Dunyo harbiy ittifoqlari: qaysi davlatlar bir-birini himoya qilishga kelishgan?
Visual Capitalist dunyodagi beshta koʻp tomonlama mudofaa tuzilmasi va kelishuvini xaritada jamladi. Ular orasida 32 aʼzoli NATO, Rio pakti, KXSHT, Fors koʻrfazi arab davlatlari hamkorlik kengashi hamda Saudiya Arabistoni, Turkiya va Pokiston imzolagan yangi Makka kelishuvi bor.
Dunyo harbiy ittifoqlari: qaysi davlatlar bir-birini himoya qilishga kelishgan?
Xaritada oʻzaro mudofaa majburiyatlarini nazarda tutuvchi rasmiy koʻp tomonlama kelishuvlarga urgʻu berilgan. Umumiy harbiy hamkorlik yoki mudofaa texnologiyalari sohasidagi sherikliklar esa alohida toifa sifatida ko‘rib chiqilgan.
Bunday bitimlarning asosiy prinsipi shundan iboratki, ishtirokchilardan biriga qilingan qurolli hujum barchaga qarshi hujum deb baholanadi. Ammo yordam ko‘rsatish tartibi va tomonlarning aniq majburiyatlari har bir shartnomada alohida belgilab qo‘yiladi.
Keltirilgan birlashmalar ichida NATO aʼzolar soni bo‘yicha eng yirikidir. 1949-yilda 12 davlat tomonidan tuzilgan alyans hozir Yevropa va Shimoliy Amerikadagi 32 mamlakatni birlashtiradi. Finlandiya 2023-yilda, Shvetsiya esa 2024-yilda unga qo‘shilgan.
Xaritadagi eng qadimiy kelishuv — Rio pakti nomi bilan tanilgan Amerika davlatlari oʻrtasidagi oʻzaro yordam shartnomasidir. U 1947-yilda, NATOdan ikki yil oldin imzolangan.
Rio pakti Gʻarbiy yarimsharda jamoaviy mudofaa tizimini shakllantirgan. Keyingi oʻn yilliklarda uning ishtirokchilari tarkibi oʻzgarib kelgan. AQSH ham Rio pakti, ham NATO aʼzosi hisoblanadi.
Fors koʻrfazi arab davlatlari hamkorlik kengashi esa mintaqadagi oltita monarxiyani birlashtiradi. Saudiya Arabistoni ham ushbu tuzilma tarkibiga kiradi.
2026-yil avgustda Saudiya Arabistoni, Turkiya va Pokiston Makka qoʻshma mudofaa kelishuvini imzolagan. Hujjatga koʻra, uch davlatdan biriga qilingan qurolli hujum barchasiga qarshi hujum sifatida qaraladi.
Biroq kelishuvning imzolanishi uning toʻliq kuchga kirishi bilan bir xil bosqich emas. Reutersʼning 25-sentabrdagi xabariga koʻra, Turkiya parlamenti spikeri Numan Kurtulmush hujjatni parlament tasdigʻiga kiritish oktabrdan kutilayotganini aytgan. U shu paytgacha oʻtkazilgan uchrashuvlarni tayyorgarlik jarayoni deb taʼriflagan.
Turkiya NATOga, Saudiya Arabistoni esa Fors koʻrfazi arab davlatlari hamkorlik kengashiga aʼzo. Pokiston esa bu ikki tuzilmaga kirmaydi va yadroviy qurolga ega davlat hisoblanadi. Shu maʼnoda, yangi kelishuv turli mintaqaviy xavfsizlik tizimlari oʻrtasida qoʻshimcha bogʻliqlik yaratadi.