“Bu bizning ikkinchi uyimiz”. O‘zbekistonda yagona Mimika va imo-ishoralar teatri qanday ishlaydi

“Bu bizning ikkinchi uyimiz”. O‘zbekistonda yagona Mimika va imo-ishoralar teatri qanday faoliyat yuritadi

O‘zbekiston Mimika va imo-ishoralar teatri — mamlakatdagi yagona shunday maskan. Hozir bu yerda truppa tomonidan yozilgan pyesa asosidagi “Ko‘z yoshlar” spektaklining repetisiyasi davom etmoqda. Jamoa 21-sentyabrdan 27-sentyabrgacha o‘tkaziladigan Xalqaro karlar haftaligiga tayyorgarlik ko‘ryapti.

Aktyorlar spektaklning eng hayajonli qismi — final sahnasini mashq qilishmoqda. Bosh qahramon Asad uzoq ayriliqdan keyin oilasi bilan yana uchrashadi. Ilgari Oygul bilan nikohiga qarshilik qilgan xolasiga imo-ishora tilida murojaat qilib, yigit ayolning adashganini ko‘rsatadi — endi u sevgilisi bilan birga va baxtli.

Rejissyor Oleg Oshepkov mashqni to‘xtatib, kerakli harakatni ko‘rsatadi va sahnani qayta bajarishni so‘raydi. Ishtirokchilar avvalgi joylariga qaytib, sheriklarining imo-ishoralari va yuz ifodalarini kuzatadilar, navbatlarini kutadilar.

Ularning yonida imo-ishora tili tarjimoni Kamila Yaqubjanova ham bor. U spektakllarni tayyorlashda yordam beradi, uchrashuvimiz chog‘ida esa aktyorlar bilan muloqotni yo‘lga qo‘yib, savol-javoblarni tarjima qiladi — truppada kar va zaif eshituvchilar ishlaydi.

1973-yilda O‘zbekiston karlar jamiyati qoshida Respublika madaniyat saroyi ochilgan. Uning atrofida sport majmuasi, yotoqxona va jamiyat a’zolari uchun turar-joy binolari joylashgani sababli Olmazor tumanining bu qismi “karlar shaharchasi” deb atalgan.

Ko‘p yillar davomida saroy kar va zaif eshituvchi toshkentliklar to‘planadigan markaz bo‘lib xizmat qilgan — ular bu yerga spektakllar, konsertlar va kinonamoyishlarga kelishardi. 2001-yilda u Kar va kar-ko‘rlar madaniyat markaziga aylantirildi. Bugun uning qoshida O‘zbekiston karlar jamiyati Markaziy boshqaruvi tashkil etgan Mimika va imo-ishora teatri ishlamoqda.

Bu — mamlakatdagi imo-ishora tilida ijro etadigan yagona jamoa.

Teatr Qorasaroy ko‘chasidagi ko‘zga uncha tashlanmaydigan ikki qavatli binoda joylashgan. Ichkarida 400 tomoshabinga mo‘ljallangan katta zal, raqs studiyasi, kutubxona, kostyumlar xonasi va dekoratsiya tayyorlash ustaxonasi bor. Foye devorlarida turli yillardagi spektakllar va gastrollardan olingan suratlar osilgan bo‘lib, ular jamoa tarixini aks ettiradi.

Direktor o‘rinbosari Oleg Oshepkovning deyarli butun hayoti teatr bilan bog‘liq. Uning eshitishi zaif, biroq og‘zaki nutqi bor. U ilk bor bu sahnaga 1991-yilda — hali maktab o‘quvchisi paytida — kar va zaif eshituvchi bolalar uchun ixtisoslashtirilgan 102-maktab-internatning raqs jamoasi tarkibida chiqqan.

“Menga sahnaga chiqish, turli qiyofalarga kirish hamda his-tuyg‘ularni imo-ishoralar va yuz ifodasi orqali yetkazish yoqardi. Ayniqsa, zalning munosabati ilhomlantirardi: tomoshabinlar jilmayishar, kulishar, qarsak chalishar va men chiqishimiz ularda jonli taassurot uyg‘otayotganini ko‘rardim.

