Gloriya Steynem ayollarning bir necha avlodi hayotini qanday oʻzgartirdi

Gloriya Staynem ayollarning bir necha avlodi hayotini qanday oʻzgartirdi

Gloriya Staynem Amerikadagi feministik harakatning eng yirik namoyandalaridan biri boʻlib, uning uzoq yillik faoliyati ayollarning bir necha avlodi hayotini qayta shakllantirgan koʻplab rollarni qamrab oldi.

Oʻziga xos aviator koʻzoynaklari va uzun, sariq tolali sochlari (buni u 1970-yillarda isyonkorlik ramzi deb bilgan) bilan Staynem ayollar tengligi uchun kurashuvchi xalqaro miqyosda tanilgan faolga aylandi.

U abortni qonuniylashtirish, bir jinsli nikohlar, ayollar uchun teng huquqlar va teng ish haqini himoya qildi, shu bilan birga oʻlim jazosi va ayollar jinsiy aʼzolarini shikastlash amaliyotiga qarshi norozilik bildirdi.

Uning faolligi ham erkaklar, ham ayollar tomonidan keskin qarshiliklarga, shuningdek, tahdidli va qoʻpol taʼqiblarga sabab boʻldi.

1934 yil 25 martda Ogayo shtatining Tolido shahrida tugʻilgan Gloriya Staynemning bolaligi oson kechmagan.

Uning otasi Leo Staynem sayyor sotuvchi boʻlib, onasi Rut va opasi Syuzanna bilan birga butun mamlakat boʻylab tirkama-uyda yashab, sayohat qilishgan.

Staynem 10 yoshga toʻlganda, Leo oilani tashlab, Kaliforniyaga koʻchib ketdi va uni uzoq vaqtdan beri ruhiy kasallik va qoʻrqinchli gallyutsinatsiyalardan aziyat chekayotgan Rutga gʻamxoʻrlik qilish uchun qoldirdi.

Shu sababli, Staynem 12 yoshigacha maktabga toʻliq qatnay olmadi.

Keyinchalik u hech qachon farzand koʻrishni istamaganini, chunki unda allaqachon bitta farzand — onasi boʻlganini aytgan.

1950-yillarning oxirida u tadqiqot stipendiyasi bilan Hindistonga bordi va ikki yil davomida turli sohalarda ishladi, jumladan, qishloq ayollariga hukumat siyosatiga qarshi zoʻravonliksiz norozilik namoyishlarini tashkil etishda yordam berdi, bu esa unda xalqchil faollikka qiziqish uygʻotdi.

Staynem Hindistonni tark etib, 1960-yillarning boshlarida frilanser yozuvchi sifatida faoliyatini boshlash uchun Nyu-Yorkka koʻchib oʻtdi. Oʻsha paytda erkaklar ustunlik qiladigan tahririyatlarda ayollarning jiddiy mavzulardagi maqolalarni qoʻlga kiritishi qiyin edi.

Uning eng katta yutugʻi 1963 yilda, Staynem Playboy Bunny kokteyl ofitsianti sifatida yashirincha ishga kirib, Xyu Xefner imperiyasining behayo va seksistik haqiqatini fosh etuvchi Show jurnali uchun "A Bunny's Tale" ("Quyoncha qissasi") maqolasini yozganida yuz berdi.

U suhbatga kelishi bilanoq, qoʻriqchi: "Bu yoqqa kel, quyoncha, quyoncha, quyoncha", deb baqirgan.

Mari degan soxta ismdan foydalanib, u yoshi haqida yolgʻon gapirgan va aslida toʻrt yosh katta boʻlsa-da, Playboy'ga 24 yoshda ekanini aytgan.

Staynem "Quyoncha"ning kam ish haqini, shuningdek, soatlab baland poshna va tor korset kiyib yurishning jismoniy azoblarini fosh qildi.

Bundan keyin kelgan shuhrat va mashhurlikdan keyin ham u muharrirlar tomonidan jiddiy qabul qilinishi uchun kurashishiga toʻgʻri keldi.

