Davlat tili: Nima uchun uni rivojlantirish O'zbekiston kelajagi uchun muhim

Davlat tili: O'zbekiston kelajagi uchun uni rivojlantirishning ahamiyati

O'zbek tili bugungi kunda jamiyat bilan birga faol rivojlanmoqda, ta'lim, davlat boshqaruvi, fan, madaniyat va raqamli muhitdagi o'rnini asta-sekin kengaytirmoqda. Mustaqil O'zbekiston uchun u nafaqat aloqa vositasi, balki milliy o'ziga xoslik va davlatchilikning ajralmas qismidir.

Shu bilan birga, zamonaviy hayot til uchun yangi qiyinchiliklarni keltirib chiqarmoqda: ilmiy terminologiyani rivojlantirish, raqamli resurslarni rivojlantirish va yoshlar orasida o'zbek tilining dolzarbligini ta'minlash zarur.

Til milliy o'ziga xoslik ramzi sifatida

Til tarixi xalq tarixi bilan uzviy bog'liq. Madaniy meros, an'analar, adabiyot va tarixiy xotira til orqali uzatiladi. Shuning uchun uni saqlash va rivojlantirish masalasi filologiyadan ancha tashqariga chiqadigan ahamiyatga ega.

1989-yil 21-oktabrda O'zbekiston Respublikasining "Davlat tili to'g'risida"gi qonuni qabul qilindi. Bu voqea muhim tarixiy bosqich va mamlakat mustaqilligi yo'lidagi muhim bosqichlardan biriga aylandi. Shavkat Mirziyoyev oʻzbek tilining davlat tiliga aylanishining 30 yilligiga bagʻishlangan nutqida oʻzbek tili “milliy oʻziga xoslik va davlat mustaqilligi ramzi, ulkan maʼnaviy xazina” ekanligini taʼkidladi.

Bu soʻzlar, ayniqsa, tarixiy misollar bilan yorqin tasvirlangan. Alisher Navoiy, Abdulla Qodiriy, Choʻlpon va boshqa taniqli adabiyot namoyandalarining asarlari oʻzbek tilida yozilgan. Ularning asarlari nafaqat tilni boyitibgina qolmay, balki xalqning madaniy merosining bir qismiga aylangan.

Prezident shuningdek, ona tili ajdodlari uchun milliy oʻzini oʻzi anglashda eng muhim omil boʻlganini va bu tilda ajoyib madaniy asarlar, ilmiy asarlar va badiiy durdona asarlar yaratilganini taʼkidladi.

**Tarixiy merosdan zamonaviy taraqqiyotgacha**

Bugungi kunda davlat tili boshqa vazifaga duch kelmoqda: bu toʻplangan merosni saqlab qolish bilan birga uni zamonaviy hayotda toʻlaqonli vositaga aylantirish.

Masalan, til davlat boshqaruvida faol qoʻllanilishi kerak. Rasmiy hujjatlar, davlat xizmatlari, axborot materiallari va kommunikatsiyalar tushunarli va savodli boʻlishi kerak. Bu, ayniqsa, fuqarolar davlat xizmatlaridan onlayn tarzda tobora koʻproq foydalana boshlagan elektron hukumatni rivojlantirish sharoitida muhimdir.

2019-yilda Prezident oʻzbek tilining davlat tili sifatidagi roli va nufuzini keskin oshirish chora-tadbirlari toʻgʻrisidagi farmonni imzoladi. Ushbu hujjatga muvofiq, 21-oktabr Oʻzbek tili kuni deb eʼlon qilindi va Vazirlar Mahkamasi huzurida davlat tilini rivojlantirish boʻyicha maxsus departament tashkil etildi.

Shunday qilib, tilni rivojlantirish nafaqat madaniy, balki davlat vazifasi sifatida ham qarala boshlandi.

**Fan yangi soʻzlarni talab qiladi**

Zamonaviy tilning eng sezilarli muammolaridan biri bu fan va texnika sohasidagi oʻzgarishlarga tezkorlik bilan javob berish zaruratidir.

