Chegarasiz diplom

**Chegarasiz diplom**

Rossiya va Markaziy Osiyo davlatlari oʻrtasidagi kasbiy mobillik sekin-asta shunchaki migratsiya hodisasi boʻlishdan toʻxtab, borgan sari iqtisodiy integratsiyaning mustaqil vositasiga aylanib bormoqda.

Koʻplab oʻn yilliklar davomida xodimlarning koʻchib oʻtishi, eng avvalo, ish haqidagi farq, mehnatga boʻlgan talab va transport yoʻnalishlarining qulayligi bilan belgilanar edi. Ammo ishlab chiqarish jarayonlarining murakkablashishi, korxonalarning raqamlashuvi va mehnatni muhofaza qilishga qoʻyiladigan talablarning ortishi chegaralararo ishga qabul qilishning aynan xususiyatini oʻzgartirmoqda. Bugungi kunda diplom yoki koʻp yillik tajribaning mavjudligi mutaxassis boshqa mamlakatda oʻz mutaxassisligi boʻyicha ishlay olishini anglatmaydi. Toshkentdagi oliy oʻquv yurtini tamomlagan muhandis, Bishkekdan kelgan qurilish texnologi yoki Dushanbedan kelgan tibbiyot xodimi hujjatlarni, kasbiy bilimlarni va amaliy koʻnikmalarni qoʻshimcha tekshirish zaruratiga duch kelishi mumkin.

Bunda muammo albatta taʼlim sifati bilan emas, balki kasblarning milliy klassifikatorlari, taʼlim standartlari va faoliyatga ruxsat berish tartiblaridagi tafovutlar bilan bogʻliqdir. Malakalarni tan olishning kelishilgan mexanizmlarini yaratish davlatlarni mutaxassislar tayyorlashga qoʻyiladigan oʻz talablaridan voz kechishga majbur qilmagan holda, ushbu ziddiyatlarning bir qismini bartaraf etishga qodir. Markaziy Osiyo uchun bu nafaqat bandlikni kengaytirish usuli, balki kasbiy kompetentsiyalarning umumiy maydoni uchun ehtimoliy asos sifatida ham muhimdir.

Bunday integratsiyaning tarixiy omillari hozirgi migratsiya oqimlaridan ancha oldin paydo boʻlgan. Sovet davrida Markaziy Osiyo respublikalarining taʼlim muassasalari yagona davlat standartlari tizimi doirasida ishlagan, mutaxassislarni taqsimlash esa muhandislik, tibbiyot va texnik kadrlarning nisbatan yuqori hududiy mobilligini taʼminlagan. Olmaotadagi politexnika instituti bitiruvchisi Novosibirskdagi korxonaga ishga joylashishi mumkin edi, chunki uning malakasi umumitifoq talablari bilan belgilanar edi.

1991 yildan soʻng yangi mustaqil davlatlar oʻz taʼlim tizimlarini, mutaxassisliklarning milliy klassifikatorlarini va kasbiy attestatsiya qoidalarini shakllantirishni boshladilar. Umumiy taʼlim anʼanalarining salmoqli qismi saqlanib qolgan boʻlsa-da, diplomlarning huquqiy mosligi sekin-asta murakkablashib bordi. 1998 yilda Rossiya, Belarus, Qozogʻiston va Qirgʻiziston oʻrtasida taʼlim, ilmiy darajalar va unvonlar toʻgʻrisidagi hujjatlarni oʻzaro tan olish va ekvivalentligi haqida bitim imzolanishi muhim bosqich boʻldi. Keyinchalik huquqiy baza ikki tomonlama bitimlar va Yevraziya iqtisodiy ittifoqi mexanizmlari hisobiga kengaydi. Ammo taʼlim dasturlarining tarixiy umumiyligining oʻzi kasbiy tartibga solishdagi farqlarni bartaraf etmadi. Shu sababli, hozirgi vazifa avvalgi tizimni shunchaki qayta tiklashdan emas, balki mustaqil milliy mehnat bozorlari sharoitida malakalarni qiyoslash vositalarini yaratishdan iboratdir.

