Dehlida Modi Putin va Si Tszinpinni qabul qilar ekan, BRIKS ustida Trampning soyasi katta boʻlib koʻrinmoqda

Modi Dehlida Putin va Si Tszinpinni qabul qilayotgan bir paytda, Trampning soyasi BRIKS ustida turibdi

AQSh BRIKS aʼzosi boʻlmasa-da, prezident Donald Trampning taʼsiri shu dam olish kunlari Dehlida boʻlib oʻtadigan guruh sammitida kuchli seziladi.

BRIKSning 11 ta davlati yetakchilari — jumladan, mezbon Hindiston, Xitoy, Rossiya, Braziliya, Janubiy Afrika, BAA va Eron, shuningdek, taklif etilgan aʼzo sifatida ishtirok etayotgan Saudiya Arabistoni — keng koʻlamli mavzularni muhokama qiladilar. Shunga qaramay, ularning hech biri prezident Tramp siyosatining oqibatlaridan muhimroq boʻlishi dargumon.

Erondagi urush, shuningdek, Oq uy tomonidan ham AQSh raqiblariga, ham ittifoqchilariga qarshi qaratilgan doimiy boj tahdidlari global energiya bozorlarini beqarorlashtirdi va jahon iqtisodiyotini keyin nima boʻlishi borasida tez-tez noaniqlikda qoldirdi.

BRIKS yetakchilari aynan mana shunday sharoitda yigʻilmoqdalar. Shunga qaramay, guruh AQShni toʻgʻridan-toʻgʻri tanqid qiladigan yoki prezident Trampning siyosati va geosiyosatiga muvofiqlashtirilgan javobni belgilaydigan konsensus bayonotini eʼlon qilishi ehtimoldan yiroq.

Buning sabablaridan biri — BRIKSning oʻzi Vashingtonga qarshi turishda qanchalik uzoqqa borish kerakligi borasida hamon jiddiy ikkiga boʻlingan.

«Hindiston Vashingtonga qarshi chiqadigan qoʻshma bayonot berishga yoʻl qoʻya olmaydi», dedi Atlantika kengashining katta ilmiy xodimi Maykl Kugelman Bi-bi-siga. U AQSh siyosatiga nisbatan har qanday tanqid kengaygan guruh ichidagi keskin farq qiluvchi manfaatlarni aks ettirgan holda «noaniq va bilvosita» boʻlishini kutmoqda.

Rossiya va Eron prezident Trampga qarshi qatʼiyroq pozitsiyani talab qilishi mumkin boʻlsa-da, BRIKS ichidagi geosiyosiy voqelik buni qiyinlashtirishi ehtimol.

AQSh bilan savdo bitimining yakuniy bosqichida ekani aytilayotgan Hindiston Oq uyning gʻazabini qoʻzitish xavfi boʻlgan bayonotni istamaydi. Xitoy ham BRIKSdan Vashingtonni nishonga olish uchun foydalanayotgandek koʻrinishdan ehtiyot boʻlishi mumkin.

Shuningdek, Tehronning AQSh va Isroil zarbalariga qaytargan javobi davomida Eron tomonidan hujumga uchragan BAA bor. AQSh harbiy bazalari joylashgan ushbu Koʻrfaz davlati Tehronning pozitsiyasini qoʻllab-quvvatlaydigan bayonotni maʼqullashi dargumon.

Kugelmanning aytishicha, BRIKS kengayish orqali muhimlik kasb etdi, ammo bu kengayish kelishuvga erishishni ham qiyinlashtirdi.

«Siz bir-biri bilan chiqisha olmaydigan bir qator aʼzolarni qoʻshdingiz», dedi u Hindistonning vazifasini «global tartib boʻyicha keng qamrovli qarashlar va pozitsiyalarga ega» mamlakatlarni birlashtirish deb taʼriflar ekan.

Tramp, shuningdek, BRIKSga, ayniqsa, uning global savdoning AQSh dollariga qaramligini kamaytirishga qaratilgan harakatlariga (dedollarizatsiya sifatida keng tanilgan) qarshi ochiq gapirib kelmoqda.

U guruhni muqobil valyuta yaratishga urinish yoki dollarning global savdodagi ustuvorligini zaiflashtirish choralarini koʻrishdan bir necha bor ogohlantirgan.