Har yili yangi kasblar, dasturlar, texnologiyalar va ilmiy tushunchalar paydo boʻladi. Masalan, "sunʼiy intellekt", "raqamlashtirish", "kiberxavfsizlik", "blokcheyn" va "mashinaviy oʻrganish" kabi atamalar kundalik nutqqa kirib kelmoqda. Oʻzbek tilining toʻliq rivojlanishi uchun nafaqat bunday atamalarni tarjima qilish, balki ulardan foydalanishning tushunarli va izchil usullarini yaratish ham muhimdir.

Shavkat Mirziyoyev aynan shu muammoni hal qildi. U oʻz nutqida "zamonaviy atamalarning oʻzbekcha versiyalarini yaratish va ularning izchil qoʻllanilishini taʼminlash" zarurligini taʼkidladi. Prezident bu sohada kamchiliklar borligini ham tan oldi.

Bu tilni rivojlantirish jonli jarayon ekanligini ko'rsatadi. Agar til fan va texnika taraqqiyotiga moslashmasa, uni professional sohalarda qo'llash qiyinlashadi.

**Raqamli makonda o'zbek tili**

Yana bir muhim misol internetdir.

Bugungi kunda yoshlar ijtimoiy tarmoqlarda, tezkor xabar almashish ilovalarida, ta'lim platformalarida va video almashish saytlarida ancha vaqt sarflashadi. Shuning uchun raqamli makonda faol qo'llaniladigan til rivojlanish uchun katta salohiyatga ega.

Sun'iy intellektni o'zbek tilida o'rganmoqchi bo'lgan talabani tasavvur qilaylik. Agar ular yuqori sifatli darsliklar, video ma'ruzalar, elektron lug'atlar va davlat tilidagi ixtisoslashgan veb-saytlarga kirish imkoniga ega bo'lsalar, ular til to'sig'iga duch kelmasdan professional bilimlarga ega bo'lishlari mumkin.

Xuddi shu narsa raqamli davlat xizmatlariga ham tegishli. Agar davlat idorasining veb-saytida aniq va foydalanuvchilar uchun qulay o'zbek interfeysi bo'lsa, fuqarolar kerakli ma'lumotlarni osongina topishlari va xizmatdan foydalanishlari mumkin.

Prezident oʻz nutqida fundamental fan, zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalari, sanoat, bank-moliya tizimi, huquq, diplomatiya va boshqa sohalarda davlat tilidan toʻliq foydalanish zarurligini alohida taʼkidladi va oʻzbek tilini targʻib qilish uchun internetdan yanada faolroq foydalanishga chaqirdi.

**Til va yoshlar**

Yosh avlod davlat tilini rivojlantirishda ayniqsa muhim rol oʻynaydi. Oʻn, yigirma yoki oʻttiz yildan keyin til qanday boʻlishini yoshlar belgilaydi.

Shuning uchun oʻzbek tili nafaqat darsliklarda, balki zamonaviy madaniyatda ham mavjud boʻlishi muhimdir. Masalan, oʻzbek tilida yuqori sifatli filmlar, podkastlar, bloglar, ommabop ilmiy videolar, mobil ilovalar va taʼlim kontentini yaratish uni yosh avlod uchun yanada jozibador qiladi.

Bu yerda shaxsiy ishtirok tamoyili juda muhim. Prezident Shavkat Mirziyoyev shunday taʼkidladi: "Va har birimiz bu ezgu ishni oʻzimizdan, oilamizdan va jamoamizdan boshlashimiz kerak".

Bu shuni anglatadiki, tilni rivojlantirish nafaqat davlat idoralariga bogʻliq. Bu kundalik foydalanishdan boshlanadi: savodli nutq, kitob o'qish, yuqori sifatli kontent yaratish va ona tiliga hurmat.

**Davlat tili va boshqa tillar**

O'zbek tilini rivojlantirish lingvistik xilma-xillikdan voz kechish degani emas. Aksincha, boshqa tillarga hurmat O'zbekiston jamoat madaniyatining muhim qismidir.