Playboy fosh etilishi unga New York Times va New York Magazine nashrlarida ish topishga yordam bergan boʻlsa-da, u yozgan mavzularning aksariyati ayollar paypoqlari va eng soʻnggi soch turmaklari haqida edi.

"Shu kungacha odamlar meni yoqtirishmasa, kamsitish maqsadida sobiq 'Quyoncha' deb tanishtirishadi", degan edi u 2016 yilda New York Times gazetasiga bergan intervyusida. "Boshqa tomondan, men oʻsha ayollarning mehnat sharoitlarini yaxshiladim".

Bundan tushkunlikka tushmagan Staynem 1968 yilga kelib New York Magazine uchun rukn yurita boshladi va asosiy eʼtiborini ilgʻor ijtimoiy muammolar hamda ayollar huquqlariga qaratdi.

"Men yagona ayol edim va abort haqida maqola yozganimdan soʻng, u yerdagi [erkak] doʻstlarim menga: 'Bu telba ayollarga qoʻshilma. Jiddiy qabul qilinishing uchun koʻp mehnat qilding', deyishdi", deb soʻzlab bergandi u 2011 yilda The Guardian nashridan Reychel Kukka.

Shuning uchun u mustaqil harakat qilishga qaror qildi.

1972 yilda u bir guruh feminist faollar bilan birga Ms. jurnalini taʼsis etdi. Bu butunlay ayollar tomonidan tashkil etilgan va boshqariladigan birinchi davriy nashr boʻlib, odatda uy roʻzgʻori va modaga eʼtibor qaratadigan ayollar jurnallariga muqobil sifatida yaratilgan.

Ms. jurnali yangilik yaratdi va nashr etilgan birinchi haftasidayoq toʻliq sotilib ketdi.

Tanqidchilar — asosan erkaklar — uni tezda rad etishdi. Teleboshlovchi Garri Rizoner ularga "aytadigan gaplari tugaguncha" olti oy vaqt berganini aytdi.

Birinchi son bir hafta ichida sotilib ketdi va 26 000 obunachini jalb qildi. Jurnal bugungi kunda ham nashr etilmoqda.

1978 yilda Staynem Ms. jurnalining eng mashhur va keng oʻqilgan esselaridan biri — "Agar erkaklar hayz koʻrganida" maqolasini yozdi.

Uning agar erkaklarda hayz tsikli boʻlganida hokimiyat, siyosiy va iqtisodiy tizimlar qanday farq qilishi mumkinligi haqidagi hajviy qarashi hanuzgacha gender rollari muhokamasida tilga olinadi.

Faoliyatining oxiriga kelib, Staynem sermahsul, nufuzli mukofotlar sohibi boʻlgan yozuvchiga aylandi va koʻplab kitoblarni, jumladan, oʻz xotiralarini, Merilin Monro tarjimai holini va oʻzining mashhur iqtiboslari toʻplamini "Haqiqat sizni ozod qiladi, lekin avval gʻazabingizni keltiradi" deb nomlangan kinoyali kitobida chop etdi.

Garchi u hanuz dunyodagi eng mashhur feminist faollardan biri sifatida koʻrilsa-da, Staynem bu kurashga nisbatan kech, oʻttiz yoshlarida kirib keldi.

1969 yilda abort haqida xabardorlikni oshirish mitingida, ayollar abort qilish tajribalarini soʻzlab berishayotganda, Staynem oʻz homiladorligini toʻxtatgani haqidagi hikoyasini aytib berishga undaldi. Bu voqea yillar oldin Londonda, u 22 yoshda boʻlganida, Hindistonga ketishidan oldin sodir boʻlgan edi.

Oʻsha paytda Buyuk Britaniyada ayolning ruhiy yoki jismoniy sogʻligʻiga xavf tugʻilmasa, abort qilish noqonuniy edi. Shifokor Staynem uchun katta tavakkal qilib, unga shunday degan: "Menga ikkita narsaga vaʼda berishing kerak. Birinchidan, mening ismimni hech kimga aytmaysan. Ikkinchidan, hayoting bilan nima qilmoqchi boʻlsang, shuni qilasan".

