmoqda va tovarlarni arzon narxlarda sotmoqda. Xitoyning savdo qoldigʻi ketma-ket ikkinchi yil 1 trillion dollardan oshishi kutilmoqda.
Ushbu tovarlarning aksariyati Hindiston qirgʻoqlariga yetib bormoqda, chunki Hindiston oʻz iqtisodiyotining turli tarmoqlarida ishlab chiqarishni jadal kengaytirmoqda, shuningdek, «Gʻarb bozorlari bojlar va boshqa cheklovlarni joriy qilmoqda», deydi Srivastava.
Hindiston smartfonlar importini qisqartirdi, ammo butlovchi qismlar boʻyicha Xitoyga juda qaram boʻlib qolmoqda
Shu bilan birga, Xitoy bozoriga kirishning cheklangani Hindiston kompaniyalari uchun asosiy toʻsiq boʻlib qolmoqda.
«Hindiston mahsulotlari Xitoyda turli xil tarif va notarif toʻsiqlarga duch kelmoqda, bu esa eksportni kengaytirishni qiyinlashtiradi», — deydi Li.
«Agar munosabatlarni normallashtirish oʻzaro bozorga kirishni taʼminlashga jiddiy intilishlarsiz davom etsa, Hindiston siyosiy munosabatlar yaxshilanadigan, ammo iqtisodiy qaramlik oʻzgarishsiz qoladigan vaziyatga tushib qolish xavfi bor».
Importni qisqartirish va eksport koʻrsatkichlarini yaxshilashning uzoq muddatli yechimi ishlab chiqarishni kuchaytirish boʻladi, deydi Srivastava.
Ammo bu tarmoqqa oid sanoat siyosatini va kuchliroq fundamental omillarni — arzon elektr energiyasi va kreditlar, samarali logistika va barqaror tartibga solishni talab qiladi — bu sohalarda Hindiston hali ham oqsamoqda.
Hindiston yaqinda toʻgʻridan-toʻgʻri xorijiy investitsiyalar qoidalarini ham yumshatdi, bu esa Hindistonda oʻz investitsiyalarini kengaytirmoqchi boʻlgan Xitoy kompaniyalari uchun eshik ochishi mumkin. Ammo bular ham sinchkovlik bilan tekshirishni talab qiladi, deya qoʻshimcha qiladi u.
«Shunchaki distribyutorlik tarmoqlarini kengaytiradigan yoki Xitoy detallaridan foydalangan holda mahsulot yigʻadigan investitsiyalar importni oshirishi va qaramlikni chuqurlashtirishi mumkin. Shu bois, ruxsatnomalar berishda texnologiyalar transferi, mahalliy qoʻshilgan qiymat yaratish, mahalliy butlovchi qismlar ishlab chiqarish va Hindistondan eksport qilishga ustuvorlik berilishi kerak».
Yaqin istiqbolda Hindiston savdo nomutanosibligini kamaytirish uchun tanlangan tarmoqlarda Xitoyga eksportni oshirishni maqsad qilishi mumkin, deydi Li. Xitoy aholisining qarishi va sogʻliqni saqlash xarajatlarining oshishi fonida farmatsevtika kabi sohalar bunga juda mos kelishi mumkin.
«Ammo 112 milliard dollarlik taqchillikni qisqartirish faqat tor doiradagi eksport tarmoqlarini topish bilangina amalga oshmaydi», — deya qoʻshimcha qiladi u.
«Asosiy savol shundaki, Pekin kengroq normallashuv jarayonining bir qismi sifatida bozorga kirish boʻyicha yon berishlarga tayyormi va xohlaydimi? Aks holda, Hindiston ushbu muloqotni boshlashga majbur qilish uchun oʻz taʼsir choralarini topishi kerak boʻladi».