O‘shanda hayotimni sahna bilan bog‘lashni xohlayotganimni anglaganman”

, — deya eslaydi Oshepkov.

Maktabni tugatgach, u Toshkent estrada-sirk kollejiga o‘qishga kirgan, keyin O‘zbekiston davlat san’at va madaniyat institutida tahsilini davom ettirgan. Diplom olgach, Oleg Oshepkov o‘zi uchun qadrli bo‘lgan teatrga aktyor sifatida qaytgan. Sahnadagi 25 yillik faoliyatidan so‘ng direktor o‘rinbosari lavozimini egallagan.

Oleg Oshepkov.

Hozir Oshepkov spektakllar va raqs chiqishlarini sahnalashtiradi, musiqa tanlaydi, yoritish va liboslar tayyorlanishini nazorat qiladi. Zarurat tug‘ilganda spektakllarda ham qatnashadi, garchi so‘nggi paytlarda rollarni boshqalarga topshirib, sahna ortida qolishni afzal ko‘rsa-da. Rejissyor bu vazifalarning keng doirasini teatrning kamtarona shtati va cheklangan byudjeti bilan izohlaydi.

“Bizda aktyorlar sahnada ham, sahna ortida ham ishlaydi. Teatrning alohida texnik jamoasi yo‘q, shuning uchun vazifalarni o‘zaro taqsimlaymiz: ba’zilar rol o‘ynayotganda, boshqalari pardani boshqaradi, dekoratsiyalarni almashtiradi va yoritishni nazorat qiladi. Hamma bir-biriga yordam berishi kerak”, — deb tushuntiradi Oshepkov.

Truppa repetisiyaga kechki soat olti-yettidan keyin yig‘iladi. Premyera yaqinlashganda, jalb etilgan aktyorlar teatrda kechgacha qolishadi — spektaklni bir necha bor to‘liq o‘ynab chiqishadi, liboslar, rekvizit, yoritish va ovoz bezaklarini tekshirishadi. Ularni faqat ish emas, balki bu devorlar orasida o‘tkaziladigan bo‘sh vaqt ham birlashtiradi.

“Ba’zida tungacha o‘tirib, suhbatlashamiz, fikr almashamiz, o‘yinlar o‘ynaymiz va bir-birimizni har tomonlama qo‘llab-quvvatlaymiz.

Bu yerda ruhan yaqin odamlar yig‘ilgan. Bu bizning ikkinchi uyimiz”

, — deydi Oleg Oshepkov.

Teatr yiliga bitta yangi spektakl chiqarishga urinadi. Tayyorgarlik bir necha oy davom etadi va g‘oyani muhokama qilishdan boshlanadi — bunga film, kitob yoki hayotiy voqea sabab bo‘lishi mumkin. Oleg Oshepkov truppa bilan birga sahnalar, qahramonlar xarakterini o‘ylab topadi va rollarni taqsimlaydi.

Shundan keyin jamoa imo-ishora tili tarjimoni Kamila Yakubjanova bilan birga ssenariyni tahlil qiladi.

Replikalarni imo-ishora tiliga so‘zma-so‘z tarjima qilib bo‘lmaydi — bir xil imo-ishora turli ma’nolarni anglatishi mumkin, tanlov esa kontekstga bog‘liq.

Shu bois Oshepkov va Yakubjanova avval har bir replikaning mazmunini aniqlaydilar, so‘ng aniq imo-ishora iboralarini tanlab, ularni aktyorlarga tushuntiradilar. Repetitsiyalarda nafaqat imo-ishoralar, balki qahramonlarning yuz ifodasi, plastikasi va o‘zaro harakatlari ham mashq qilinadi.

Shu bilan birga, eshitadigan tomoshabinlar uchun ovozlashtirish tayyorlanadi. Ilgari replikalar oldindan yozib olinardi, biroq fonogramma hatto ozgina kechikish yoki pauza sababli ham spektakl sur’atiga mos kelmay qolishi mumkin edi. Shuning uchun endi tarjimon sahnadagi aktyorlarga moslashib, matnni ovoz chiqarib aytadi.