Shunday tahdidlardan birida, Tramp 2024 yil noyabr oyida agar BRIKS davlatlari «qudratli AQSh dollari» oʻrnini bosuvchi boshqa valyutani qoʻllab-quvvatlasa, «100 foizlik bojlar»ga duch kelishini aytgan edi.

Xoʻsh, bunday sharoitda guruh real ravishda nimaga erisha oladi?

BRIKSning geosiyosiy va iqtisodiy vazni soʻnggi oʻn yillikda sezilarli darajada oshdi. U ochiqdan-ochiq AQShga yoki Gʻarbga qarshi yoʻnalish olishni istamasa-da, guruh allaqachon erishilgan yutuqlarga tayanishni va G20 hamda G7 kabi bloklarga muqobil sifatida namoyon boʻlishi mumkinligini koʻrsatishni xohlaydi.

BBC Monitoring tahliliga koʻra, hozirda BRIKS dunyo aholisining 49 foizini, global YAIMning 40 foizini va xalqaro savdoning 26 foizini tashkil etadi.

Uning eng aniq muvaffaqiyati infratuzilma va rivojlanish loyihalari uchun milliardlab dollarlarni tasdiqlagan Yangi taraqqiyot banki boʻlib qolmoqda, ularning aksariyati global janub mamlakatlarida amalga oshirilmoqda.

Guruh, shuningdek, moliyaviy inqirozga uchragan aʼzolarni qoʻllab-quvvatlash uchun 100 milliard dollarlik zaxira jamgʻarmasini tashkil etdi, garchi u hali sinovdan oʻtkazilmagan boʻlsa-da.

Yetakchilar, shuningdek, mahalliy valyutalarda transchegaraviy toʻlovlarni osonlashtirish yoʻllarini koʻrib chiqishlari mumkin. Bu, ayniqsa, AQShning qattiq sanktsiyalari ostida boʻlgan Moskva va Tehron uchun dolzarb boʻladi.

BRIKS, shuningdek, oʻzini rivojlanayotgan davlatlar ovozi sifatida taqdim etishda davom etishi, koʻplab rivojlanayotgan mamlakatlar fikricha, yangi global tartibni aks ettirmay qoʻygan Birlashgan Millatlar Tashkiloti, Xalqaro valyuta jamgʻarmasi va Jahon banki kabi institutlarni isloh qilishni birgalikda talab qilishi kutilmoqda.

Ayniqsa Hindiston uchun ushbu sammit global janubdagi yetakchilikka boʻlgan daʼvosini mustahkamlash imkoniyatini beradi.

Dehlining koʻplab tashqi siyosiy ustuvorliklari — jumladan, koʻp tomonlamalik, yanada koʻp qutbli dunyo, rivojlanayotgan mamlakatlarning kengroq vakilligi va erkinroq global savdo — BRIKSning keng kun tartibiga toʻliq mos keladi.

Ammo Hindiston, shuningdek, Xitoyning BRIKS ichidagi sezilarli taʼsiri va uning rivojlanayotgan dunyoning katta qismidagi kuchliroq mavqeini chetlab oʻtish yoʻllarini topishi kerak boʻladi.

Modi hukumati «Global Janubning yetakchisi yoki ovozi» boʻlishga katta urgʻu berdi, deydi Kugelman. Ammo Hindistonning saʼy-harakatlari Xitoy ancha samaraliroq boʻlgan Afrika va Lotin Amerikasida chuqurroq natijalarga erishishda «cheklangan muvaffaqiyat»ga ega boʻldi.

BRIKS aʼzolarining aksariyati rivojlanayotgan iqtisodlardan iborat ekanligini hisobga olib, Kugelmanning aytishicha, kengaygan guruh Hindistonga Efiopiya, Braziliya va Indoneziya kabi davlatlar bilan aloqalarni chuqurlashtirish hamda Afrika va Lotin Amerikasida kuchliroq mavqega ega boʻlish imkoniyatini beradi.

Erondagi urush va uning iqtisodiy oqibatlari kun tartibida asosiy oʻrinda boʻlishi kutilmoqda.

