Bordek-u, ammo goʻyoki…

Goʻyoki natijalar bordek, ammo goʻyoki yoʻqdek ham…

XXR Raisi Si Tszinpinning 2015 yildan buyon AQShga amalga oshirgan ilk davlat tashrifi nima bilan yakunlandi va nega ekspertlar hamda sharhlovchilar, agar biror masalada yakdil boʻlishsa, faqatgina natijalarning ziddiyatli ekanini baholashda bir fikrdan chiqishmoqda? Goʻyoki ular bordek, ammo goʻyoki yoʻqdek ham — hamma narsa avvalgidek qoldi.

Bir tomondan, «hurmat, adolat, tenglik» asosida «strategik barqarorlik» mavzusini shakllantiruvchi yarashtiruvchi bayonotlar va formulalar yangradi. Ikkinchi tomondan esa — Eron atrofidagi oʻyinlar davom etmoqda. Tashqi ishlar vaziri Abbos Araqchi, Milliy xavfsizlik oliy kengashi kotibi general Mohsen Rizoiy ortidan, Xitoy rahbarining tashrifi kuni BMT minbaridan Vashingtonga amaliy ultimatum qoʻydi: hamma joyda, jumladan Livan va Yamanda oʻt ochishni toʻxtatish, aktivlarni «muzlatishdan chiqarish», dengiz blokadasini olib tashlash. AQSh Prezidenti Donald Tramp buni «hali qabul qilinmagan» qarorga — Eronni «yoʻq qilish» yoki uning qarshisida «taslim boʻlish»ga tayanib rad etmoqda. Shu bilan birga, professional amerikashunoslar «yoʻq qilish»ni bir maʼnoda yadroviy qurol qoʻllash deb talqin qilishmoqda, chunki yer ostida chuqur yashirilgan narsani yoʻq qilishning boshqa yoʻli yoʻq.

Professional xitoyshunoslar esa, oʻz navbatida, aynan Si Tszinpinning AQShga tashrifi arafasida Bab al-Mandabda husiylarning blitskrig uyushtirgani shia Qarshilik koʻrsatish oʻqida haqiqiy qaror qabul qilish markazi qayerda ekanini koʻrsatuvchi dalil ekaniga ishora qilmoqdalar. Va Tramp «kalit» Pekinda ekanini tushunib, Saudiya valiahd shahzodasi Muhammad bin Salmonning husiylarga qarshi qoʻshilish haqidagi iltimosiga javob berishga tavakkal qilmayapti. Vaholanki, husiylar, Ar-Riyoddan farqli oʻlaroq, Vashingtonga Qizil dengiz akvatoriyasida xavfsizlik kafolatlarini bergan.

Bunga oʻsha Rizoiyning aniqlashtirishini ham qoʻshamiz: Bab al-Mandab boʻgʻozining Ormuz boʻgʻozi ortidan yopilishi amalda Suvaysh kanalini ham falaj qiladi; soʻngra oliy hokimiyatga yaqin boʻlgan yuqori martabali eronlik general navbatdagi nishon Gibraltar boʻlishi mumkinligiga shaʼma qiladi. Va yaqinda Ispaniyaning Seuta shahrida yuz bergan migrantlar inqirozining ushbu istiqbol bilan bogʻliqligi haqida maʼlumot sizib chiqishini taʼminlaydi yoki bunga daʼvo qiladi. Bu orada ekspertlar hamjamiyatida bu inqiroz allaqachon Trampning Ispaniya bosh vaziri Sanchesning isyoniga qarshi fitnasi sifatida baholanib, hisobdan chiqarilgan edi. Shoshilibdimi?

Xulosa, aslida, bitta: Xitoy-AQSh oliy darajadagi muzokaralarining bitta emas, kamida ikkita tagi (yoki ikkita qatlami) bor. Birinchi, koʻrinib turgan qatlamda — Xitoy Bosh vaziri oʻrinbosari Xe Lifen va AQSh Moliya vaziri Bessentning Nyu-Yorkdagi maslahatlashuvlari muvaffaqiyatsizlikka uchragani butun dunyoga tarqaldi: «ikki moratoriy» formulasi boʻyicha — AQSh tariflariga va Xitoyning nodir metallar sohasidagi eksport embargosiga doir savdo sulhi barbod boʻldi. Uni faqat ikki oyga, 10 yanvargacha uzaytirishdi va shu vaqt ichida kelishib olishga umid qilishmoqda. Ammo bu kelishuv imzolangan Pusandan beri bir yil yetmagan boʻlsa, bunday hisob-kitob nimaga asoslangan?

