Chaling, sozanda

**Chal, sozanda**

«Eski Qozogʻiston»da norasmiy ravishda shunday tamoyil amal qilar edi: hokimiyat jamiyatga ijtimoiy-iqtisodiy farovonlik vaʼda qiladi, jamiyat esa buning evaziga siyosatga va siyosiy elitaning ishlariga aralashmaydi. Amalda esa, bu vaʼdaga deyarli amal qilinmadi. Endilikda, «yangi Qozogʻiston»ni barpo etish kursi eʼlon qilingan bir paytda, qonuniy savol tugʻiladi: uning oʻrniga yangi ijtimoiy shartnoma paydo boʻldimi? Agar shunday boʻlsa, u qanday shartlarda tuzildi? Va u umuman kerakmi? Buni muhokama qilishni biz taniqli qozogʻistonlik iqtisodchi, siyosatshunos va jamoat arbobi Pyotr Svoikdan iltimos qildik.

— Pyotr Vladimirovich, sizningcha, Qozogʻiston sharoitida ijtimoiy shartnoma — mifmi yoki haqiqat?

— Qozogʻistonda oʻsha paytda ham, hozir ham hokimiyat va jamiyat oʻrtasida shartnoma, hatto norasmiy shartnoma mavjudligi haqida gapirishga hojat yoʻq boʻlsa kerak. Hech boʻlmaganda, chunki u ikki tomon mavjudligini nazarda tutadi, bizning jamiyatimiz esa hokimiyat bilan muloqot qilish uchun na rasmiy, na norasmiy maʼnoda tuzilgan. Va bu koʻp jihatdan hokimiyatning oʻz harakatlari natijasidir…

— Jamiyat bunday muloqotning toʻlaqonli tomoniga aylanishi uchun nima kerak? Va nega bizda bu yoʻq?

— Birinchidan, kuchli va mustaqil kasaba uyushmalari kerak. Koʻpgina mamlakatlarda, ayniqsa rivojlangan davlatlarda, bu jamoatchilik vakilligining eng qudratli vositalaridan biridir. Ammo bizda ular faqat rasmiyatchilik uchun mavjud va mehnatkashlardan koʻra koʻproq ish beruvchilar manfaatlarini ifodalaydi. Ularning faoliyati hech kimni qiziqtirmaydi va jamoatchilik makonida deyarli sezilmaydi.

Kasaba uyushmalari harakatini jonlantirishga urinishlar, albatta, boʻldi, lekin «eski Qozogʻiston»da ular hech qanday natija bermadi, «yangi»sida esa yanada kattaroq byurokratiyaga aylandi. Hatto hukumat va kasaba uyushmalari oʻrtasidagi 2024–2026 yillarga moʻljallangan Bosh kelishuv ham sof rasmiyatchilik boʻlib chiqdi. Unda yollanma ishchilarni haqiqatan ham qiziqtirishi mumkin boʻlgan hech qanday aniq qarorlar yoʻq edi: na eng kam ish haqi, na isteʼmol savati, na ish vaqtining davomiyligi, na hatto odamlarni u yoki bu tarzda tashvishga solayotgan yagona vaqt mintaqasining bekor qilinishi boʻyicha.

Ikkinchidan, ijtimoiy himoya yoʻnalishi boʻyicha — pensionerlar, yolgʻiz onalar, nogironligi boʻlgan shaxslar vakilligi zarur. Ammo mamlakatda hech kim fuqarolarning ushbu toifalari manfaatlarini himoya qilish bilan shugʻullanmaydi. Faqatgina bu yoʻnalishda Irina Savostinaning «Pokoleniye» (Avlod) harakati faoliyat yuritgan boʻlib, u hokimiyat bilan tizimli ravishda hamkorlik qilmagan boʻlsa-da, hech boʻlmaganda oʻz talablarini faol ravishda bildirib turgan. Hozir bu ham yoʻq.

Uchinchidan, tariflar. Ular hammani tashvishga soladi va davlat bilan jamiyat oʻrtasidagi muloqotning samarali kanaliga aylanishi mumkin edi. Ammo bu sodir boʻlmayapti. Masalan, men rahbarlik qilayotgan «Prozrachniy tarif» (Shaffof tarif) Qozogʻiston assotsiatsiyasi tarif siyosatida jamoatchilik ishtirokining usullarini bir necha bor taklif qilgan, ammo hammasi natijasiz boʻldi.

Va toʻrtinchidan, partiyalar. Ular oʻz aʼzolari soni bilan qanchalik maqtanishmasin, amalda deyarli hech kimni ifodalamaydi. Fuqarolarimiz umuman olganda biror bir partiyaga yoʻnaltirilmagan. «Amanat» partiyasida ozmi-koʻpmi jamoatchilik vakilligi bor, lekin bu koʻp jihatdan byudjet tashkilotlari va yirik korxonalar xodimlari hisobigadir. Shu bilan birga, partiyaning oʻz siyosati bu odamlarga hech qanday bogʻliq emas.