Jamoa musiqa va raqs nomerlari ustida alohida ishlaydi. Musiqa kuchli baslar bilan qo‘yiladi — shunda kar va zaif eshituvchi aktyorlar hamda tomoshabinlar ritmni vibratsiya orqali his qiladilar. Sahnaga o‘z vaqtida chiqish va taktga moslashish uchun videoko‘rsatmalardan foydalaniladi: ilgari xoreograf birinchi qatorlardan turib sanab turgan bo‘lsa, endi uning harakatlari sahna oldidagi monitorlarga uzatiladi.

So‘nggi besh yil ichida repertuarda “O‘zbekistonning oilaviy an’analari”, “Odam qidirish”, “Uch o‘zbek ayoli yulduzlar bilan uchrashadi”, “21-asr: Zolushka va Kavkaz qaroqchilari” komediyalari, shuningdek, aktyorlardan o‘zgacha hissiy teranlikni talab qilgan ilk “Ko‘z yoshlar” dramasi paydo bo‘ldi. Ular imo-ishoralar va yuz ifodalari orqali qahramonlarning murakkab kechinmalari — og‘riq, xavotir va ichki shubhalarni yetkazishlari kerak edi.

Teatr davlat bayramlari va Xalqaro karlar haftaligi munosabati bilan yiliga o‘rtacha to‘rt-beshta katta spektakl namoyish etadi. Ba’zan ijodkorlar markazning keksa mehmonlari uchun kamerali dasturlar ham tayyorlaydilar.

Har bir spektakl atigi bir necha marta namoyish etiladi: tarkib o‘zgarib turishi sababli eski repertuarga qaytish qiyin — rollarni qayta taqsimlash va yana o‘rganish kerak bo‘ladi.

2021-yilda teatr ilk bor Moskvadagi “Jest hududi” (“Территория жеста”) festivalida qatnashib, “O‘zbekistonning oilaviy an’analari” komediyasini hamda milliy va zamonaviy raqslar dasturini taqdim etdi. Jamoa birinchi o‘rinni oldi. Keyin aktyorlar Moskva, Lipesk va Sankt-Peterburgdagi festivallarda ham muvaffaqiyatli ishtirok etishdi. 2024-yilda esa O‘zbekiston karlar jamiyatining 95 yilligi munosabati bilan truppa mamlakatning barcha hududlari bo‘ylab keng ko‘lamli gastrol safariga chiqdi.

“O‘zbekistonning oilaviy an’analari” spektakli. Teatr arxividan.

Doimiy truppada 15 kishi bor. Hamma ham professional aktyorlik ma’lumotiga ega emas: kimdir shtatda yarim stavkada ishlaydi, kimdir ko‘ngilli sifatida kelgan, ko‘pchilik esa sahnani asosiy ishi bilan birga olib boradi.

Sahnaga kelish yo‘li har kimda turlicha. Aleksandra Krivousova 2003-yilda nafaqaxo‘rlar uchrashuviga qatnaydigan keksa kar qo‘shnisi bilan birinchi marta teatrga kelganida 12 yoshda edi. U markazda suhbatlashish va vaqtni birga o‘tkazish uchun bunchalik ko‘p odam yig‘ilishini ko‘rib hayratda qolgan.

Aleksandra Krivousova. Surat: Yevgeniy Sorochin / Gazeta

Keyinchalik Aleksandra kar va zaif eshituvchi bolalar uchun ixtisoslashtirilgan 102-sonli maktab-internatdagi Oleg Oshepkovning raqs to‘garagiga yozildi. U o‘quvchilarni teatrga taklif qilayotganini bilgach, o‘zini sinab ko‘rishga qaror qildi.

Uning katta sahnadagi debyuti 13 yoshida bo‘ldi — qizaloq matnni imo-ishora tiliga o‘girgan holda, Filipp Kirkorov repertuaridagi qo‘shiqka jo‘shqin raqs tushdi. Chiqishdan oldin, Aleksandraning aytishicha, yuragi tez urib, hayajon bosgan, ammo sahnaga chiqqach hayajon yo‘qolgan. Zal qizaloqni olqishlar bilan kutib olgan va shundan beri u tomoshabinlar oldiga yana va yana chiqishni orzu qilgan.

