Hindiston koʻcha sehrgarlarining yoʻqolib borayotgan dunyosi

**Hindiston koʻcha sehrgarlarining soʻnib borayotgan dunyosi**

Ishamuddin Xon — Hindistonning eng mashhur koʻcha sehrgarlaridan biri.

Dehlidagi kichik uyida Ishamuddin Xon hali ham arqonni havoga koʻtarilayotgandek koʻrsata oladi.

55 yoshli sehrgar bir paytlar afsona deb hisoblangan tryukni ijro etishga oʻnlab yillarini bagʻishladi va u hali ham xalqaro miqyosda mashhur boʻlgan yillaridan qolgan fotosuratlar va gazeta qirqimlarini saqlab kelmoqda.

Hozir u chiqish qilishdan koʻra, oʻsha kunlarni eslashga koʻproq vaqt sarflaydi.

«Zamon oʻzgardi», deydi u. «Koʻcha sehrgarligi sekin-asta jon taslim qilmoqda. U sunʼiy nafas olish apparatida turibdi».

Xonning tajribasi Hindistondagi kengroq oʻzgarishlarni aks ettiradi, bu yerda anʼanaviy koʻcha sanʼatkorlari oʻz sanʼati orqali kun koʻrishni tobora qiyinroq deb topmoqdalar.

Sehrgarlar, jonglyorlar, qoʻgʻirchoqbozlar va akrobatlar bir paytlar jamoat joylaridagi olomonga bogʻliq edi. Ammo koʻngilochar sohadagi didlarning oʻzgarishi va qatʼiyroq qoidalar tomoshabinlarni jalb qilishni qiyinlashtirdi va koʻpchilikni bu kasbni tark etishga majbur qildi.

Hindistonning eng taniqli sehrgarlaridan biri boʻlgan Xon jamoat joylarida chiqish qilish boʻyicha uzoq tarixga ega boʻlgan Madari jamoasiga mansub.

Rasmiy statistika mavjud emas, lekin Xonning aytishicha, jamoa qaydlari Dehlida 400 ga yaqin Madari oilasi borligini, Uttar-Pradesh, Rajaston va Telanganada esa yana yuzlab oilalar mavjudligini koʻrsatadi.

Bugungi kunda ularning soni kam boʻlsa-da, Madarilar oʻz ildizlari asrlar osha borib taqalishini aytishadi.

Tarixchi Ashok Maturning taʼkidlashicha, Madari anʼanalari hind folklori, mifologiyasi va sayyor sanʼatkorlarning uzoq tarixiga borib taqaladi.

«Avlodlar davomida bu mahorat oilalar orqali oʻtib kelgan», deb tushuntiradi u.

Jamoat joylaridan foydalanishning cheklangani koʻcha sehrgarlari uchun tomoshabin topishni qiyinlashtirdi.

Xon ham xuddi shu oilaviy yoʻldan borib, sehrgarlikni otasi va amakilaridan oʻrgandi va 12 yoshidan boshlab chiqish qila boshladi. 20 yoshlarining boshida u keyinchalik oʻzini mashhur qiladigan arqon tryukini mukammal egalladi.

Bola unga chiqishidan oldin arqon havoga koʻtarilayotgandek tuyuladigan bu tryuk uzoq vaqt davomida hind koʻcha sehrgarligi mifologiyasi bilan bogʻliq boʻlgan va Xon uni ijro etgunga qadar koʻpchilik tomonidan imkonsiz deb hisoblangan.

Uning aytishicha, 1995 yilda Dehlidagi mashhur Qutb Minor tashqarisida birinchi marta ommaviy ravishda ijro etgan bu tryukni mukammallashtirish uchun olti yil kerak boʻlgan. Ikki yil oʻtgach, u Karnatakadagi sohilda 30 000 kishi oldida ushbu tryukni namoyish etdi.

Tryuk xalqaro eʼtiborni tortdi va Buyuk Britaniya, Frantsiya, Germaniya va Yaponiya boʻylab gastrol safarlariga yoʻl ochdi.

Xon bu shuhrat Hindistonning anʼanaviy sanʼatkorlariga eʼtibor qaratishiga umid qilgan edi. Bir muddat shunday ham boʻldi. Ammo diqqat markazi soʻndi.

Tomoshabinlar koʻngilocharlikning yangi shakllariga oʻtib, ommaviy chiqish imkoniyatlari kamaygani sababli, koʻplab sehrgarlar avloddan-avlodga oʻtib kelayotgan mahoratlari bilan kun koʻrishni tobora qiyinroq deb topdilar.

Ulardan biri 40 yoshli Imom Xondir.

Sobiq sehrgar Imom hozirda Dehli koʻchalaridan shishalar va qayta ishlanadigan chiqindilarni yigʻib kun koʻradi. U vaqtining koʻp qismini Dehli gʻarbidagi chiqindixona yaqinida latta-putta yigʻish bilan oʻtkazadi va kuniga taxminan 200 rupiy (2 dollar; 1,57 funt sterling) ishlab topadi.

Mutaxassislarning fikriga koʻra, koʻcha chiqishlarining kamayishi bir nechta sabablarga ega boʻlib, ular orasida jamoat joylarining oʻzgaruvchan tabiati eng kattalaridan biridir.

«Katkatha» qoʻgʻirchoq sanʼati tresti asoschisi Anurupa Royning aytishicha, jamoat joylari qisqarib borayotgani sababli sanʼatkorlar tomoshabinlarni jalb qilishda qiyinchiliklarga duch kelmoqdalar.