Qarib 60 yil oʻtgach, Staynem oʻzining "Yoʻldagi hayotim" nomli xotira kitobini doktor Jon Sharpga bagʻishlab, ushbu vaʼdalardan birini buzdi.

U abort haqidagi ushbu ochiq muloqot tadbirini "ongning uygʻonish lahzasi" — AQShga kengroq ayollar huquqlari harakati zarurligini anglab yetgan payt deb atadi.

Staynem deyarli bir kechada abort huquqlarining himoyachisiga aylandi va buni "reproduktiv erkinlik" deb taʼrifladi. U yaratgan bu ibora siyosiy bahslarda ushbu mavzuni tushunarliroq qilishga xizmat qildi va hanuzgacha abort boʻyicha bahslarda qoʻllaniladi.

Staynem yurishlar tashkil etdi va tezda namoyishlarning asosiy siymosiga aylandi, garchi keyinchalik u katta olomon oldida gapirish "juda dahshatli" boʻlganini tan olgan boʻlsa-da.

Kongress 1970 yilda ayollarga erkaklar bilan teng huquqlar beruvchi Teng huquqlar toʻgʻrisidagi tuzatishni (ERA) qabul qila olmaganidan soʻng, Staynem boshqa feminist yetakchilar va AQSh boʻylab 300 dan ortiq ayollar bilan birga Milliy ayollar siyosiy kengashini tashkil etdi. Tashkilot ayollarni siyosiy va ijtimoiy hayotning barcha sohalariga jalb qilish ustida ishladi.

Oʻsha yili u Senatdagi ERA boʻyicha eshituvlarda guvohlik berib, asosan erkaklardan iborat tinglovchilarga shunday dedi: "Menga jamoat restoranlarida xizmat koʻrsatishdan bosh tortishdi, jamoat joylaridan chiqib ketishimni buyurishdi va uylarni ijaraga berishmadi, bularning barchasi aniq koʻrsatilgan yagona sabab — ayol ekanligimdir".

Feminizmning ikkinchi toʻlqini jadallashishda davom etdi va Staynem uning eng mashhur chehralaridan biriga aylandi.

Biroq tanqidlar nafaqat oʻng, balki chap tomondan ham keldi, Staynemning tashqi koʻrinishidan tortib maqsadlarigacha hamma narsa hujumga uchradi. Baʼzilar uni haqiqiy feminist boʻlish uchun juda jozibali deb aytishsa, boshqalari u faqat tashqi koʻrinishi tufayli muvaffaqiyatga erishganini taʼkidlashdi.

OAV "uni mashhur qilishga" harakat qilmoqda, deb shikoyat qildi Fridan, "lekin hech kim uni yetakchi deb adashtirmasligi kerak".

AQSh Prezidenti Richard Nikson shaxsiy suhbatda Staynem haqida gʻazab bilan gapirgani yozib olingan, bunga javoban Staynem: "Richard Nikson Napoleondan keyingi eng jinsiy ishonchsiz davlat rahbari degan fikrlar bor", deb javob bergan.

U shuningdek, Staynemga oʻxshash ayolning ochiq-sochiq suratini chop ettirib, uni Ms. jurnali idorasi binosi tashqarisidagi gazeta doʻkonida ochiqchasiga namoyish qildi. U buni har kuni koʻrishga majbur edi.

U ulgʻaygan sari, bu kabi taʼqiblar kamayib bordi. Shunga qaramay, Nyu-Yorkdagi mashhur shaxs sifatida Staynemni koʻchada tez-tez bahslashishni — baʼzan dushmanona tarzda — istagan notanish odamlar toʻxtatib turishardi.

Shunga qaramay, u davom etayotgan bahs-munozaralarni olqishladi. 2020 yilda u "bekor qilish madaniyati"ni (cancel culture) qoralovchi ochiq xatni imzolagan bir qator jamoat arboblari qatorida boʻlib, bu odamlarning ovozini oʻchirish orqali ochiq muloqotni zaiflashtirishini aytdi.

