Elektron retseptlar ortiqcha dorilar sonini qisqartirdi

Elektron retseptlar ortiqcha dorilar sonini kamaytirdi

Oʻzbekiston qogʻoz retseptlardan elektron dori tayinlash tizimiga oʻtishni davom ettirmoqda, bu tizim sogʻliqni saqlashda anʼanaviy qogʻoz hujjat aylanishidan foydalanish yillari davomida toʻplanib qolgan bir qator muammolarni bartaraf etishga yordam berdi.

Bu haqda «Oʻzbekiston 24» telekanalining «Studiya 24» koʻrsatuvida maʼlum qilindi, unda Respublika raqamli sogʻliqni saqlash markazi mutaxassisi Nafisa Qodirova, «Uzinfokom» yagona integratorining DMED tizimini joriy etish boʻlimi boshligʻi Jamshid Oxunjonov, Yakkasaroy tumanidagi 59-sonli oilaviy poliklinika bosh shifokori Nigora Bozorova va Chilonzor tumanidagi 37-sonli oilaviy poliklinika bosh shifokori Mukarram Mahkamova ishtirok etdi.

Nafisa Qodirovaning soʻzlariga koʻra, qogʻoz retseptlar uzoq yillar davomida bir qator tizimli qiyinchiliklarni yuzaga keltirgan: shifokorlarning tushunarsiz dastixati koʻpincha dorixonalarda dori berishda xatoliklarga sabab boʻlgan, hujjatlarning oʻzi esa yoʻqolgan yoki yaroqsiz holga kelgan, shu sababli bemorlar shifokorga qayta murojaat qilishga majbur boʻlgan. Bundan tashqari, turli shifokorlar bir bemorga bir-birini takrorlovchi yoki mos kelmaydigan dori vositalarini tayinlagan holatlar ham uchrab turgan.

Jamshid Oxunjonovning soʻzlashicha, yagona tizim ishga tushirilgunga qadar respublika sogʻliqni saqlash tizimida bir-biri bilan bogʻlanmagan 53 ga yaqin tarqoq axborot tizimlari amal qilgan: bir poliklinikada olingan bemor haqidagi maʼlumotlar boshqa tibbiyot muassasasida mavjud boʻlmagan va fuqarolar har safar qogʻoz hujjatlarni taqdim etishlariga toʻgʻri kelgan.

Sogʻliqni saqlash vazirligi «Uzinfokom» bilan hamkorlikda DMED yagona tibbiy axborot tizimini yaratganidan soʻng vaziyat oʻzgardi. Bugungi kunda unga 4000 ga yaqin tibbiyot muassasasi ulangan, yagona elektron tibbiy karta bilan esa 38 millionga yaqin fuqaro qamrab olingan. Tizim sogʻliqni saqlashning birlamchi, ikkilamchi va uchlamchi boʻgʻinlarini qamrab oladi va 20 dan ortiq funktsional modullarni oʻz ichiga oladi, ulardan biri elektron retsept modulidir.

Oxunjonovning soʻzlariga koʻra, bemor koʻrikdan oʻtkazilgandan soʻng shifokor retseptni toʻgʻridan-toʻgʻri tizimda rasmiylashtiradi va uni oʻzining shaxsiy kodi (PIN-FL) bilan tasdiqlaydi, bu esa oʻzganing nomidan retsept yozish imkoniyatini istisno qiladi. Rasmiylashtirilgandan soʻng retsept avtomatik ravishda bemorning mobil ilovasiga tushadi, u yerda kasallik tarixi va tahlil natijalari haqidagi barcha maʼlumotlar ham mavjud boʻladi.

Har bir retseptga noyob shtrix-kod beriladi, u orqali dorini dorixonadan olish mumkin. Shifokor dori vositasini savdo nomi boʻyicha emas, balki xalqaro patentlanmagan nomi boʻyicha koʻrsatadi, bu esa bemorga dorixonada narxi va boshqa xususiyatlarini hisobga olgan holda aniq bir vositani oʻzi tanlash imkonini beradi.