Va mana shu yerda, faraz qilaylik, vaziyatning ikkinchi qatlami oʻyinga kiradi. Rais Si va Prezident Tramp kelishuvlarining sakkiz plyus bitta bandi — ancha batafsil, ammo eng muhimi ikkita bandda. Bu Xitoy va AQShning boʻlajak 18–19 noyabrda Shenchjendagi OTIH (ATES) va 14–15 dekabrda Mayamidagi «yigirmalik» (G20) sammitlarini oʻtkazishda bir-birini oʻzaro qoʻllab-quvvatlashga roziligidir. Shuningdek, har ikki tadbirga tashrif buyurib, Xitoyda ham, AQShda ham uchrashish boʻyicha oʻzaro niyatdir. Rossiya omilini ham hisobga olsak, bu misli koʻrilmagan dinamikadir. Prezident Vladimir Putin yaqinda jurnalistlarga, agar Rossiyadagi vaziyat yoʻl qoʻysa, Shenchjenga borishini aytdi, uning matbuot kotibi Dmitriy Peskov esa Mayamiga ehtimoliy safar borasida ham pozitsiya aslida xuddi shunday ekanini aniqlashtirdi: taklif uchun Amerika tomoniga minnatdorchilik bildiramiz, koʻrib chiqamiz va oʻrganamiz. Bunday chala aytilgan gaplar odatda taqdirsoz burilishlar uchun xos boʻlib, bunda omadni hurkitib yuborishdan qoʻrqib, aniqlikdan qochishadi va «yarim jumboqlar» bilan gapira boshlashadi.

«8+1»ning uchinchi qoidasi ham borki, uni vaziyatga toʻliq oydinlik kiritmasa-da, yoʻnalish koʻrsatuvchi deb hisoblash mumkin. Xitoy va AQSh yadro qurolini tarqatmaslik rejimi boʻyicha oʻzaro majburiyatlarga rozi boʻlishdi va xalqaro suvlarda tranzit uchun toʻlov undirilishiga qarshi chiqishdi. Bu nima haqida, ayniqsa oxirgisi? Bu shu haqdaki, agar «big deal» (katta kelishuv) muvaffaqiyatli amalga oshsa, Pekin Trampning shunga oʻxshash vazminligi evaziga Eron omilini «oʻz zimmasiga» oladi.

Yana bir bor — sanalar boʻyicha. AQShdagi saylovlar, undan keyin Tramp Eronga yadroviy eskalatsiya bilan tahdid qilmoqda — 3 noyabr; Shenchjen — 18 noyabr; ular orasidagi ikki hafta hamma narsa hal boʻladigan haqiqat lahzasidek koʻrinadi. Agar AQSh zarba bersa — kelishuv barbod boʻladi; agar ular Erondan «chekinishsa» (bunga ularga 27 oktyabrdagi Isroil saylovlari yordam berishi mumkin, agar ular yaqinda BMTda sharmanda boʻlgan va hatto Tramp tomonidan qabul qilinmagan Netanyaxu rejimini koʻmsa) — bu Xitoyda uch tomonlama sammit boʻlishini anglatadi.

Muallif ushbu satrlarda jahon inqirozidan chiqishning eng ishonchli yoʻli sifatida tilga olgan «Global uchlik», Tramp borishga tavakkal qilmagan Moskva va Pekindagi oʻtgan yilgi Gʻalaba yubileylariga uzoq yaqinlashish davridan beri, bugun Amerika rahbari uchun yagona chiqish yoʻliga aylanmoqda. Va tushunish kerakki, bunday miqyosdagi tarixiy burilishlarda qarorlar kollektiv parda ortidagi «instantsiyalar» tomonidan qabul qilinadi, ammo oʻzboshimchalik bilan emas, balki haqiqiy kurash natijalariga koʻra. «Instantsiyalar» ushbu natijalarni qayd etadi va amalga oshirish stsenariysini chizadi. Shundan soʻng ularni voqealarning nazoratsiz rivojlanishiga qaraganda kamroq yoʻqotishlar bilan hayotga tatbiq etadilar. Ushbu muayyan holatda bunday qarorning belgisi — 3-18 noyabr oraligʻida «Karib» darajasidagi misli koʻrilmagan eskalatsiya va Shenchjenda «katta uchlik»ning hadli qarorlarini tayyorlash oʻrtasidagi tanlovdir, agar ular amalga oshsa, keyin Mayamidagi yangi uchrashuvda aniqlashtiriladi va amaliyotga koʻchiriladi.