Bunday hamkorlik uchun eng rivojlangan institutsional sharoitlar Rossiya, Qozogʻiston, Qirgʻiziston, Belarus va Armanistonni birlashtirgan Yevraziya iqtisodiy ittifoqi ichida shakllandi. 2015 yil 1 yanvarda kuchga kirgan YEAEI toʻgʻrisidagi shartnoma ishtirokchi davlatlar fuqarolarining mehnat faoliyati uchun alohida sharoitlarni mustahkamladi. Xususan, ish beruvchilar bunday xodimlarni xorijiy ishchi kuchidan foydalanishga odatdagi ruxsatnomalarsiz ishga olishlari mumkin, fuqarolarning oʻzi esa ishga joylashish uchun ruxsatnoma rasmiylashtirish zaruratidan ozod qilingan. Shartnomaning 97-moddasi alohida kasbiy yoʻnalishlardan tashqari, mehnat faoliyati uchun taʼlim toʻgʻrisidagi hujjatlarni qoʻshimcha tartib-omillarsiz tan olishni nazarda tutadi. Shu bilan birga, diplomning huquqiy jihatdan tan olinishi avtomatik ravishda har qanday tartibga solinadigan kasb bilan shugʻullanish huquqini anglatmaydi. Tibbiy va farmatsevtik faoliyat ishga joylashish davlati talablarini bajarishni nazarda tutuvchi alohida ruxsat berish tartibini saqlab qoladi. Bundan tashqari, pedagogika va huquqshunoslik mutaxassisliklari uchun taʼlim toʻgʻrisidagi hujjatlarni tekshirishning qoʻshimcha mexanizmlari amal qiladi. Shu tariqa, YEAEI allaqachon kasbiy mobillikning nisbatan liberal rejimiga ega, ammo uning amaliy samaradorligi turli toifadagi mutaxassislar uchun bir xil emas. Bu, ayniqsa, ommaviy bandlikdan yuqori malakali mehnatga oʻtishda yaqqol koʻzga tashlanadi.

Ushbu muammoning iqtisodiy ahamiyati Rossiya va Markaziy Osiyo oʻrtasidagi mehnat aloqalarining miqyosi bilan belgilanadi. Rossiya migratsiya idoralari maʼlumotlariga koʻra, ayrim yillarda Rossiyaga ishga joylashish uchun keluvchi xorijiy fuqarolar soni bir necha millionni tashkil etgan boʻlib, oqimning salmoqli qismi Oʻzbekiston, Tojikiston va Qirgʻiziston hissasiga toʻgʻri kelgan. Shu bilan birga, migratsiya statistikasi band aholining real kasbiy tuzilishini emas, eng avvalo, koʻchib oʻtishlarni va administrativ maqomlarni aks ettiradi.

Xalqaro pul oʻtkazmalari ham ayrim iqtisodiyotlarning tashqi mehnat bozorlariga yuqori darajada qaramligini koʻrsatadi. Jahon banki baholashiga koʻra, 2023 yilda shaxsiy pul oʻtkazmalari Tojikiston YAIMning taxminan 39 foizini va Qirgʻiziston YAIMning qariyb 18 foizini tashkil etdi. Ushbu raqamlarni faqat Rossiyadan kelgan migrantlarning daromadlari bilan bogʻlamaslik kerak, chunki turli mamlakatlardan va turli kanallar orqali kelib tushgan mablagʻlar hisobga olinadi. Shunga qaramay, ular chegaralararo bandlikning makroiqtisodiy ahamiyatini aks ettiradi. Agar malakalarni tan olish xodimlarning katta qismiga oʻz maʼlumotiga mos keladigan lavozimlarni egallash imkonini bersa, iqtisodiy samara migratsiyaning oʻsishida emas, balki mehnat unumdorligi va ish haqining oshishida namoyon boʻladi. Orttirilgan kompetentsiyalarga ega mutaxassislarning milliy iqtisodiyotlarga qaytish imkoniyati ham qoʻshimcha ahamiyatga egadir.