"Agar siz muloqot qilish tarafdori boʻlsangiz, albatta, qarshi tomonni yoʻq qilishga emas, balki insoniy yoʻl bilan ishontirishga harakat qilishni xohlaysiz", dedi u New York Times gazetasiga.

Gloriya Staynem bir safar: "Men asirlikda juftlasha olmayman", deb hazil qilgan edi — bu uning nikohga qiziqishi yoʻqligiga ishora edi. Ammo u bir nechta boy va mashhur boʻydoqlar bilan qizgʻin uchrashuvlardan ochiqchasiga zavqlanib, tanqidchilarga yana bir bahona berdi.

Ular orasida Ford jamgʻarmasi rahbari Frenk Tomas, kinorejissyor Mayk Nikols va 1968 yilda Robert F. Kennedini oʻldirgan shaxsni zararsizlantirishga yordam bergan Olimpiya oʻyinlarining oʻn kurashchisi Rafer Jonson bor edi.

"Meni doimo erkaklardan foydalanishda, haddan tashqari shahvoniylikda ayblashardi. Kimdir menga qabr toshining suratini yuborgan edi, unda 'nihoyat u yolgʻiz uxlamoqda' deb yozilgandi", deb yozadi u.

Ammo 2000 yilda, 66 yoshida u Janubiy Afrikada tugʻilgan tadbirkor-ekolog va aktyor Kristian Beylning otasi Devid Beylga turmushga chiqdi.

Bu nikoh Staynemning nikoh qonunlari haqidagi keskin bahslarini yillar davomida kuzatib kelgan baʼzi feministlarning hayratiga va hatto hafsalasi pir boʻlishiga sabab boʻldi.

Ammo u bu qonunlar nihoyat oʻzgarganini aytdi. "Agar men turmush qurishim kerak boʻlgan paytda turmushga chiqqanimda, familiyamni, qonuniy yashash joyimni, kredit reytingimni va koʻplab fuqarolik huquqlarimni yoʻqotgan boʻlardim. Endi unday emas. Teng huquqli nikoh qurish mumkin", deb tushuntirdi u yillar oʻtib.

Staynem, shuningdek, bu "yashil karta nikohi" boʻlganini tan oldi, chunki Beylning AQSh vizasi muddati tugab borayotgan edi — lekin ular bir-birlarini sevishganini va baribir birga qolishgan boʻlishini aytdi.

Beyl uch yildan keyin bosh miya limfomasidan vafot etdi.

Staynemning oʻzi ham 1986 yilda sogʻligʻida muammoga duch keldi, unga koʻkrak bezi saratoni tashxisi qoʻyildi va unda lyumpektomiya operatsiyasi oʻtkazildi.

Gloriya Staynem bir safar 100 yoshgacha yashashni xohlashini aytgan edi, chunki "qilinadigan ishlar juda koʻp".

Qariyb bir asrlik hayoti davomida u hatto mahoratli chechyotka raqqosasiga ham aylandi.

2013 yilda Prezident Barak Obama uni Amerikaning eng oliy fuqarolik mukofoti — Prezidentlik Ozodlik medali bilan taqdirladi va uning faoliyati koʻplab ayollarga "oʻzlari loyiq boʻlgan hurmat va imkoniyatlarni" taqdim etganini eʼtirof etdi.

2024 yilda u 90 yoshga toʻldi. U Nyu-Yorkda yolgʻiz yashadi va Ms. jurnali hanuz nashr etilayotganidan mamnun boʻldi.

Staynem bu sana munosabati bilan BBC'ga bergan intervyusida uning merosi "alohida insonlarga... oʻzlari xohlagan noyob, qadrli, sevimli va suyukli inson boʻlishlariga yordam berishiga" umid qilishini aytdi.

U ommaviy axborot vositalari ayollar ovozini eshittirishga qodir boʻlmagan yoki istamagan bir davrda ularga balandroq minbar bergani bilan yodda qoladi.

Va buni amalga oshirish orqali u Amerikada ayollar huquqlarining manzarasi va tilini oʻzgartirdi.