Mimika va imo-ishoralar teatrida Aleksandra Krivousovaning faoliyati raqs nomerlaridan boshlangan. Spektakllarda rol ijro etishni esa keyinroq boshlagan. 35 yoshli aktrisaning mutaxassislik bo‘yicha ma’lumoti yo‘q — rollarni o‘zlashtirish va o‘rganishda unga Oleg Oshepkov hamda repetitsiyalar paytida kuzatgan truppadagi hamkasblari yordam bergan.

Aleksandra ko‘pincha komediyalarda rol o‘ynaydi. Sevimli ishlaridan biri “Uch o‘zbek ayoli yulduzlar bilan uchrashadi” spektakli bo‘lgan. U qishloqdan kelgan va mashhurlarni birinchi marta yaqindan ko‘rgan uchta dugonadan birini o‘ynagan. “Ko‘z yoshlar” dramasida Krivousovaga noodatiy rol — yovuz va hukmron ayol obrazi nasib etgan. Qahramonining xarakterini his qilishga urinib, aktrisa shunga o‘xshash personajlar ishtirokidagi filmlarni qayta ko‘rib chiqqan va ularning yuz ifodasi, nigohi hamda imo-ishoralarini o‘zlashtirgan. Premyeradan so‘ng Aleksandra tomoshabinlardan taassurotlarini so‘ragan. Qahramoni ularning g‘azabini qo‘zg‘aganini eshitib, bu obraz uning o‘ziga butunlay zid bo‘lsa-da, muvaffaqiyatli chiqqanini tushungan.

Oddiy hayotda Aleksandra stomatologiya klinikasida farrosh bo‘lib ishlaydi — sahnadan topadigan daromadi o‘g‘lini boqish uchun yetmaydi. Klinikada uning teatrga qiziqishini bilishadi va repetisiyalarga ruxsat berishadi, spektakllariga gullar bilan kelishadi. Krivousova professional aktyorlik ta’limini olishni, o‘z kasbida rivojlanishni va tomoshabinlarning keng e’tirofiga sazovor bo‘lishni orzu qiladi.

Teatrning yana bir aktyori Abbos Yo‘ldoshev truppaga yaqinda qo‘shilgan. U bir necha yilni sahna ortida o‘tkazgan: avval chiroqlarni o‘rnatishga yordam bergan, keyin konsertlar va spektakllarni suratga olgan. Shu vaqt ichida jamoa bilan do‘stlashib ketgan, tez-tez tomoshalarga kelgan va o‘zi sahnaga chiqishni rejalashtirmagan bo‘lsa-da, san’atkorlar bilan suhbatlashish uchun qolgan.

“Ko‘z yoshlar” dramasini tayyorlash paytida jamoa aktyorlar yetishmovchiligiga duch kelgan va rollardan birini Abbosga taklif qilgan. Avvaliga u rad etgan — tanishlarining gap-so‘zidan cho‘chigan, biroq vaqt o‘tib baribir sinab ko‘rishga qaror qilib, repetisiyaga kelgan.

Abbos Yo‘ldoshev.

Abbos o‘zbekzabon oilada ulg‘aygani uchun rus tilida ssenariy o‘qish unga oson bo‘lmagan. Tarjimon Kamila Yakubjanova u bilan imo-ishora tilida sahnalarni tahlil qilgan, u esa replikalar va harakatlar ketma-ketligini eslab qolish uchun tushuntirishlarni telefonga yozib olgan va uyda videolarni qayta ko‘rib chiqqan. Dastlab sheriklari bilan muloqot qilish ham qiyin bo‘lgan, biroq truppa uni qo‘llab-quvvatlab, o‘ziga ishonishiga yordam bergan. Vaqt o‘tishi bilan Abbos rolga kirishib ketgan va sahnada o‘zini mutlaqo erkin tuta boshlagan.

