Doʻstlar, qoʻl ushlashaylik…

Qoʻl ushlashaylik, doʻstlar…

«Berlek-Yedinstvo» geosiyosiy tadqiqotlar markazi (Ufa sh.), «Ma’no» tadqiqot tashabbuslari markazi (Toshkent sh.) va «Vostochniy ekspress 24» tarmoq nashri tomonidan tashkil etilgan «Markaziy Osiyodagi harbiy ittifoqlar: suverenitet, yangi alyanslar va KXSHT istiqbollari» mavzusidagi xalqaro ekspertlar onlayn-brifingida Qozogʻiston Yevroosiyo siyosati instituti axborot-tahlil markazi rahbari Maksim Kramarenko maʼruza bilan chiqish qildi.

Yaqinda BMT Bosh Assambleyasining yuqori darajadagi haftaligi yakunlandi va u bir oddiy haqiqatni yaqqol koʻrsatdi: dunyoning parchalanishi davom etmoqda va chuqurlashmoqda. Bundan esa nima uchun hamma joyda, xuddi yomgʻirdan keyingi qoʻziqorindek, yangi ittifoqlar va paktlar paydo boʻlayotgani haqidagi savolga toʻgʻridan-toʻgʻri javob kelib chiqadi. Ular xalqaro munosabatlarning odatiy tizimi vayron boʻlayotgani sababli paydo boʻlmoqda. Xalqaro huquq qadrsizlanmoqda. BMT aʼzolariga oʻnlab yillar davomida hech boʻlmaganda minimal xavfsizlikni taʼminlab kelgan vositalar qadrsizlanmoqda. Siyosiy elitalar buni koʻrib, his qilib, xulosaga kelishmoqda: agar eski soyabon endi himoya qilmasa, oʻzimiznikini, mintaqaviysini tikishimiz kerak.

Yaqin Sharqni olaylik. Qoʻshma Shtatlar Eronga qarshi boshlagan mojaro tugamagan va uning qachon va nima bilan yakunlanishini hech kim aniq tushunmaydi. Shu bilan birga, Amerika endi butun mintaqani nazorat ostida ushlab turishga qodir boʻlgan avvalgi gegemon emas. Va Yaqin Sharq davlatlari oʻzlarining xavfsizlik tizimini qura boshladilar. Hozir koʻp gapirilayotgan pakt paydo boʻldi. U nima uchun yuzaga keldi? Chunki manfaatlar mos keldi. Saudiya Arabistoni ulkan moliyaviy resurslarga ega, ammo unda rivojlangan shaxsiy xavfsizlik tizimi yoʻq. Pokiston yadroviy qurolga ega va shu bilan birga Xitoy qurollari bilan toʻyingan — soʻnggi maʼlumotlarga koʻra, Pokistonga harbiy eksportning qariyb 80 foizi Xitoydan keladi. Turkiya oʻz harbiy-sanoat majmuasini jadal rivojlantirmoqda. Va mana, uchta davlat umumiy til topdi: kimdir moliyalashtiradi, kimdir qurol sotadi, kimdir siyosiy yetakchilikka erishadi. Turkiya, aytgancha, mamlakat ichida yuqori inflyatsiya va murakkab iqtisodiy jarayonlar kechayotganiga qaramay, islom davlatlari oʻrtasida yetakchilik roliga daʼvo qilmoqda. Ammo harbiy-sanoat majmuasini rivojlantirishda u haqiqatan ham mintaqada birinchilardan biridir. Va ushbu pakt orqali Anqara oʻz qurollarini Yaqin Sharq bozorlariga olib chiqmoqda, parallel ravishda esa, Turkiy davlatlar tashkiloti orqali Markaziy Osiyo va Kavkaz bozorlariga chiqishga harakat qilmoqda.

Mana, nima uchun ittifoqlar tobora koʻpayib borayotganiga javob. Elitalar Ikkinchi jahon urushidan keyin yaratilgan arxitektura tomi ostida oʻzlarini xavfsiz his qilmay qoʻydilar. Va agar ochigʻini aytadigan boʻlsak, tarixan yangi xalqaro munosabatlar tizimi doimo yirik global mojarodan keyin shakllangan. Umid qilamanki, ish bungacha borib yetmaydi. Ammo hozircha hamma narsa aynan shu yoʻnalishda rivojlanmoqda.

