AQSh Xitoyga qarshi: sunʼiy intellekt boʻyicha global poygada kim yetakchilik qilmoqda

AQSh va Xitoy: sunʼiy intellekt boʻyicha jahon poygasida kim oldinda

Vashington va Pekin sunʼiy intellekt sohasida global yetakchilik uchun raqobatlashishda davom etmoqda. Amerika Qoʻshma Shtatlari xarajatlar va hisoblash quvvatlari boʻyicha mutlaq ustunlikni saqlab qolmoqda, biroq Xitoy ilmiy tadqiqotlarda peshqadamlik qilmoqda va ilgʻor modellarni yaratishda ortda qolishni tez surʼatlar bilan qisqartirmoqda.

AQSh Prezidenti Donald Tramp va XXR Raisi Si Tszinpin oʻrtasida Vashingtonda rejalashtirilgan sammit arafasida AQSh moliya vaziri Skott Bessent Amerika tomoni Xitoyga SI boʻyicha maxsus «ogohlantirish mexanizmi» — milliy xavfsizlikka tahdidlar toʻgʻrisida tezkor xabardor qilish uchun toʻgʻridan-toʻgʻri aloqa kanalini yaratishni taklif qilganini maʼlum qildi.

Yetakchilarning muzokaralari texnologik qurollanish poygasi va ekspertlarning SI xavf-xatarlari borasida kuchayayotgan xavotirlari fonida boʻlib oʻtdi.

SI tizimlarining oʻqish va ishlash tezligi bevosita FLOPS (soniyasiga suzuvchi vergulli operatsiyalar) bilan oʻlchanadigan hisoblash quvvatlari hajmiga bogʻliq. Ushbu koʻrsatkich boʻyicha AQSh XXRdan sezilarli darajada oldinda.

Epoch AI tadqiqot instituti maʼlumotlariga koʻra, SI sohasidagi butun jahon hisoblash quvvatining deyarli 75 foizi AQSh hissasiga, Xitoy hissasiga esa 14 foizdan sal koʻprogʻi toʻgʻri keladi.

Stenford universitetining 2026 yilgi SI indeksiga koʻra, yetakchi mikrosxema ishlab chiqaruvchilari orasida jahon hisoblash quvvatlarining 60 foizdan ortigʻi Amerikaning Nvidia kompaniyasi hissasiga toʻgʻri keladi. Xitoyning Huawei kompaniyasi ulushi hozircha kamroq, ammo barqaror ravishda oshib bormoqda.

AQShda 5 400 dan ortiq maʼlumotlarni qayta ishlash markazi ishlaydi — bu istalgan boshqa mamlakatdagidan taxminan 10 baravar koʻp — shuningdek, SI uchun 84 ta ixtisoslashtirilgan data-markaz mavjud boʻlib, bu dunyoning keyingi sakkizta davlati umumiy koʻrsatkichidan yuqoridir.

Anthropic), biroq Xitoy ishlanmalari amaliy qoʻllanishda ommalashib bormoqda.

Arena koʻr-koʻrona testdan oʻtkazish platformasida Amerikaning Anthropic, xAI, Google va OpenAI modellari yuqori oʻrinlarni Xitoyning Alibaba va DeepSeek ishlanmalari bilan boʻlishib turibdi.

OpenRouter platformasida Xitoyning DeepSeek, Z.ai va Tencent modellari qayta ishlanadigan tokenlar hajmi boʻyicha yetakchilik qilmoqda. Bu ularning arzonroq qiymati va ochiq kodli (Open Source) ekanligi bilan bogʻliq.

Strategik va xalqaro tadqiqotlar markazi (CSIS) maʼlumotlariga koʻra, Xitoy tizimlari Amerika flagmanlaridan «yillar emas, balki sanoqli oylar» ortda qolmoqda. Xususan, 2026 yil aprel oyida chiqqan DeepSeek V4 Pro modeli AQShning eng ilgʻor analoglaridan taxminan sakkiz oyga ortda qolmoqda.

AQSh kuchli texnologik sektori tufayli SI xarajatlari boʻyicha yetakchilik qilmoqda, biroq Xitoy investitsiyalarni tezroq oshirmoqda.

Goldman Sachs baholashiga koʻra, Amerikaning IT-gigantlari — Amazon, Microsoft, Google, Meta, Oracle — 2026 yilda infratuzilma va data-markazlarga birgalikda taxminan 764 milliard dollar yoʻnaltiradi. Xitoyning toʻrtta yetakchi kompaniyasi — Alibaba, Tencent, Baidu, ByteDance — taxminan 102 milliard dollar sarflaydi.

TrendForce prognozlariga koʻra, Xitoy texnologik gigantlarining kapital xarajatlari 2026 yilda 80 foizdan koʻproqqa oshadi, Amerika kompaniyalari xarajatlarining oʻsishi esa taxminan 76 foizni tashkil etadi.

Xitoy ilmiy nashrlar soni va mutaxassislar tayyorlash boʻyicha yetakchilik qilmoqda, biroq AQSh jahon isteʼdodlari uchun asosiy joziba markazi boʻlib qolmoqda.

Xavfsizlik va yangi texnologiyalar markazi maʼlumotlariga koʻra, SI mavzusidagi barcha jahon nashrlarining 27 foizdan ortigʻi Xitoy hissasiga, AQSh hissasiga esa taxminan 12 foizi toʻgʻri keladi.

MacroPolo tadqiqotiga koʻra, SI sohasidagi dunyoning TOP-20% eng yaxshi tadqiqotchilarining 47 foizi bakalavr darajasini Xitoyda olgan (taqqoslash uchun, 2019 yilda bu koʻrsatkich 29 foizni tashkil etgan).

Xitoy taʼlimining muvaffaqiyatlariga qaramay, XXRda bazaviy taʼlim olgan SI sohasidagi yetakchi olimlarning qariyb 72 foizi yakunda AQShda faoliyat yuritadi.