Yo‘ldoshevning aktyorlik debyuti shu yilning may oyida bo‘lib o‘tgan. U badavlat oiladan chiqqan, Oygul ismli qizga bo‘lgan muhabbati uchun ota-onasining fikriga qarshi chiqib, kurashishga tayyor bo‘lgan mehribon, tarbiyali va o‘ziga ishongan yigit — Asad rolini o‘ynagan. Spektakldan so‘ng tomoshabinlar suratga tushish uchun Abbosning oldiga kelishgan, tanish-bilishlari esa unga spektakl lavhalari aks etgan videolarni yuborishgan. U bunday e’tibor o‘zi uchun noodatiy bo‘lganini tan oladi.

Teatrdan tashqarida Abbos taksichilik qiladi va ish jadvalini repetisiyalarga moslashtira oladi. Hozircha professional aktyor bo‘lishni rejalashtirmayotganini aytadi.

U teatrga birinchi navbatda muloqot qilish uchun kelganini, o‘zini erkin his qiladigan, yangi so‘zlar o‘rganadigan va ilgari qilib ko‘rmagan ishlarini sinab ko‘radigan odamlar davrasini topganini tan oladi.

Hozircha Mimika va imo-ishoralar teatri haqida hatto Toshkentda ham kam odam biladi. Uning asosiy auditoriyasi hanuz karlar va zaif eshituvchilar jamoasi bo‘lib qolmoqda. So‘nggi yillarda jamoa teatr va uning aktyorlari haqida imkon qadar ko‘proq odam xabardor bo‘lishi uchun eshituvchi tomoshabinlarni ham jalb etishga intilyapti.

Spektaklga chipta odatda 30 ming so‘m atrofida turadi. Teatr doimiy tomoshabinlar imkoniyatini hisobga olib, narxni hamyonbop saqlashga harakat qiladi. 27-sentyabr kuni Xalqaro karlar haftaligiga bag‘ishlangan tomosha esa hamma uchun bepul namoyish etildi.

Biroq chiptalardan tushgan daromad teatrni saqlab turish uchun yetarli emas. Topilgan mablag‘ning bir qismi yana spektakllarga sarflanadi: materiallar sotib olinadi, liboslar tikiladi va dekoratsiyalar yaratiladi. Qolgan pullar tomoshabinlarga sovg‘alar ulashish va xayriya tadbirlarini tashkil etishga yo‘naltiriladi.

Mablag‘ning cheklangani repertuarga ham ta’sir qiladi: uni kengaytirish uchun pul kerak, ammo u yetishmaydi.

Shu sababli teatr odatda yiliga bitta spektakl chiqaradi va uni bir necha marta namoyish etadi. Aktyorlar tarkibi tez-tez o‘zgarib turgani uchun avvalgi spektakllarni sahnaga qaytarishning imkoni bo‘lmaydi.

Mablag‘ yetishmasligi chiqishlar geografiyasini ham cheklaydi. Truppa xalqaro festivallarga taklifnomalar oladi, biroq ulardan har doim ham foydalana olmaydi. Yaqinda jamoa Qozog‘istonga borishdan bosh tortishga majbur bo‘ldi, chunki yo‘l va turar joy xarajatlarini ijodkorlar o‘z hisobidan qoplashlari kerak edi. Mablag‘ yetishmagani sababli O‘zbekiston bo‘ylab gastrol safarlari ham muntazam o‘tkazilmayapti. Holbuki, hududlar aholisi ularning chiqishlarini intiqlik bilan kutmoqda.

“Biz o‘z sahnamizda ko‘proq chiqish qilishni, yangi spektakllar qo‘yishni va xorijiy festivallarda ishtirok etishni xohlaymiz. Buning uchun teatrga barqaror maoshlar, qo‘shimcha xodimlar hamda liboslar, dekoratsiyalar va safarlar uchun mablag‘ kerak. Umid qilamizki, vaqt o‘tishi bilan bizda zarur imkoniyatlar paydo bo‘ladi. Shunda teatr rivojlana oladi, spektakllarimizni esa nafaqat o‘zimizdagi, balki xorijdagi tomoshabinlar ham ko‘radi”, — deydi Oleg Oshepkov.