Muhandislik va texnik soha alohida istiqbolli yoʻnalish boʻlib koʻrinadi, bu yerda kasbiy mobillik bevosita investitsiya loyihalari bilan bogʻliq. Rossiya va Markaziy Osiyo davlatlari energetika, temir yoʻl transporti, sanoat qurilishi, foydali qazilmalarni qazib olish va murakkab uskunalarni ekspluatatsiya qilish sohalarida hamkorlikni davom ettirmoqda. Bunday loyihalarni amalga oshirish muayyan texnik reglamentlar, loyihalash tizimlari va ishlab chiqarish standartlari bilan tanish boʻlgan mutaxassislarni talab qiladi. Biroq, muhandis diplomi taʼlim tayyorgarligini tasdiqlaydi, ammo yuqori sanoat xavfi bilan bogʻliq ishlarni bajarish huquqini shartli ravishda beravermaydi.

Masalan, elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilish, masʼuliyatli obʼyektlarda payvandlash ishlari va koʻtarish mexanizmlariga xizmat koʻrsatish maxsus guvohnomalarni, bilimlarni tekshirishni va ishlab chiqarish ruxsatnomalarini talab qilishi mumkin. Ushbu hujjatlar milliy qonunchilik bilan tartibga solinadi va har doim ham chegaralararo huquqiy kuchga ega boʻlavermaydi. Shu sababli, faqat taʼlim mutaxassisliklari nomini emas, balki aniq kasbiy kompetentsiyalarni qiyoslash eng samarali model boʻlib bormoqda. Bunday yondashuv ish beruvchiga mutaxassisning tayyorgarligini yagona mezonlar boʻyicha baholash imkonini beradi va sanoat xavfsizligining majburiy talablarini saqlab qoladi. Natijada, oʻzaro tan olish diplomni rasmiy tekshirishdan ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytirish vositasiga aylanadi.

Qurilish sohasi — ishchi kuchiga boʻlgan yuqori ehtiyoj va kasbiy malakalarning cheklangan shaffofligi oʻrtasidagi ziddiyatning yana bir misolidir. Rossiyada xorijiy xodimlarning salmoqli qismi anʼanaviy ravishda qurilishlarda band, ammo ularning tayyorgarlik darajasi sezilarli darajada farq qiladi. Ular orasida sohaviy maʼlumotga ega mutaxassislar ham, kasbni bevosita ishlab chiqarishda egallagan xodimlar ham bor. Ish beruvchi uchun nafaqat taʼlim toʻgʻrisidagi hujjatlar, balki aniq operatsiyalarni bajarishning tasdiqlangan koʻnikmalari ham printsipial jihatdan muhimdir.

Xalqaro amaliyot mustaqil malakani baholash markazlaridan foydalanish imkoniyatini koʻrsatmoqda, u yerda kasbiy kompetentsiya amaliy imtihonlar yordamida tekshiriladi. Rossiyada bunday tizim 2016 yildagi malakani mustaqil baholash toʻgʻrisidagi federal qonun asosida rivojlanmoqda. Uning Markaziy Osiyo davlatlarining analogik mexanizmlari bilan integratsiyalashuvi kasbiy tan olishning qoʻshimcha kanallarini yaratishi mumkin edi. Masalan, payvandchi, elektromontajchi yoki qurilish texnikasi operatorining malakasi bir nechta mamlakat ish beruvchilari tomonidan tan olinadigan standartlashtirilgan sinovlar natijalari bilan tasdiqlanishi mumkin edi. Ammo bunday model baholash mezonlarini, sertifikatlash tashkilotlarining masʼuliyatini va guvohnomalarni soxtalashtirishning oldini olish tartiblarini kelishib olishni talab qiladi.