Dehli uchun asosiy sinov konsensus bayonotiga erisha olish-olmasligi boʻladi — bu koʻpincha mezbon davlatning diplomatik muvaffaqiyati belgisi sifatida baholanadi. Eron urushi, AQSh bilan munosabatlar va global savdoning kelajagi borasidagi keskin kelishmovchiliklarni hisobga olsak, bu qiyin boʻladi.

Muammoning koʻlami may oyida, BRIKS tashqi ishlar vazirlari Eron urushi boʻyicha kelishmovchiliklar tufayli sammitdan keyin qoʻshma bayonotni kelisha olmaganida aniq boʻldi, bu esa mezbon Hindistonni buning oʻrniga raisning qisqacha xulosasini chiqarishga majbur qildi.

Hindiston 2023 yilda G20 sammitiga mezbonlik qilish tajribasidan ishonch oladi, oʻshanda u Rossiyaning Ukrainadagi urushi boʻyicha chuqur ixtiloflarga qaramay, qoʻshma deklaratsiyani taʼminlashga muvaffaq boʻlgan edi.

Ammo Dehli, shuningdek, aniq bayonotlar berishni va BRIKS allaqachon erishgan yutuqlarni taʼkidlashni istaydi. Bu masalada aʼzolar kelishib olishlari mumkin: hech kim bu birlashmaning shunchaki «gap sotadigan joy» sifatida rad etilishini xohlamaydi.

Yetakchilar moliyaviy hamkorlikni mustahkamlash yoʻllarini koʻrib chiqishlari va muhim bayonotlar berishlari kutilmoqda. Ular, shuningdek, yirik geosiyosiy voqealarni muhokama qilishlari mumkin, AQShga tegishli har qanday iboralar toʻqnashuvdan qochish uchun ehtiyotkorlik bilan tanlanishi kutilmoqda.

Vashington esa bu jarayonni diqqat bilan kuzatib boradi.

Sammit doirasida bir nechta muhim ikki tomonlama uchrashuvlar ham boʻlib oʻtadi. Xitoy raisi Si Tszinpinning shanba kuni Hindiston bosh vaziri Narendra Modi bilan uchrashuvi diqqat bilan kuzatiladi. Ikki davlat aloqalarni asta-sekin tiklamoqda, garchi taraqqiyot har ikki tomon xohlaganidan koʻra ehtiyotkorroq boʻlsa-da.

Modining prezident Vladimir Putin bilan ham uchrashishi rejalashtirilgan boʻlib, unda Ukrainadagi urush asosiy mavzu boʻlishi kutilmoqda.

Modi oʻtgan oy Bishkekda Shanxay hamkorlik tashkiloti sammiti doirasida Putin bilan uchrashganida tinchlikka kuchli ommaviy daʼvat qilgan edi. Baʼzilar uning soʻzlarini Moskvaga tanbeh sifatida koʻrgan boʻlsa-da, Rossiya buni bunday talqin qilmadi va Modining saʼy-harakatlarini ommaviy ravishda olqishladi.

Geosiyosatdan tashqari, Hindistonning ham Rossiya, ham Xitoy bilan ortib borayotgan savdo taqchilligi ikki tomonlama muzokaralarda koʻtarilishi mumkin.

Biroq, yakunda guruhning ustuvor vazifasi sammitni muvaffaqiyatli yakunlash boʻladi, chunki bu BRIKS taʼsirini yanada mustahkamlaydi.

Mezbon Hindiston uchun bu Dehli oʻz xalqaro mavqeini qayta tiklashga harakat qilayotgan bir paytda diplomatik va geosiyosiy muvaffaqiyat boʻladi.

Kugelmanning aytishicha, ushbu sammitda Hindiston uchun juda koʻp narsa xavf ostida.

Uning fikricha, Pokistonning Yaqin Sharqdagi soʻnggi diplomatik roli, jumladan, Eron urushi atrofidagi vositachilik harakatlaridagi ishtiroki tufayli Dehli bir oz soyada qolib ketdi.

«Bu Hindiston uchun oʻzining global ahamiyati va global yetakchiligini qayta tiklash uchun muhim imkoniyatdir», deydi u. «Bu xavfning yuqori boʻlishi sabablaridan biridir».

Sammit, deya qoʻshimcha qiladi u, baʼzi jihatdan «BRIKS birlashmasi uchun emas, balki mezbon sifatida Hindiston uchun muhimroqdir».