59-sonli poliklinika bosh shifokori Nigora Bozorova birinchi bosqichda aholi oʻrtasida tushunmovchiliklar yuzaga kelganini — xususan, oddiy ogʻriq qoldiruvchi dori uchun albatta shifokorga borish kerakmi, degan savollar tugʻilganini taʼkidladi. Uning soʻzlariga koʻra, muayyan dori vositasi retseptli yoki retseptsiz dorilar sirasiga kirishini Farmgo sayti orqali bilib olish mumkin.

Bozorova, shuningdek, yagona tizim joriy etilgunga qadar yashash joyidagi poliklinikada topshirilgan tahlil natijalari keyinchalik shifoxonaga murojaat qilinganda koʻrinmaganini, shu sababli bemorlar, jumladan bolalar tahlillarni qayta topshirishga majbur boʻlganini, buni esa qoʻshimcha stress va moliyaviy yuk deb ataganini soʻzlab berdi. Bundan tashqari, uning soʻzlariga koʻra, ilgari poliklinikalarda katta navbatlar boʻlgan, hozirda esa bemor mobil ilova orqali oʻziga qulay vaqtga, jumladan poliklinikaning soat 8:00 dan 20:00 gacha boʻlgan ish vaqtidan tashqari vaqtga ham qabulga yozilishi mumkin.

Bozorova elektron retsept joriy etilishi bilan shifokorlarning shaxsiy masʼuliyati oshganini taʼkidladi: har bir retsept shifokorning shaxsiy kodi bilan tasdiqlanadi va uni oʻzganing nomidan soxtalashtirish mumkin emas. Vazirlar Mahkamasining 570-sonli qaroriga muvofiq, shifokor bitta tashxis boʻyicha beshtadan ortiq dori vositasini yozib bera olmaydi — agar u koʻproq tayinlashga harakat qilsa, tizim bu imkoniyatni avtomatik ravishda bloklaydi. Bozorovaning soʻzlariga koʻra, ilgari bemorga bir farmakologik guruhga mansub ikki-uchta dori vositasi yozib berilishi va tayinlangan dorilarning umumiy soni oʻntadan oshib ketishi tez-tez kuzatilardi.

37-sonli poliklinika bosh shifokori Mukarram Mahkamovaning soʻzlashicha, tizim real vaqt rejimida tayinlangan dori vositasini XKB (MKB) klassifikatori boʻyicha qoʻyilgan tashxis bilan solishtiradi va mos kelmaydigan yoki tashxisga toʻgʻri kelmaydigan dorilarni qizil shrift bilan ajratib koʻrsatib, retsept uzil-kesil tasdiqlangunga qadar shifokorni ogohlantiradi. Uning soʻzlariga koʻra, tasdiqlashdan oldin tizim shifokorga retseptni qayta tekshirishni va agar zarur boʻlsa, uni tahrirlashga qaytarishni taklif qiladi, biroq tasdiqlangandan keyin retseptni oʻzgartirib boʻlmaydi — faqat uni toʻliq qaytarib olish mumkin.

Oxunjonov tizimda alohida tahliliy panel koʻzda tutilganini qoʻshimcha qildi, bu muassasalar rahbarlari va Sogʻliqni saqlash vazirligi vaziyatlar markazi mutaxassislariga butun respublika boʻyicha retseptlar, jumladan, notoʻgʻri tayinlovlar boʻyicha statistikani koʻrish imkonini beradi.

Raqamli xizmatlardan foydalanmaydigan keksa yoshdagi bemorlar haqidagi savolga javob berar ekan, Nafisa Qodirova retseptni rasmiylashtirishda shifokor ishonchli vakilni — vasiyni yoki bemorning oʻrniga retseptni ololadigan masʼul shaxsni koʻrsatishi mumkinligini taʼkidladi. Shuningdek, uning soʻzlariga koʻra, chop etilgan retsept yoʻqolgan taqdirda ham maʼlumotlar DMED ilovasida saqlanib qoladi, kerakli retseptni esa bemorning identifikatsiya maʼlumotlari boʻyicha shifokor yoki farmatsevt orqali topish mumkin.