Endi Markaziy Osiyo haqida. Bu yerda koʻpvektorlilik tamoyiliga amal qilinadi va Qozogʻiston, ehtimol, uning asosiy tarafdoridir — bu mamlakatning tashqi siyosiy kontseptsiyasida toʻgʻridan-toʻgʻri mustahkamlab qoʻyilgan. Va bu koʻpvektorlilik nafaqat iqtisodiyotga, balki harbiy sohaga ham tegishli. Mustaqil Qozogʻiston aʼzo boʻlgan birinchi harbiy ittifoq — bu KXSHT. Va biz ushbu tashkilotda qolamiz, chunki u yigirma ikkinchi yilda bizning misolimizda oʻz samaradorligini isbotladi: cheklangan kontingentning qoʻllanilishi ogʻir ichki siyosiy jarayonlarning oldini olishga yordam berdi.

Biroq 2014–2015 yillardan boshlab, Qrim voqealaridan keyin, Qozogʻiston elitasi boshqa formatlarni ham faol rivojlantira boshladi. Bizda NATO bilan «Tinchlik yoʻlida hamkorlik» dasturi mavjud, Yevropa armiyalari bilan — oʻsha Bundesver bilan harbiy taʼlim va harbiy-texnik hamkorlik boʻyicha ikki tomonlama kelishuvlar bor. Hozir esa bu yerga Turkiya faol kirib kelmoqda: u nafaqat qurol-yarogʻ sotadi, balki Qozogʻiston va mintaqaning boshqa mamlakatlari hududida ularni ishlab chiqarish boʻyicha qoʻshma korxonalar tashkil etmoqda.

Shu bilan birga, Markaziy Osiyo ichki harbiy hamkorlikni ham rivojlantirmoqda. Oʻzbekiston va Tojikiston yigirma birinchi yildan beri qoʻshma mashgʻulotlar oʻtkazib kelmoqda — Shavkat Mirziyoyev davrida ular qarama-qarshilikdan real hamkorlikka, jumladan, harbiy hamkorlikka oʻtdilar. Qozogʻiston va Qirgʻiziston harbiy taʼlim sohasida hamkorlik qilmoqda. 2024 yilda «Birlik» mashqlari boʻlib oʻtdi, unda Markaziy Osiyo davlatlaridan tashqari Ozarbayjon ham ishtirok etdi. 2025 yilda esa xalqaro harbiy konferentsiya boʻlib oʻtdi, unda Markaziy Osiyo plyus Ozarbayjonda mudofaa sohasini rivojlantirishning ilmiy asoslangan yoʻllari izlandi.

Shunday ekan, harbiy ittifoqlar koʻp boʻladi. Yangi tuzilmalar paydo boʻladi. Ammo bularning barchasi — bitta tashxisning alomatlari: mavjud xalqaro tizim inqirozi. Bu inqiroz qachon yengiladi? Hamma narsani faqat maxsus harbiy operatsiya natijasi hal qiladi, deb oʻylamayman. Gʻarbning qolgan dunyo bilan qarama-qarshilik darajasi pasayganda, yangi Yalta sodir boʻlganda, oʻyinning yangi qoidalarini shakllantiruvchi yangi kelishuv tuzilganda hal qiluvchi payt boʻladi. Oʻshanda hamma narsa biroz barqarorlashadi. Hozircha esa parchalanish va mintaqaviylashuv, jumladan, mudofaa sohasida ham davom etadi.

Mendan tez-tez soʻrashadi: bu geosiyosiy turbulentlikni umuman katta urushsiz yengib oʻtish mumkinmi? Yoki oʻttizinchi, oʻttiz beshinchi, qirqinchi yillardagi yechim printsipial jihatdan muqarrarmi? Men global mojarosiz yashash mumkin deb hisoblayman. Ammo butun muammo, har holda Qozogʻistondan, Markaziy Osiyodan shunday koʻrinadi — Gʻarbiy Yevropaning siyosiy elitasida. Ukraina mojarosi ham, sanktsiyalar urushi ham, keyingi qarama-qarshilik ham — bularning barchasi siyosiy kasallik, rusofobiya tufayli kelib chiqqan.

Ushbu davlatlarda elitalar almashganda, qarama-qarshilik rivojlanishga emas, balki tanazzulga olib kelishini tushunadigan, urushgandan koʻra savdo qilgan maʼqulroq ekanini anglaydigan sogʻlom fikrli odamlar kelganda — ana oʻshanda biz katta urushdan qochishimiz mumkin boʻladi. Va yangi tamoyillar asosida yangi xalqaro munosabatlar tizimini qura olamiz.