«Artemida» kelishuvlari nima? Sharh
Oʻzbekiston yaqinda qoʻshilgan «Artemida» kelishuvlari koinotni tadqiq qilish tamoyillarini — ilmiy maʼlumotlar almashishdan tortib Oydagi resurslarni qazib olishgacha boʻlgan jarayonlarni belgilab beradi. Ular ishlab chiqilgan AQShda ayrim ekspertlar ularni hamkorlik uchun asos deb hisoblasa, boshqalari tengsizlikdan xavotirda. «Gazeta» mavzuni oʻrgandi.
«Artemida» Kelishuvlari nimani anglatadi? Qisqacha sharh
Oʻzbekiston 19 oktyabr kuni Oy, Mars, kometalar va asteroidlarni tadqiq qilishga bagʻishlangan «Artemida» Kelishuvlariga qoʻshildi va 77-ishtirokchi davlatga aylandi.
BMTda davlatlarning koinotdagi xulq-atvor qoidalari muhokamasi 1950-yillarning oxiridayoq boshlangan. 1959 yilda Koinot fazosidan tinch maqsadlarda foydalanish boʻyicha qoʻmita (COPUOS) tashkil etilgan boʻlib, u 1967 yilda 1967 yilgi Koinot boʻyicha shartnomani tayyorladi.
Ushbu BMT shartnomasi asosiy tamoyilni mustahkamladi: koinot barcha mamlakatlar tomonidan tadqiq qilish uchun ochiq, ammo ularning hech biri Oyni yoki boshqa samoviy jismlarni oʻz hududi deb eʼlon qilish huquqiga ega emas.
«Artemida» Kelishuvlari yarim asr oʻtib paydo boʻldi va ularning asosini yangi Amerika oy dasturi tashkil etdi. 2017 yil dekabrida AQSh prezidenti Donald Tramp Amerika koinot dasturining maqsadlarini oʻzgartirgan va Oyni yana asosiy yoʻnalishlardan biriga aylantirgan direktivani imzoladi. 2019 yilda dastur Artemis nomini oldi. Bu tanlov bejiz emas edi: grek mifologiyasida Artemida — 1960-yillardagi oy dasturi nomiga qoʻyilgan Apollonning egizak singlisidir.
Boshdanoq yangi dastur boshqa mamlakatlar va xususiy kompaniyalar ishtirokidagi loyiha sifatida rejalashtirilgan edi. NASAning oʻshandagi rahbari Djim Braydenstayn 2019 yilda shunday deb yozgan edi: «Boshqa koʻplab mamlakatlar Oyga qiziqish bildirmoqda, shuning uchun bu safar biz yolgʻiz bormaymiz».
Amerikaning koinotga yondashuvining muhim qismi Donald Trampning 2020 yil 6 apreldagi koinot resurslarini qazib olish va ulardan foydalanishni qoʻllab-quvvatlash toʻgʻrisidagi farmoni boʻldi. Koinot boʻyicha shartnomaning oʻzi Oy va boshqa samoviy jismlarni milliy oʻzlashtirishni taqiqlaydi, ammo ularning tabiiy resurslarini qazib olish masalasini toʻgʻridan-toʻgʻri tartibga solmaydi.
Farmonda esa Amerika fuqarolari va kompaniyalari tegishli huquqqa muvofiq koinot resurslarini tijorat maqsadida qidirish, qazib olish va ulardan foydalanish huquqiga ega boʻlishi kerakligi aytiladi. Qazib olingan resurslarga egalik qilish, ulardan foydalanish va sotish huquqining oʻzi AQSh qonunchiligida 2015 yildayoq qonun bilan mustahkamlangan edi. Farmonda shuningdek, AQSh koinotni «global umumiy mulk» sifatida koʻrmasligi aytilgan.
Davlat departamentiga ikki tomonlama va koʻp tomonlama kelishuvlar orqali Amerika yondashuviga xalqaro qoʻllab-quvvatlashni taʼminlash topshirildi.
Keyinchalik resurslar toʻgʻrisidagi qoida «Artemida» Kelishuvlari matniga kiritildi. Ularni imzolagan davlatlar koinot resurslarini qazib olishning oʻzi davlat tomonidan samoviy jism hududini oʻzlashtirishni anglatmasligini tasdiqladilar. Shu bilan birga, resurslarni qazib olish va ulardan foydalanish Koinot boʻyicha shartnoma qoidalariga, jumladan, erkin kirish, davlat tomonidan ruxsat berish va xususiy kompaniyalar faoliyatini nazorat qilish, shuningdek, zararli ifloslanishning oldini olishga muvofiq boʻlishi kerak.
«Artemida» Kelishuvlari xalqaro shartnoma hisoblanmaydi va majburiy yuridik kuchga ega emas. Ular umumiy tamoyillarga amal qilish boʻyicha siyosiy majburiyat sifatida belgilangan boʻlib, ularning koʻpchiligi Koinot boʻyicha shartnoma normalarini amaliy bajarishga xizmat qiladi.