Shu bilan birga, hokimiyat jamiyat oldidagi oʻz majburiyatlarini umuman bajarmayapti, deb boʻlmaydi. U pensiya va nafaqalarni oʻz vaqtida toʻlashga, odamlarni taʼlim va sogʻliqni saqlash xizmatlari bilan yaxshi-yomon taʼminlashga harakat qilmoqda. Ammo bu ham aholi bilan aloqasiz, bir tomonlama tartibda amalga oshirilmoqda.

Agar mamlakatda ikki tomonlama munosabatlar mavjud boʻlsa, ular, qoida tariqasida, hokimiyat va kontr-elitalar oʻrtasida boʻladi. Aynan shunday shartnoma doimo mavjud boʻlgan va juda qiziqarli koʻrinadi.

— Bu munosabatlar qanday shakllangan edi?

— «Eski Qozogʻiston»dan boshlaylik. Koʻplab odamlar buni sezishmagan, ammo birinchi prezident, oʻzining oʻzgarmasligi va daxlsizligiga qaramay, deyarli butun vakolat muddati davomida jiddiy kontr-elita qarshiligi sharoitida yashadi. Bu Oliy Kengash tarqatib yuborilgan davrdan boshlangan boʻlib, oʻshanda unga muxolifatga oddiy odamlar emas, balki Oliy Kengash sobiq raisi Serikbolsin Abdildin, keyin esa sobiq bosh vazir Akejan Kajegeldin oʻtgan edi. Birinchisi Kommunistik partiyani qayta tikladi, ikkinchisi esa Respublika xalq partiyasini tuzishga harakat qildi, lekin uni roʻyxatdan oʻtkaza olmadi.

Biroz vaqt oʻtgach, «Azamat» fuqarolik harakati paydo boʻldi, unga ham hukumat aʼzolari va bir qator yirik akademiklar kirdi. Keyin Muxtor Ablyazov va Galimjan Jakiyanovning tashabbusi bilan «Qozogʻiston demokratik tanlovi» tashkil etildi. Ketidan «Aq jol» partiyasi paydo boʻldi, uning hamraislari Bolat Abilov, Alixan Baymenov, Oraz Jandosov boʻlishdi. Va nihoyat, Majilis sobiq raisi Jarmaxan Tuyakbay muxolifat safiga qoʻshilib, «Adolatli Qozogʻiston uchun» harakatiga rahbarlik qildi. U ushbu shior bilan 2005 yilgi prezidentlik saylovlarida qatnashib, ikkinchi oʻrinni egalladi va undan keyin Umummilliy sotsial-demokratik partiyaga asos soldi.

Bu yetakchilarning barchasi oʻz tasavvurlarida va tarafdorlarining umidlarida amaldagi prezidentni almashtirishga qodir boʻlgan tayyor prezidentlar edi. Hokimiyatning oʻzidan chiqqan hamda moliyaviy va axborot resurslariga ega boʻlgan bunday jiddiy elita ichidagi va klanlararo muxolifat oʻsha paytda mamlakatda haqiqatan ham mavjud edi. Va, aytgancha, 1990-yillarning ikkinchi yarmi va «nolinchi» yillarning boshidagi iqtisodiy vaziyat unga oʻz rejalarini amalga oshirish uchun jiddiy umidlar bergan edi.

Nursulton Nazarboyevga uning oʻz nomzodlari tomonidan boʻlgan muxolifat faqat u hokimiyatni topshirmoqchi emasligini va kontr-elita vakillaridan birortasini parlamentga, maslihatlarga va hatto saylov komissiyalariga yoʻlatmasligini eng ishonarli tarzda koʻrsatganidan keyingina tugadi. Boʻlajak Elboshiga uni amalda yoʻqqa chiqarishga, oʻz boshqaruvini haqiqatan ham oʻzgarmas va tebranmas qilishga yordam bergan narsa esa — «toʻq yillar» boʻldi. Nyu-Yorkdagi egizak minoralarga qilingan hujumdan keyin boshlangan jahon neft narxlarining koʻp yillik oʻsishi rejim muvaffaqiyatining poydevoriga aylandi.

«Yangi Qozogʻiston»ga kelsak, u ham muxolifat toʻlqinini boshdan kechirdi, ammo endi qonuniy partiyaviy qurilish shaklida emas, balki 2022 yil yanvaridagi davlat toʻntarishiga urinish orqali. Qasim-Jomart Toqayev tashqi qoʻllab-quvvatlashni namoyish etish orqali uni tezda bostirishga muvaffaq boʻldi. Toʻntarishchilarning qarshiligi hatto KXSHT qoʻshinlari Qozogʻistonga yetib kelganida emas, balki ularning bu yerga uchib kelishi maʼlum boʻlganidayoq barham topdi.