«Yopiq parklar va begonalarni kiritmaydigan turar-joy jamiyatlari chiqish qilish uchun joylarni cheklamoqda».

Tadqiqotchi va ijrochi Komita Dhandaning aytishicha, jamoat joylariga boʻlgan munosabatning oʻzgarishi ham bu pasayishga hissa qoʻshmoqda.

«Xavfsizlik choralari kuchaytirilgani sababli, ayniqsa gavjum shahar markazlarida koʻcha sanʼatkorlari uchun joy deyarli qolmadi», deydi u.

Ruxsat olishda nafaqat alohida sanʼatkorlar qiynalmoqda. Dhandaning aytishicha, uning mashhur «Jana Natya Manch» koʻcha teatri guruhi jamoat joylarida chiqish qilishda koʻpincha toʻsiqlarga duch keladi.

Koʻpgina sanʼatkorlar uchun muammo nafaqat chiqish uchun joy topish, balki nimaga ruxsat berilgani haqidagi noaniq qoidalar bilan kurashishdir.

Koʻpchilik koʻcha sanʼatkorlari ixtiyoriy toʻlovlarga bogʻliq, ammo mutaxassislarning fikriga koʻra, pul uchun chiqish qilish va tilanchilik oʻrtasidagi chegara xiralashib ketishi mumkin.

Buyuk Britaniyadan farqli oʻlaroq, Hindistonda koʻchada ijrochilik qilish (busking) boʻyicha federal tizim mavjud emas. Buning oʻrniga, ijrochilar jamoat tartibi, toʻsiqlar yaratish, shovqin va jamoat yerlari boʻyicha shtat darajasidagi qoidalar bilan hisoblashishlari kerak.

«Shu sababli koʻcha sanʼatkorlari koʻpincha jamoat joylarini tartibga soluvchi munitsipal va politsiya qoidalariga, shuningdek, shtatlarga xos tilanchilikka qarshi qonunlarga duch kelishlariga toʻgʻri keladi», deydi huquqshunos Kaushik Mitra.

Koʻpgina sanʼatkorlar uchun Kovid shundoq ham qiyin boʻlgan vaziyatni yanada yomonlashtirdi.

Hindiston 2020 yilda lokdaun joriy qilganida, ommaviy chiqishlar toʻxtab qoldi. Koʻplab sehrgarlar oʻz qishloqlariga qaytib ketishdi; baʼzilari umuman qaytmadi.

«Biz bu davrdan keyin ommaviy chiqishlarning kamayganini koʻrdik», deydi Dhanda. «Bu zarba ayniqsa koʻcha sehrgarlari va sanʼatkorlari uchun juda ogʻir boʻldi, ularning koʻpchiligi shaharlarga qaytmadi».

Qaytgan va ishlashni davom ettirayotganlar uchun esa qiyinchiliklar faqat ortib bordi.

42 yoshli Shahim Xon hali ham Dehli koʻchalarida, baʼzan 12 yoshli qizi Aliya bilan birga sehrgarlik qiladi.

Uning ishining katta qismi hozirda u bir paytlar chiqish qilgan gavjum jamoat joylaridan uzoqda, sanoat hududlari bilan cheklangan va bu uning daromadiga jiddiy taʼsir koʻrsatdi.

Pandemiyadan oldin u kuniga toʻrt yoki beshta tomosha koʻrsatib, 1000-1200 rupiy ishlab topishi mumkin edi.

«Hozir men zoʻrgʻa ikkita tomosha koʻrsata olaman va 200-400 rupiy ishlayman», deydi u.

Mutaxassislarning fikriga koʻra, qisqa formatdagi raqamli koʻngilochar dasturlarning koʻpayishi anʼanaviy sanʼatkorlarga boʻlgan bosimni yanada oshirdi. Koʻcha sanʼatiga boʻlgan munosabatning oʻzgarishi ham oʻz rolini oʻynadi.

«Oʻnlab yillar oldin Gʻarbda arqon tryuki kabi narsalarga qiziqish katta edi. Ammo shakllar va didlar oʻzgardi, Hindiston namoyish qilish uchun tanlayotgan narsalar ham oʻzgardi», deydi Dhanda.

Xon uchun bu yoʻqotish faqat pul bilan bogʻliq emas. U avloddan-avlodga oʻtib kelayotgan sanʼatni hech kim oʻrganmasa, yoʻqolib ketishidan xavotirda.

«Tryuk faqat kimdir uni oʻrgansagina yashab qolishi mumkin», deydi u.

Uning oʻgʻli Altamash oʻsmirlik chogʻida u bilan birga chiqish qila boshlagan, ammo hozirda bayramlarni sharlar bilan bezatish sohasida ishlaydi. 30 yoshlarida u chiqish qilishdan deyarli butunlay uzoqlashdi.

Muntazam mashq qilmagan yillar uning mahoratini zaiflashtirdi. Bi-bi-si uchun oʻz jonglyorligini koʻrsatganida, u maromni saqlab qolishga qiynaldi.

«Men sekin-asta barcha tryuklarni unutyapman», dedi u.

Xon oʻgʻli oilaviy anʼanani davom ettirishiga umid qilgan edi. Altamash ham oʻziga nom qozonishni umid qilgandi, ammo bu amalga oshmadi.

«Otam erishgan shuhratga erisha olmasligim mumkinligini bilardim, lekin chiqish qilish imkoniyati umuman qolmaydigan vaqt keladi deb oʻylamagandim», deydi u.