Kelishuvlarga qoʻshilish uchun davlat oʻz imzosini AQSh hukumatiga topshirishi kifoya. Kelishuvlar tamoyillarga rioya qilinmagan taqdirda nizolarni hal qilish mexanizmini nazarda tutmaydi, mamlakatlar oʻrtasidagi muayyan hamkorlik esa alohida hujjatlar bilan rasmiylashtiriladi.
Kelishuvlar mualliflaridan biri Mayk Goldning soʻzlariga koʻra, majburiy boʻlmagan format ongli ravishda tanlangan. U keng doiradagi mamlakatlarga uzoq ratifikatsiya jarayonisiz kelishuvlarga tezda qoʻshilish imkonini berdi.
«Artemida» Kelishuvlari ishtirokchilar Oy, Mars, kometalar va asteroidlarni tadqiq qilishda amal qilishga vaʼda beradigan oʻnta tamoyilni mustahkamlaydi.
Kelishuvlar doirasidagi faoliyat faqat tinchlik maqsadlarida olib borilishi kerak. Ishtirokchilar oʻz koinot siyosati va rejalarini ochiq eʼlon qilishga, shuningdek, ilmiy maʼlumotlarni jamoatchilik bilan baham koʻrishga vaʼda beradilar. Bundan tashqari, ular turli mamlakatlarning uskunalari mos kelishi uchun umumiy texnik standartlardan foydalanadilar.
Mamlakatlar, shuningdek, favqulodda vaziyatlarda kosmonavtlarga yordam berish, uchiriladigan koinot obʼyektlarini roʻyxatdan oʻtkazish va koinot chiqindilari hosil boʻlishini kamaytirish majburiyatini oladilar. Ishtirokchilar, shuningdek, Oydagi tarixiy ahamiyatga ega boʻlgan qoʻnish joylarini, jumladan, «Apollon»larning qoʻnish joylarini saqlab qalishni niyat qilganlar.
Koinot resurslarini qazib olishga ruxsat beriladi, ammo u Koinot boʻyicha shartnomaga muvofiq amalga oshirilishi kerak. Turli mamlakatlarning missiyalari bir-biriga xalaqit bermasligi uchun vaqtinchalik xavfsizlik zonalari joriy etiladi, unga koʻra ishtirokchilar oʻz ish hududlari haqida oldindan xabar beradilar va harakatlarni muvofiqlashtiradilar.
Oʻzbekistonning qoʻshilishi bilan «Artemida» Kelishuvlari ishtirokchilari soni 77 taga yetdi. AQShdan keyingi ikkita eng yirik koinot davlati — Xitoy va Rossiya kelishuvlarga qoʻshilmadi.
Moskvada Amerika tashabbusi u rasman taqdim etilishidan oldinroq tanqid qilingan edi. 2020 yil may oyida OAVda AQShning Oyda resurslarni qazib olish rejalari haqida xabarlar paydo boʻlganida, «Roskosmos»ning oʻshandagi rahbari Dmitriy Rogozin shunday deb yozgan edi: «Bostirib kirish tamoyili bir xil, u Oy boʻladimi yoki Iroqmi: "rozi boʻlganlar koalitsiyasi"ni tuzish tashabbusi ilgari suriladi [...], soʻngra BMT va hatto NATOni chetlab oʻtib [...], qoʻyilgan maqsad sari olgʻa».
Xitoyning NASA bilan hamkorligi AQSh qonunchiligi bilan cheklangan. 2011 yildan beri NASA byudjet mablagʻlaridan Xitoy va Xitoy kompaniyalari bilan ikki tomonlama hamkorlik uchun foydalanishni taqiqlovchi Vulf tuzatishi amal qilmoqda.
Xitoy va Rossiya oʻz loyihasi — Xalqaro ilmiy oy stantsiyasini (XIOS) rivojlantirmoqda. Tomonlar uni tashkil etish toʻgʻrisidagi memorandumni 2021 yil mart oyida imzolagan edi. Stantsiyaning asosini Xitoyning «Chanʼe-7» va «Chanʼe-8» apparatlari tashkil etishi kerak. Xitoy Milliy koinot boshqarmasi (CNSA) maʼlumotlariga koʻra, 2025 yil aprel holatiga koʻra XIOSga 17 ta mamlakat va xalqaro tashkilotlar, shuningdek, 50 dan ortiq ilmiy muassasalar qoʻshilgan.
AQSh mamlakatlardan ikki loyihadan birini tanlashni talab qilmaydi va XIOS «Artemida» Kelishuvlarini imzolashga xalaqit bermaydi. Ikkala tashabbusda bir vaqtning oʻzida uchta davlat ishtirok etmoqda. Birinchisi 2024 yil dekabrida Tailand boʻldi, u bundan sakkiz oy oldin Xitoy bilan XIOS boʻyicha hamkorlik memorandumini imzolagan edi. 2025 yil iyulida kelishuvlarni Senegal imzoladi, 2026 yil iyulida esa ularga Serbiya qoʻshildi.