Tibbiyot sohasi ancha murakkab tartibga solish tizimi bilan ajralib turadi, chunki kasbiy mobillik bevosita patsiyentlar xavfsizligiga daxl qiladi. Tibbiy diplomlarni oʻzaro tan olishni shunchaki maʼmuriy yengillashtirish sifatida qarab boʻlmaydi. Hatto oʻqish davomiyligi qiyoslanadigan darajada boʻlganda ham, klinik tayyorgarlik mazmuni, ordinaturaga qoʻyiladigan talablar va kasbiy akkreditatsiya tartiblari sezilarli darajada farq qilishi mumkin. Rossiyada xorijiy tibbiy maʼlumotga ega mutaxassislarga ruxsat berish qonun bilan belgilangan taʼlimni tan olish va kasbiy faoliyat huquqini tasdiqlash tartib-omillarini bajarishni nazarda tutadi. Qozogʻiston, Qirgʻiziston, Oʻzbekiston va Tojikiston tibbiyot universitetlari bitiruvchilari uchun bu nafaqat akademik malakani, balki Rossiya sogʻliqni saqlash tizimining aniq talablarini ham hisobga olish zaruratini anglatadi.

Shu bilan birga, qoʻshma taʼlim dasturlari, klinik stajirovkalar va kelishilgan kasbiy imtihonlarning rivojlanishi milliy tayyorgarlik tizimlari oʻrtasidagi farqlarni sekin-asta qisqartirishi mumkin. Bunday mexanizmlar tor doiradagi mutaxassislar tanqisligini boshdan kechirayotgan tuman shifoxonalari uchun ayniqsa muhimdir. Biroq shifokorlar mobilligining ortishi kadrlarning iqtisodiy jihatdan jozibadorroq boʻlgan tibbiyot tizimlari foydasiga qayta taqsimlanishi xavfini tugʻdiradi. Demak, barqaror hamkorlik nafaqat ishga joylashishni yengillashtirishni, balki tibbiyot xodimlarini qoʻshma tayyorlashni kengaytirishni ham talab qiladi.

Oʻzbekiston va Tojikistonning mavqei alohida koʻrib chiqishga loyiqdir, chunki bu mamlakatlar YEAEIga kirmaydi, ammo Rossiya bilan keng koʻlamli mehnat aloqalarini saqlab qolmoqda. Qozogʻiston va Qirgʻizistondan farqli oʻlaroq, ularning fuqarolari Ittifoq shartnomasi bilan belgilangan umumiy ishga joylashish rejimidan foydalanmaydilar. Bu migratsiya ruxsatnomalari va qonunda nazarda tutilgan hollarda taʼlim hujjatlarini tasdiqlash bilan bogʻliq qoʻshimcha maʼmuriy xarajatlarni keltirib chiqaradi.

Shu bilan birga, milliy universitetlar va kasb-hunar kollejlarining rivojlanishi iqtisodiyotning zamonaviy tarmoqlari uchun tayyorlangan mutaxassislar sonini sekin-asta oshirmoqda. Masalan, Oʻzbekiston muhandislik taʼlimini, sanoat kooperatsiyasini va texnik kadrlarni tayyorlash dasturlarini kengaytirmoqda. Bunday mamlakatlar uchun malakalarni tan olish toʻgʻrisidagi ikki tomonlama bitimlar integratsion birlashmalarga kirish zaruratisiz iqtisodiy aloqalarni chuqurlashtirish vositasiga aylanishi mumkin. Eng real yondashuv — taʼlim dasturlari mos keladigan va ish beruvchilar tomonidan tasdiqlangan talab mavjud boʻlgan alohida kasblarni bosqichma-bosqich kelishib olishdir. Bunday yondashuv haddan tashqari murakkab talablarga ega boʻlgan universal tizimni yaratmasdan, milliy qonunchilikdagi farqlarni hisobga olish imkonini beradi. Bir vaqtning oʻzida u muvaffaqiyatli amaliyotlarni boshqa kasbiy yoʻnalishlarga tarqatish imkonini beradi.