Mamlakatda turli millat vakillari yashaydi va ular uchun ona tili ularning madaniy o'ziga xosligining bir qismidir. Prezident ona tiliga hurmat boshqa xalqlarning tillariga hurmat bilan birlashtirilishi kerakligini ta'kidladi. O'zbekiston ularning tillari, madaniyatlari, urf-odatlari va an'analarini rivojlantirish uchun sharoit yaratmoqda.

Masalan, ta'lim muassasalari va ommaviy axborot vositalari nafaqat o'zbek tilida, balki qoraqalpoq, rus, qozoq, qirg'iz, tojik va turkman tillarida ham faoliyat yuritadi.

Bu yondashuv davlat tili jamiyatning madaniy xilma-xilligini cheklamasdan birlashtiruvchi funktsiyani bajara olishini ko'rsatadi.

**Xalqaro maydondagi til**

Bugungi kunda o'zbek tili ham xalqaro miqyosda tan olinmoqda. Prezident uning xalqaro platformalardan eshitilishini va butun dunyo bo'ylab universitetlar va maktablarda o'rganilishini ta'kidladi.

Buni aniq misollarda ko'rish mumkin: o'zbek tili AQSh, Buyuk Britaniya, Germaniya, Fransiya, Rossiya, Xitoy, Yaponiya, Janubiy Koreya, Hindiston, Turkiya va boshqa mamlakatlardagi ta'lim muassasalarida o'rganiladi.

Tilni mamlakat chegaralaridan tashqarida yoyish nafaqat madaniy sabablarga ko'ra muhim ahamiyatga ega. Bu xorijiy tadqiqotchilarga O'zbekiston tarixi va adabiyotini o'rganish imkonini beradi va xorijiy auditoriyaga mamlakatni yaxshiroq tushunish imkonini beradi.

**Keyingi nima qilish kerak?**

Davlat tilini rivojlantirish doimiy ishlarni talab qiladi. Ta'lim tizimini takomillashtirish, zamonaviy lug'atlar va terminologiya ma'lumotlar bazalarini yaratish, ilmiy nashrlarni rivojlantirish, raqamli kontentni kengaytirish va yangi texnologiyalarda o'zbek tilidan foydalanishni qo'llab-quvvatlash juda muhimdir.

Til sifatiga alohida e'tibor qaratish kerak. Masalan, belgilar, reklama matnlari va axborot belgilari to'g'ri va aniq yozilishi kerak. Prezident o'z nutqida ommaviy belgilar va reklama matnlari asosan xorijiy tillarda yozilgan yoki lingvistik normalarni buzgan holatlarga e'tibor qaratdi. U bu muammoni jamiyatning umumiy savodxonligi va madaniy darajasining ko'rsatkichi deb atadi.

Shuning uchun tilni rivojlantirish nafaqat davlat dasturlari bilan, balki har bir insonning kundalik harakatlari bilan ham boshlanadi.

**Kelajak tili**

Davlat tili o'tmish, hozirgi va kelajak o'rtasidagi bog'lovchi vositadir. Uni saqlab qolish rivojlanishsiz imkonsiz, rivojlanish esa jamiyat ishtirokisiz mumkin emas.

Bugungi kunda o'zbek tili adabiyot va madaniyat tili, shuningdek, fan, texnologiya, jurnalistika, biznes va raqamli aloqa tili bo'lishi kerak. Shundagina u zamonaviy jamiyat talablariga javob bera oladi.

Prezident Shavkat Mirziyoyevning davlat tiliga munosabatni mustaqillikka munosabat sifatida ko'rish kerakligi haqidagi bayonoti bizga bu masalani kengroq ko'rib chiqish imkonini beradi. "Unga sadoqat va hurmat Vatanga sadoqat va hurmat bilan bir xil. Bu bizning hayotimiz qoidasiga aylanishi kerak", deb ta'kidladi davlat rahbari.

O'zbek tilini rivojlantirish avlodlar osha davom etadigan vazifadir. Uning O'zbekiston kelajagidagi o'rni jamiyat o'z merosini qanchalik ehtiyotkorlik bilan saqlashiga va zamonaviy sohalarda qanchalik faol qo'llanilishiga bog'liq.