Nigora Bozorova 1800 dan ortiq dori vositalari retseptsiz toifaga kirishini, barcha retseptli dorilar esa — jumladan inʼyektsion dori vositalari — faqat elektron retsept boʻyicha berilishini maʼlum qildi, chunki ularni qoʻllash uyda, shifoxonada yoki kunduzgi shifoxonada boʻlishidan qatʼi nazar, tibbiyot xodimining ishtirokini talab qiladi. Muayyan dori vositasining maqomini my.gov.uz portali orqali ham tekshirish mumkin, deya qoʻshimcha qildi Oxunjonov.

Koʻrsatuvda antibiotiklar nazoratiga alohida eʼtibor qaratildi. Bozorovaning soʻzlariga koʻra, antibiotiklar immunosupressiv taʼsirga ega va nojoʻya taʼsirlari mavjud, shuning uchun ularni tayinlash shifokor tomonidan klinik standartlar asosida, retseptda qabul qilish karraligi, ovqatlanishga nisbatan qabul qilish vaqti va kurs davomiyligi koʻrsatilgan holda amalga oshirilishi kerak. U vazirlik buyrugʻiga asosan antibiotiklar va gormonal dorilar faqat retsept boʻyicha berilishini taʼkidladi. Tizim dozaning bemor yoshiga mos kelmasligini aniqlay oladimi, degan savolga Jamshid Oxunjonov tizimda monitoring koʻzda tutilganini, u qoʻyilgan tashxis asosida tegishli dori vositalarini avtomatik ravishda tanlash imkonini berishini aytdi.

Nafisa Qodirova hozirda antibiotiklar yoki gormonal dorilarni retseptsiz sotib olish imkonsiz ekanini, retseptsiz dorilar esa avvalgidek bemalol sotib olish uchun ochiqligini tasdiqladi. Uning soʻzlariga koʻra, bu tizimni joriy etishdan koʻzlangan asosiy maqsadlardan biri edi, chunki ilgari kuchli taʼsir qiluvchi dori vositalarining aylanishi ustidan nazorat boʻlmagan; endilikda barcha maʼlumotlar — jumladan, retseptni kim yozgani, qaysi muassasada va qaysi farmatsevt dorini bergani — yagona bazaga tushadi va Respublika raqamli sogʻliqni saqlash markazining vaziyatlar markazida tahliliy va statistik ishlar uchun foydalaniladi.

Shifokorlarning ish yuklamasi haqidagi savolga javob berar ekan, Nigora Bozorova elektron retsept ishni osonlashtirganini aytdi: agar ilgari bemor bir nechta jurnallarni toʻldirishi hamda boʻlim mudirining muhri va imzosini olishi kerak boʻlgan boʻlsa, endilikda barcha maʼlumotlar bitta ID-raqam ostida kiritiladi, retsept esa qogʻozbozliksiz, bitta kod bilan shakllantiriladi va tasdiqlanadi. DMED mobil ilovasi mavjud boʻlganda, bemorga retseptni hatto chop etish ham talab etilmaydi.

Mukarram Mahkamova tizimga jalb qilingan barcha tibbiyot xodimlari raqamli savodxonlik boʻyicha oʻqitilganini va malaka oshirish markazida tegishli imtihonlarni topshirganini qoʻshimcha qildi. U, shuningdek, safarda boʻlgan surunkali kasalliklarga chalingan bemorlar uchun masofaviy maslahat olish imkoniyati koʻzda tutilganini taʼkidladi: onlayn qabuldan soʻng retsept bemorning qayerda ekanligidan qatʼi nazar, uning mobil ilovasiga avtomatik ravishda tushadi.

Texnik nosozliklar yuz bergandagi harakatlar haqidagi savolga Jamshid Oxunjonov tibbiyot muassasasida elektr energiyasi yoki internet boʻlmaganda, shifokor bemorning JSHSHIR (PINFL) maʼlumotini qoʻlda kiritib, mobil ilova yoki planshet orqali retsept rasmiylashtirishi mumkinligini, maʼlumotlar baribir yagona bazaga tushishini aytdi. Xuddi shunday imkoniyat farmatsevtlar uchun ham retsept olishda koʻzda tutilgan — bunday holatda shtrix-kodni skanerlash yoki bemorning JSHSHIR maʼlumotini kiritishdan foydalaniladi.

