Frensis Xalsen fizika bo‘yicha Nobel mukofotiga sazovor bo‘ldi

**Frensis Xalsen fizika bo‘yicha Nobel mukofotiga sazovor bo‘ldi**

Shvetsiya Qirollik Fanlar akademiyasi Frensis Xalsenni 2026 yil fizika bo‘yicha Nobel mukofoti laureati deb eʼlon qildi. Viskonsin–Medison universiteti olimi neytrino observatoriyasi IceCube‘ni yaratish va astrofizik kelib chiqishga ega yuqori energiyali neytrinolarni aniqlashga qo‘shgan hal qiluvchi hissasi uchun mukofotlandi.

Xalsen ishining markazida atrofdagi moddalar bilan deyarli o‘zaro taʼsir qilmaydigan zarrachalarni topish uchun Antarktida muzidan detektor sifatida foydalanish g‘oyasi turadi. Janubiy qutbda qurilgan IceCube majmuasi taxminan bir kub kilometr muz hajmiga joylashtirilgan ulkan yorug‘lik datchiklari tizimidan iborat.

Neytrinolar Yer va inson tanasi orqali uzluksiz o‘tib, deyarli hech qanday iz qoldirmaydi. Ularning atom yadrolari bilan o‘zaro taʼsiri juda kam uchraydi, ammo aynan shunday to‘qnashuvda yuzaga keladigan yorug‘lik chaqnashi zarrachani qayd etish imkonini beradi.

Astrofizika uchun nihoyatda yuqori energiyali neytrinolar alohida ahamiyatga ega. Koinotda zarrachalarga Yerdagi laboratoriyalarda erishish mumkin bo‘lgan darajadan million martagacha yuqori energiya bera oladigan tabiiy tezlatkichlar mavjud. Shu bilan birga, bunday manbalarning aksariyatining tabiati va joylashuvi hanuz yetarlicha o‘rganilmagan.

Neytrinolar bu jarayonlarni o‘rganishda muhim ustunlik beradi. Boshqa zarrachalardan farqli ravishda, ular energiyasining katta qismini yo‘qotmasdan, Yerga deyarli to‘g‘ri chiziq bo‘ylab yetib kelishi mumkin. Shu sababli ularni qayd etish anʼanaviy usullar bilan o‘rganib bo‘lmaydigan kosmik manbalar haqida maʼlumot olish imkonini beradi.

Xalsen ilk bor 1988 yilda neytrinolarni izlash uchun Janubiy qutbdan foydalanishni taklif qilgan. Uning g‘oyasi shaffof muz ichida neytrinoning atom yadrosi bilan o‘zaro taʼsiri natijasida hosil bo‘ladigan yorug‘lik signalini qayd etishga asoslangan edi.

Antarktida muzlari bunday kuzatuvlar uchun shovqin darajasi pastligi sababli mos keladi. Bundan tashqari, Janubiy qutb geologik barqarorligi va zilzilalarning yo‘qligi bilan ajralib turadi. Boshqa olimlarning qo‘llab-quvvatlashi ortidan detektorlarni bevosita muz ichida sinash ishlari boshlangan.

Yuqori energiyali kosmik neytrinolarning juda kam uchrashi ulkan o‘lchamdagi detektor yaratishni talab qildi. Bir kub kilometr muzni qamrab olgan IceCube 2011 yilda yakunlandi. Ko‘p o‘tmay, tadqiqotchilar yuqori energiyali ilk neytrinolarni qayd etdilar.

Keyingi yillarda olimlar Quyosh tizimidan tashqaridagi hududlardan kelgan bo‘lishi mumkin bo‘lgan neytrinolar haqida maʼlumotlarga ega bo‘ldilar. Bu Koinotdagi bunday zarrachalar manbalarini tizimli ravishda izlashga yo‘l ochdi.

«Frensis Xalsen fantastik ilmiy qurilmani yaratgan xalqaro tadqiqotchilar va muhandislar jamoasiga rahbarlik qildi. Uning qatʼiyati va ilmiy qarashlari astronomiyaning yangi turiga yo‘l ochdi», — dedi Nobel qo‘mitasining fizika bo‘yicha raisi Mark Pirs.

IceCube kuzatuvlari davom etmoqda. Observatoriya qayd etgan neytrino o‘zaro taʼsirlari eng kuchli va faol kosmik muhitlarda kechayotgan jarayonlarni o‘rganish imkonini beradi hamda ilgari nomaʼlum bo‘lgan hodisalarni aniqlashga yordam berishi mumkin.

Frensis Xalsen 1944 yilda Belgiyaning Tinen shahrida tug‘ilgan. 1969 yilda u Lyoven Katolik universitetida PhD darajasini olgan. Xalsen AQSHdagi Viskonsin–Medison universiteti professori hisoblanadi.

2026 yil fizika bo‘yicha Nobel mukofoti miqdori 12 million Shvetsiya kronasini tashkil etadi.

Shvetsiya Qirollik Fanlar akademiyasi 1739 yilda tashkil etilgan. Akademiya fanni rivojlantirish va uning jamiyatdagi rolini mustahkamlash bilan shug‘ullanuvchi mustaqil tashkilot bo‘lib, tabiiy fanlar va matematikaga alohida eʼtibor qaratadi.