— Klanlararo qarshilik yana alangalanmasligiga kafolat bormi?

— Qoʻrqamanki, bunday kafolatlar yoʻq. Hozircha klanlararo muxolifat jim oʻtiribdi. Shekilli, Qantar voqeasi ularga koʻp narsani oʻrgatdi. Qolaversa, umuman olganda Qozogʻistondagi vaziyat u qadar yomon emas — u yaxshilanmayapti, lekin «eksportga yoʻnaltirilgan» iqtisodiyot hozircha ishlamoqda. Biroq, hokimiyatning oʻzidan yoki biror bir kontr-elita guruhlaridan kimgadir amaldagi prezidentga bosim oʻtkazish va vaziyatni keskinlashtirish vaqti keldidek tuyulishi ehtimoli juda real.

Qavs ichida shuni taʼkidlab oʻtamanki, hozirgi vaqtda axborot makonining barcha yoʻnalishlar boʻyicha qattiq tozalanishi, ehtimol, hokimiyat vaziyatni izdan chiqarish mumkinligini tushunishi bilan bogʻliq. Shuning uchun ular profilaktika choralarini koʻrishga harakat qilmoqdalar.

Natijada bizda nima bor? Bir tomonlama shartnoma bor, uning doirasida davlat aholini qoʻzgʻatmaslik uchun uning oldidagi majburiyatlarini bajarishga harakat qiladi. Va elita ichidagi ikki tomonlama shartnoma bor, uning doirasida kontr-elitalar hozircha xalqqa murojaat qilishdan tiyilib turishibdi. Ayniqsa, ularning Qantar paytidagidek koʻp sonli odamlarni koʻchaga olib chiqib, jamiyatni oʻz tomoniga ogʻdirishga boʻlgan urinishlari yomon yakunlanganidan keyin.

— Unda siyosiy tizim nimaga tayanib turibdi?

— U ham rasmiy, ham norasmiy tashqi majburiyatlar boʻyicha kelishuvlarga tayanadi. Ikkita fundamental blokni tilga olaman.

Birinchisi — Qorachagʻanaq va Qashagʻan boʻyicha mahsulotni taqsimlash toʻgʻrisidagi bitimlar, shuningdek, Tengiz boʻyicha barqarorlashtirilgan shartnoma. Gap Qozogʻistonning «eksportga yoʻnaltirilgan» iqtisodiyotini koʻp jihatdan belgilab beruvchi aniq hujjatlar haqida bormoqda, unda xorijiy kontsessionerlar asosiy rentani oladilar, hukumatga esa nisbatan kichik qismi qoladi. Ularni albatta qayta koʻrib chiqish kerak va prezident bir-ikki yil oldin bu borada fikr bildirgan edi — toʻgʻri, reviziya emas, balki faqat tuzatish kiritish haqida. Ammo hozircha bu yoʻnalishda faqat yashirin harakatlar koʻrinmoqda. Qozogʻiston bitimlarning mohiyati boʻyicha emas, balki turli ekologik buzilishlar tufayli sudlashmoqda.

Ikkinchi blok — Qozogʻistonni tashqi moliyalashtirish va Milliy bankning Xalqaro valyuta jamgʻarmasi oldidagi majburiyatlari, shu jumladan uning qoidalari va qoʻllanmalariga rioya qilish bilan bogʻliq imzolangan kelishuvlarning butun bir toʻplami. Bu toʻplamga Milliy jamgʻarma ham kiradi, u xalq boyligi va kelajak avlodlar jamgʻarmasi sifatida taqdim etiladi, amalda esa Qozogʻistonni tashqi ekspluatatsiya qilish vositalaridan biridir. U orqali neftimizni sotib oluvchi mamlakatlarga ularning ushbu neft uchun toʻlagan valyutasi, ularning qarz majburiyatlarini omborda saqlash evaziga qaytarib beriladi.

Shunday qilib, XVJ doirasida milliy valyuta kursi suzuvchi, yaʼni beqaror boʻlishi kerakligi haqida majburiyat mavjud. Va hech qayerda yozilmagan, lekin rasmiy va obʼyektiv ravishda mavjud boʻlgan asosiy shart — bu davlatning oʻz tashqi toʻlov balansiga aralashmasligidir. U toʻliq, birinchidan, xorijiy kontsessionerlarga, ikkinchidan esa — turli moliyaviy chayqovchilarga, ular ham koʻp jihatdan tashqi kuchlardir, topshirilgan.