Birinchi variant — odamlarning emas, balki butun boshli institutlarning boʻlinishini aks ettiruvchi global kommunikatsiyalarning koʻrinadigan emas, balki soyadagi infratuzilmasining vayron boʻlishidir. Ikkinchi variant esa «yangi Karib» Rubikonini yengib oʻtishga yoʻl ochadi, biroq elitalardagi boʻlinish bundan hech qayerga yoʻqolmaydi: shunchaki uning tashkilotchilarining magʻlubiyati qayd etiladi va ular soyadagi qarorlarga avvalgidek taʼsir koʻrsata olmaydigan darajaga tushib ketadilar. Gap, albatta, doimo va hammaga «yomonlik qiluvchi ingliz ayoli» haqida bormoqda, u imperiyaviy (!) pozitsiyalardan turib, okean ortidagi ingliz-sakson markaziga deyarli ochiq isyonni hali aprel oyida Karlning tashrifi va uning AQSh Kongressidagi «haddan oshgan» chiqishi bilan eʼlon qilgan edi. Yaqin Sharq inqirozida esa «ingliz ayoli» Sayks — Piko (1916 y.) imperativlari yoʻnalishida Amerika manfaatlariga qarshi ochiqchasiga oʻynamoqda — aks holda Britaniyaning «proksisi» boʻlgan Ummonning Eron bilan kelishuvi nimani anglatadi? Buning uchun Londonga Trampning Dublindan javobi uchib keldi, u Britaniya avtonomiyalarida separatistlarning hokimiyatga kelishidan ruhlanib, Irlandiyaning Olster bilan birlashishiga chaqirdi.

Eng muhim va qiziqarli savol: nega bundan bir yil oldin Tramp «uchlik»dan moxovdan qochgandek qochar edi, endi esa bu u uchun, bizning taʼrifimizcha, — «yagona chiqish yoʻli» boʻlib qoldi? Juda oddiy. «Instantsiyalar» Trampga na Moskva, na Pekin yoʻnalishida yashil chiroq yoqishmagan edi, birinchidan, chunki bu ularning uslubiga zid edi: fashizm, natsizm va militarizmning magʻlubiyati ularda revanshistik his-tuygʻular va ambitsiyalarning portlashi bilan birga jigʻildon qaynashini keltirib chiqaradi. Ikkinchidan, va bu asosiy sabab, Amerika rahbarining Yevroosiyoning istalgan bosh poytaxtidagi tantanalarda paydo boʻlishi Gʻarbning global hukmronligi loyihasini yakunlar va uning ostiga yoʻgʻon chiziq tortar edi.

«Instantsiyalar» elitalari esa bu vaqtda shoshilinch ravishda, trampizmga qarshi kurash toʻlqinida, Kanadada hokimiyat tepasiga chuqur «instantsiyalar»ning «ommaviy spikeri» Mark Karnini, ushbu globalist koʻpqirrali shaxsni olib kelishgan yangi loyihaviy muqobil ustida bosh qotirishayotgan edi. Goldman Sachs «uyasining polaponi», Kanada va Angliya banklarining (FRT nazorat aktsiyadori) sobiq direktori. Bazeldagi Xalqaro hisob-kitoblar banki va u orqali «yigirmalik» bilan chambarchas bogʻliq boʻlgan bankirlarning «Oʻttizlik guruhi» sobiq aʼzosi. BMTning iqlim boʻyicha sobiq maxsus vakili — «instantsiyalar» tomonidan ilgari surilgan asosiy «inklyuziv» firibgarliklardan biri. Inklyuziv kapitalizm boʻyicha kengash ijroiya qoʻmitasining sobiq aʼzosi — Vatikanning Rotshildlar bilan ushbu «oʻzaro yaqin davrasi». Siyosiy ogʻir vaznli shaxs, uning yonida Gʻarb ommaviy siyosatida Mario Dragi yoki Larri Fink kabi sanoqli kishilar turadi, ammo uning oʻrniga bu rolga qoʻyadigan boshqa hech kim yoʻq, hech boʻlmaganda real vaqt rejimida.

Yanvar oyida Karni Davosda chiqish qilib, Klaus Shvabning isteʼfosi fonida Jahon iqtisodiy forumining Gʻarb loyihaviy iyerarxiyasidagi yangi rolini belgilab berdi. U tomonidan ilgari surilgan «oʻrta davlatlar»ning antisuperdavlat alyansi kontseptsiyasining vektorini, keyinchalik Kanadaning oʻz rahbarligi ostida IIga assotsiatsiyalangan aʼzoligi rejasi bilan rasmiylashtirilgan Karni, NATOni Kiyev ishtirokidagi yangi blokka — YES strategiyasi deb ataluvchi «Yalta-Yevropa» alyansiga qayta rasmiylashtirishga qaratdi. Tashkilotchisi ukrainalik oligarx, sobiq prezident Kuchmaning kuyovi Pinchuk boʻlgan tegishli sammitlar 2004 yildan beri Yaltada oʻtkazib kelinar edi, unutilmas 2014 yilda esa, Qrim oʻz ona bagʻriga qaytganidan keyin, «vaqtinchalik» Kiyevda qoʻnim topdi. Yaqinda boʻlib oʻtgan shunday sammitdan qaytayotgan globalistlar guruhi — Jonson, Petreus, Bild, Pistorius va boshqalar — chegara yaqinidagi Yagodin stantsiyasi hududida Rossiya zarbasi ostida qolishiga sal qoldi. Bu Polsha bosh vaziri Tuskda kuchli isterik xurujni keltirib chiqardi, u IIdagi oʻz raisligi tajribasidan «shamol qayerdan esayotganini» tushunar edi. Ekspertlar ushbu hodisani Gʻarb elitalariga Rossiyaning «signali» sifatida talqin qilib, uning xavotirlarini bir ovozdan tasdiqladilar.