Lester universitetining xalqaro koinot huquqi professori Rossana Deplanoning hisoblashicha, kelishuvlar Koinot boʻyicha shartnomaga mustahkam tayanadi, ammo tartibga solishga yangicha yondashuvni taklif etadi. Davlatlar hali amalda mavjud boʻlmagan faoliyat uchun oldindan hamma narsani qamrab oluvchi shartnoma tuzishga urinmayaptilar, balki real missiyalar paydo boʻlishiga qarab qoidalarni bosqichma-bosqich shakllantirmoqdalar.
Shu bilan birga, Deplano kamchiliklarga ham ishora qiladi. Kelishuvlar nizolarni hal qilish mexanizmini nazarda tutmaydi, bunday yondashuv esa allaqachon koinotga chiqqan mamlakatlarga endigina bunga tayyorgarlik koʻrayotganlarga nisbatan ustunlik berishi mumkin.
Nebraska universitetining koinot huquqi boʻyicha mutaxassisi Elsbet Magilton kelishuvlarning afzalligini aynan ularning majburiy boʻlmagan xususiyatida koʻradi. Uning baholashicha, bunday kelishuvlarni xalqaro shartnomaga qaraganda kelishib olish juda oson, shuning uchun ular davlatlarni bir stol atrofida tezda toʻplash imkonini beradi. Kelishuvlar asosan amaldagi normalarni tasdiqlaydi va ularni bosqichma-bosqich rivojlantiradi, mamlakatlar oʻrtasidagi doimiy muloqot esa oldindan aytib berish imkoniyatini oshiradi va ishonchni mustahkamlaydi. Kelishuvlarning tanqid qilinishini Magilton kamroq foydali emas deb hisoblaydi: qoidalar haqidagi bahslar davlatlarni muhokamani davom ettirishga majbur qiladi.
Missisipi universiteti Havo va koinot huquqi markazi ijrochi direktori Mishel Xenlon kelishuvlarni qoʻllab-quvvatlaydi, ammo ularning zaif tomonini koʻrsatib oʻtadi. Boshqa davlatlar manfaatlarini tegishlicha hisobga olish tamoyili deyarli aniqlashtirilmagan.
AQSh Kongressida soʻzga chiqib, u shunday tushuntirdi: «Tegishlicha hisobga olish kontseptsiyasi shuni nazarda tutadiki, agar kimdir allaqachon maydonni egallab turgan boʻlsa, qolganlar aralashishdan qochishlari kerak. Bu shunchaki birinchi boʻlib oʻz ishtirokini bildirganlarga ulkan ustunlik beradi. Va shu tariqa poyga boshlanadi». Xenlonning soʻzlariga koʻra, aniq qoidalarsiz, resurslarga boy hududga birinchi boʻlib yetib borgan mamlakat boshqalar uning qoʻnish joyiga koʻp kilometrlarga yaqinlasha olmasligini daʼvo qilishi mumkin boʻladi.
Kelishuvlar tanqidchilari birinchi navbatda resurslar va xavfsizlik zonalari toʻgʻrisidagi qoidalarga eʼtibor qaratadilar. Kyoln universitetining Havo, koinot va kiberhuquq instituti direktori Shtefan Xobening hisoblashicha, kelishuvlar orqali AQSh Koinot boʻyicha shartnomaning shaxsiy talqinini ilgari surmoqda: «"Artemida" Kelishuvlari amerikaliklarning ortiqcha shovqin-shuronsiz Koinot boʻyicha shartnomadan chekinishini qonuniylashtirishga boʻlgan urinishidir».
Uning soʻzlariga koʻra, xavfsizlik zonalari muayyan hududlarni anglatadi, aynan shunday hududlarni egallab olishni esa Koinot boʻyicha shartnoma taqiqlaydi. Xobe, shuningdek, kelishuvlar matni xalqaro formatda muhokama qilinmaganiga, balki AQSh tomonidan tuzilganiga eʼtibor qaratadi.
Nebraska-Linkoln universitetining koinot huquqi professori Frans fon der Dunk kelishuvlarda yuridik muammodan koʻra beproq siyosiy muammoni koʻradi. Uning baholashicha, AQShning maqsadi resurslar masalasida Koinot boʻyicha shartnomani oʻz talqini atrofida kolganicha koʻp davlatlarni toʻplashdan iborat. Imzolaganlarning koʻpligi xalqaro hamjamiyat Amerika pozitsiyasiga rozi ekanini koʻrsatishi kerak.
Nortumbriya universitetining koinot huquqi boʻyicha mutaxassisi Fabio Tronketti koinot huquqining parchalanishini asosiy xavf deb hisoblaydi. 1979 yildan beri COPUOS birorta ham yangi majburiy shartnomani kelisha olmadi va cheklangan davlatlar guruhlari qoidalarni mustaqil ravishda ishlab chiqa boshladilar.
Tronketti «Artemida» Kelishuvlarini bunday yondashuvning yaqqol misoli deb ataydi. Natijada, umumiy maydonga turli xil qoidalar qoʻllanilishi mumkin, BMTning koinot huquqini rivojlantirish boʻyicha asosiy maydon sifatidagi roli esa susayadi.