Malakalarni tan olishning texnologik tomoni davlat xizmatlarini raqamlashtirish sharoitida mustaqil ahamiyat kasb etmoqda. Xorijiy diplomni tekshirishning anʼanaviy tartibi arizachining taʼlim muassasalari, davlat organlari va ish beruvchilar bilan oʻzaro hamkorligini nazarda tutadi. Ochiq elektron reyestrlar mavjud boʻlmagan taqdirda, hujjatlarning haqiqiyligini tasdiqlash koʻp vaqt olishi mumkin. Taʼlim hujjatlarini tekshirishning mos keluvchi raqamli tizimlarini yaratish kasbiy ruxsat berishga doir milliy talablarni avtomatik ravishda oʻzgartirmasdan, maʼmuriy xarajatlarni kamaytirishga qodir. Shu bilan birga, diplomlarning yagona bazasi hamkorlikning majburiy sharti hisoblanmaydi, chunki davlatlar oʻz axborot tizimlari oʻrtasida soʻrovlarni himoyalangan tarzda almashishdan foydalanishlari mumkin. Taʼlim dasturlarini, akademik soatlar miqdorini va oʻqish natijalarini qiyoslash muhim texnik masala boʻlib qolmoqda. Qoʻshimcha murakkabliklar raqamli arxivlar mavjud boʻlmagan bir necha oʻn yillar oldin olingan malakalarni tekshirishda yuzaga keladi. Shu sababli, samarali tizim zamonaviy hujjatlarni elektron verifikatsiya qilishni arxiv maʼlumotlarini tasdiqlash tartib-omillari bilan uygʻunlashtirishi kerak. Uning iqtisodiy qiymati, eng avvalo, ish beruvchilar va mutaxassislar uchun noaniqlikni kamaytirishdadir.

Kengroq kontekstda malakalarni tan olish Yevraziya taʼlim tizimlari va mehnat bozorlari oʻrtasidagi munosabatlarning tuzilishini oʻzgartiradi. Bugungi kunda kasbiy mobillikning salmoqli qismi asimmetrik boʻlib qolmoqda, chunki Rossiya bozori Markaziy Osiyo fuqarolari uchun nisbatan keng imkoniyatlar spektrini taklif etadi. Biroq Qozogʻiston, Oʻzbekiston va Qirgʻizistonda sanoat ishlab chiqarishi, energetika qurilishi va transport infratuzilmasining kengayishi malakali kadrlarga boʻlgan ichki talabni sekin-asta oshirmoqda. Bu mutaxassislarning xalqaro loyihalarda vaqtinchalik ishtirok etishi va keyinchalik milliy mehnat bozoriga qaytishini oʻz ichiga olgan mobillikning yanada murakkab shakllari uchun zamin yaratadi. Bunday stsenariyda kasbiy malaka koʻchirib oʻtkaziladigan iqtisodiy aktivga aylanadi va uning qiymati diplom bergan davlat hududi bilan cheklanib qolmaydi.

Bir vaqtning oʻzida taʼlim muassasalarining bitiruvchilarni tayyorlash sifati boʻyicha raqobati kuchayadi. Universitetlar va kasb-hunar kollejlari bir nechta iqtisodiyotda xaridorgir boʻlgan, tekshirib boʻladigan kompetentsiyalarga moʻljal olish uchun qoʻshimcha ragʻbatga ega boʻladilar. Ammo standartlarning haddan tashqari unifikatsiya qilinishi milliy taʼlim ixtisoslashuvini cheklab qoʻyishi va eng yirik mehnat bozori talablariga qaramlikka olib kelishi mumkin.

Shu sababli, milliy taʼlim tizimlarining mustaqilligini saqlab qolgan holda malakalarning oʻzaro mosligi eng barqaror model boʻlib koʻrinadi. Bunday yondashuvning strategik maʼnosi ishchi kuchining koʻchib oʻtishi sifatidagi migratsiyadan davlatlar oʻrtasida bilimlar, kompetentsiyalar va ishlab chiqarish tajribasini taqsimlash mexanizmi sifatidagi kasbiy mobillikka bosqichma-bosqich oʻtishdan iboratdir.