II va Kanadaning YES-alyansi nimaga intilayotganini boshqa bir yuqori martabali Polsha mulozimi — TIV rahbari Sikorskiy ochib berdi, mish-mishlarga koʻra, u ham oʻsha baxtsiz poyezdda boʻlgan. Aprel oyida Karnining yanvar oyidagi tashabbusini aniqlashtirib, u gap «global uchlik»da Rossiyani Yevropa bilan almashtirish haqida ketayotganini tushuntirdi. Ushbu loyiha doirasida Zelenskiyning Rossiya NPZlariga zarbalarni kuchaytirish bilan bogʻliq avantyurasi tuzilgan edi. Bu avantyura barbod boʻlib, oldinda Putin, Si Tszinpin va Tramp ishtirokidagi Shenchjen va Mayami koʻrina boshlaganda, Karnining ikkinchi «benefisi» boʻlib oʻtdi — bu safar 16 sentyabrda Strasburgda, u yerda «Ursula xola» IIning ahvoli haqida hisobot berayotgan edi. Yangi alyans konturlarini belgilab, Kanada bosh vaziri hammani oktyabr oxirida, AQShdagi saylovlar arafasida, Monrealdagi II — Kanada sammitiga hamma narsani rasmiylashtirish uchun taklif qildi.

Va mana shu yerda Tramp haqiqiy qiyin ahvolda qoldi. Endi tanlov Moskva va Pekin oʻrtasida emas, balki «global uchlik»dagi oʻrin yoki chuqur Gʻarb periferiyasi oʻrtasida edi. Va oxirgi holatda AQSh bunday uchlikka Kanada-Yevropa, yaʼni Britaniya protektorati ostida kiradi, buning ustiga oʻz parchalanishining katta istiqboli bilan. Strasburg bilan bir vaqtda «siyosiy Gʻarb» Si Tszinpinning AQShga tashrifi barbod boʻlgani haqida mish-mishlarni tarqata boshladi va bahona sifatida turli xil sabablarni oʻylab topdi. Biz gapni boshlagan Xitoy-AQSh muzokaralarini baholashdagi bugungi qarama-qarshiliklar — bu Londonning «Karni klikasi» sodir boʻlayotgan voqealarni anglab yetishga urinishidir. Va soʻnggi kuchlari bilan «katta uchlik»ning Shenchjenda yigʻilishiga toʻsqinlik qilishdir. Biz shu munosabat bilan har qanday, eng kutilmagan va xavfli provokatsiyalarni istisno qilmagan boʻlardik, ular orasida Yaqin Sharqda toʻsatdan yangi portlash va eskalatsiya — eng kutiladigan variantlardan biridir. Va shu munosabat bilan bir savol tugʻiladi, uning dolzarbligi anglab yetilmoqda, ammo uni ovoz chiqarib aytish qoʻrqinchli. Agar Tramp Eronni «yoʻq qilish»ni istisno qilmasa (hatto bu axborot niqobi ostidagi operatsiya boʻlsa ham, bu tahdidni ushlab olib, amalga oshiradigan va keyin javobgarlikni Trampga yuklaydigan odamlar bor), demokratlarga esa, ayniqsa Obama klanidan boʻlganlarga, yangi YES-konfiguratsiyasida joy allaqachon band qilib qoʻyilgan boʻlsa, AQShda yadroviy qarorlarni aynan kim qabul qiladi?

Aftidan, aynan shu kuzning hal qiluvchi boʻlish uchun barcha imkoniyatlari bor. Bu undan keyin hech narsa sodir boʻlmaydi degani emas — sodir boʻladi va koʻp narsa boʻladi. Ammo qatʼiy ravishda koʻz oʻngimizda qilinayotgan tanlov doirasida, faqat buni hamma ham koʻra olmayapti. Zero, sinergetika taʼkidlaganidek, jarayon faqat bevosita bifurkatsiya nuqtasidagina boshqarib boʻlmaydigan boʻladi.