Shaxsiy tibbiy maʼlumotlarni himoya qilish haqida gapirganda, Oxunjonov tizimda rollarga koʻra kirishni cheklash amalga oshirilganini taʼkidladi: farmatsevt bemorning tashxisisiz faqat retseptning oʻzini koʻradi, roʻyxatga oluvchi — faqat oʻziga kerakli maʼlumotlarni koʻradi, kasallik tarixiga toʻliq kirish huquqiga esa faqat davolovchi shifokor ega. Tizimning kiberxavfsizligi uchun «Uzinfokom» huzuridagi maxsus boʻlinma masʼul boʻlib, u yuzaga kelishi mumkin boʻlgan tahdidlarni doimiy ravishda kuzatib boradi.

Erishilgan natijalar qatorida Nigora Bozorova polipragmaziya — bir bemorga haddan tashqari koʻp miqdorda dori vositalarini tayinlash amaliyotining sezilarli darajada kamayganini tilga oldi. Uning maʼlumotlariga koʻra, xususan Yunusobod tumani boʻyicha, takroriy va bir-birini dubllab beruvchi tayinlovlar soni sezilarli darajada kamaygan. U, shuningdek, ilgari bemorlarni muayyan dori vositalari uchun aniq dorixonalarga yoʻnaltirish amaliyoti bilan bogʻliq boʻlgan korruptsiya xavflari kamayganini taʼkidladi: retseptda savdo belgisi emas, balki faqat taʼsir etuvchi moddaning xalqaro patentlanmagan nomi koʻrsatilgani sababli, bemorda ishlab chiqaruvchi mamlakatdan qatʼi nazar, mavjud analoglar orasidan tanlash imkoniyati paydo boʻladi.

Dorixonada kerakli dori boʻlmagan vaziyat haqidagi savolga javob berar ekan, Jamshid Oxunjonov tizim bemor dorini toʻliq, qisman olganini yoki umuman olmaganini kuzatib borishini va tayinlangan dorining qolgan qismini retsept yozilgan kundan boshlab bir oy davomida sotib olish imkonini berishini tushuntirdi. Nafisa Qodirova xalqaro patentlanmagan nomdan foydalanish tufayli, agar aniq bir dori mavjud boʻlmasa, farmatsevt xuddi shu taʼsir etuvchi moddaga ega, ammo boshqa savdo nomidagi analogni taklif qilishi mumkinligini qoʻshimcha qildi.

Jamshid Oxunjonovning soʻzlariga koʻra, tizim Farmgo maʼlumotlar bazasi bilan ham integratsiya qilingan boʻlib, bu dorixonalar aylanmasidan kontrafakt yoki roʻyxatdan oʻtmagan dori vositalarini chiqarib tashlash imkonini beradi — agar dori reyestrda boʻlmasa, uni elektron retsept boʻyicha berish imkonsiz. Bugungi kunga qadar tizimda 9 millionga yaqin elektron retsept shakllantirilgan boʻlib, bu eng koʻp talab qilinadigan dori vositalari va ularga boʻlgan ehtiyoj boʻyicha hududlar kesimida statistika yigʻish imkonini beradi, undan profilaktika tadbirlarini rejalashtirishda foydalaniladi.

Xulosa qilar ekan, Nigora Bozorova shifokorlarning masʼuliyati oshganini, bemorlar esa oʻz sogʻligʻiga eʼtiborliroq boʻla boshlaganini va samarali davolanish uchun albatta koʻp miqdorda dori qabul qilish shart emasligini tushunib yetayotganini taʼkidladi.

Mukarram Mahkamova tizim yaroqlilik muddati tugab borayotgan dorilarni unga kiritishga yoʻl qoʻymasligini, bu esa ularning keyinchalik sotilishini istisno qilishini qoʻshimcha qildi va bemorlarni dorixonaga murojaat qilganda aynan elektron retseptda koʻrsatilgan dorini talab qilishga chaqirdi.