Toʻgʻrirogʻi, shunday: Qozogʻistonning «eksportga yoʻnaltirilgan» iqtisodiyotini shakllantiruvchi eng muhim shart — bu Milliy bankka majburlab oʻtkazilgan pul-kredit siyosati, xususan, goʻyoki inflyatsiyaga qarshi kurashish uchun yuqori bazaviy stavkaning belgilanishidir. Aslida, aynan shu siyosat inflyatsiyani tezlashtiradi, tengening kreditlash va investitsiyalash qobiliyatini toʻsib qoʻyadi. Isbotlanishi talab etilgan narsa ham shu edi: «eksportga yoʻnaltirilgan» iqtisodiy model ichki investitsiyalarni istisno qiladi va faqat tashqi investitsiyalarni nazarda tutadi.

Bu asosiy rasmiy va norasmiy kelishuvlarning barchasi, takrorlayman, «eksportga yoʻnaltirilgan» iqtisodiyotning ishlashini taʼminlaydi. Ularning doirasida «eski Qozogʻiston»ning sobiq hukmron doiralarini ushbu modelga kompradorlik tarzida integratsiya qilish mexanizmi mavjud boʻlib, u ehtimol qayerdadir hatto yozib qoʻyilgandir. Yaʼni, xorijiy investitsiyalar va qarzlarning maʼlum va anchagina qismi — bu aynan shu yerdan olib chiqib ketilgan pullar deb taxmin qilish mumkin. Bu doiralar uchun ularni Londonda va Dubayda koʻchmas mulk va bank hisobvaraqlari koʻrinishida saqlash imkoniyati ham Qozogʻistonni tashqi ekspluatatsiya qilish tizimini saqlab qolish kafolati boʻlib xizmat qiladi.

— «Yangi Qozogʻiston» kelishi bilan ushbu modelning tuzilishida biror narsa oʻzgardimi?

— Mohiyatiga koʻra, hech narsa. Butun konstitutsiyaviy islohot ushbu «eksportga yoʻnaltirilgan» kompradorlik sxemasining asoslarini chetlab oʻtdi. Ha, uning ichida hokimiyat va mulk almashdi, lekin sxemaning oʻzi hozircha avvalgidek qolmoqda.

Biroq, hozirgi prezident uchun katta plyus shundaki, u «eski Qozogʻiston»dan chiqqan boʻlsa-da, shaxsan kompradorlik sxemalarida hech qachon ishtirok etmagan. Bu unga tashqi ekspluatatsiyaning bunday modelini haqiqatan ham qayta koʻrib chiqish imkoniyatini beradi. Ammo hozircha, taʼkidlayman, bu faqat imkoniyat. Keyinroq koʻramiz. Nima boʻlganda ham, xorijiy kontsessionerlar bilan sud jarayonlari endigina boshlanmoqda va ular siyosiy xususiyatga ega emas.

— Dastlabki savolga qaytaylik: hokimiyat va jamiyat oʻrtasidagi shartnoma qanday sharoitlarda haqiqatan ham ishlay boshlashi mumkin?

— Bunday shartnoma prezidentning yangi va adolatli Qozogʻistonni barpo etish siyosati doirasida toʻliq amalga oshirilishi mumkin. Ammo buning uchun ikkita shart zarur.

Birinchisi — xorijiy kontsessionerlar bilan munosabatlarni qayta koʻrib chiqish va ularni yer va yer osti boyliklari xalqqa tegishli ekanligi aytilgan Konstitutsiyaga muvofiqlashtirish. Shunda yer osti boyliklarini sotish xalq nomidan boʻlmasa-da, hech boʻlmaganda uning xabardorligida, maxfiy tarzda emas, amalga oshiriladi.

Ikkinchisi — tashqi moliyalashtirish sxemasining oʻzini qayta koʻrib chiqish. Men aytganimdek, u milliy kredit va ichki investitsiyalarni printsipial ravishda bostirish ustiga qurilgan. Bu bostirishni esa Milliy bank amalga oshirmoqda, u bu maʼnoda milliy manfaatlarga ziddir. Aynan uning XVJ oldidagi majburiyatlari va uning tavsiyalariga amal qilishi bilan bogʻliq siyosati ichki kreditni oʻldiradi, tengeni investitsiyaviy salohiyatdan mahrum qiladi va iqtisodiyotni daromadlarni olib chiqib ketish bilan tashqi moliyalashtirishga oʻtkazadi.

Bundan tashqari, bu qayta koʻrib chiqishni nafaqat iqtisodiy, balki siyosiy jihatdan ham asoslash kerak. Yaʼni, masalani milliy manfaatlarni himoya qilish va milliy kredit hamda investitsiya salohiyatini yaratish tekisligiga oʻtkazish lozim. Va agar hokimiyat buni amalga oshirishga muvaffaq boʻlsa, unda, ehtimol, ijtimoiy shartnoma ishlay boshlaydi va ikki tomonlama tus oladi.