Tramp va Si uchrashuvida sunʼiy intellekt sohasidagi superdavlat boʻlish ambitsiyalari markaziy mavzuga aylandi
AQSh va Xitoy sunʼiy intellekt ustidan nazoratni inson qoʻlida saqlab qolishga intilish bilan birga, ushbu sohada yetakchilik uchun kurashmoqda.
Sunʼiy intellekt (SI) sohasidagi superdavlatlik ambitsiyalari Tramp va Si uchrashuvida bosh planga chiqmoqda
AQSh va Xitoy SIni rivojlantirish borasidagi raqobatga kirishgan
«SIda kim gʻolib chiqsa, OʻSHA YUTADI!»
AQSh Prezidenti Donald Tramp oʻzining SI sohasidagi maqsadlari va AQShning asosiy raqobatchisi deb kimni koʻrishi — Xitoy haqida ochiq gapirib kelmoqda.
Uning xitoylik hamkasbi Si Tszinpin buni unchalik qoʻpol tarzda ifodalamagan boʻlsa-da, u ham shunday qarashga sherikdek koʻrinadi.
«Xitoy buni haqiqiy poyga deb biladi, ular Xitoy SI sohasida yetakchi kuch boʻlishi kerak deb hisoblashadi — ular SIni qudratni maksimallashtiruvchi vosita sifatida koʻrishadi», deydi Merkator Xitoy tadqiqotlari institutidan Rebekka Arsesati.
Ritorikadan tashqari, buning isboti ham bor: Si buni ommaviy ravishda taʼkidlaydimi yoki yoʻqmi, SI oʻn yildan ortiq vaqt davomida Xitoyning texnologik ambitsiyalari markazida boʻlib kelmoqda.
Tramp uchun SI ustuvorligida Xitoyni ortda qoldirish ushbu texnologiya insoniyatga tugʻdirishi mumkin boʻlgan har qanday xavf-xatarlardan muhimroqdir — u bu xavflarni «uydirma» deb atagan.
Xitoy Tashqi ishlar vazirligi «tahdid haqidagi bayonotlar» va qarama-qarshiliklar global SI boshqaruviga toʻsqinlik qilishidan ogohlantirdi va texnologiya hamma uchun foydali boʻlishini taʼminlash maqsadida hamkorlikka chaqirdi.
Bu shuni anglatadiki, payshanba kuni ikki prezident uchrashganda, ularning SI ambitsiyalaridan koʻra muhimroq mavzular kam boʻladi — va ularning nima deyishi va qanday qaror qabul qilishi butun dunyo uchun ahamiyatli boʻladi.
AQSh va Xitoy global SI yetakchilari ekanligiga shubha yoʻq, ammo kim oldinda ekanligi muvaffaqiyat qanday taʼriflanishiga bogʻliq.
Amerika kompaniyalari «ilgʻor modellar» (frontier models) deb ataladigan sohada ustunlik qilmoqda, aksariyat sinovlarda eng yaxshi natija koʻrsatayotgan tizimlar Anthropic, Google va OpenAI kabi firmalarga tegishli.
Stenford universiteti tadqiqotchilariga koʻra, 2025 yil fevral oyida Xitoyning DeepSeek kompaniyasi SI modeli «AQShning eng yaxshi modeli bilan qisqa vaqt ichida tenglashdi», 2026 yil mart oyiga kelib esa Anthropic kompaniyasining yetakchi modeli raqiblaridan «atigi 2,7 foizga» oldinda edi.
AQSh yetakchiligining bir qismi yetakchi SI kompaniyalariga kiritilayotgan ulkan mablagʻlar bilan bogʻliq, chunki ilgʻor laboratoriyalar yangi modellarni oʻqitish uchun zarur boʻlgan infratuzilmani yaratishga juda katta mablagʻ sarflamoqda.
OpenAI rahbari Sem Altman ilgʻor SI ishlanmalarini muvofiqlashtirilgan holda sekinlashtirishga chaqirdi.
Fond bozori jadal oʻsmoqda va AQSh iqtisodiyoti oʻsishining katta qismi SI kompaniyalarining keng koʻlamli kengayishi va kutilayotgan daromadliligiga bogʻliq.
Bu Prezident Trampning nima uchun SIni AQSh muvaffaqiyatining markaziy omili deb bilishini qisman tushuntirishi mumkin.
Xitoy uchun yana bir cheklov — bu AQSh kompaniyalariga ilgʻor mikrochiplarni Xitoy firmalariga sotishni taqiqlovchi keng koʻlamli hukumat cheklovlaridir; bu chiplar eng zamonaviy modellarni yaratish uchun juda muhimdir.
Chip cheklovlariga qaramay, har ikki davlatda deyarli har oy yangi SI modellari paydo boʻlmoqda va SI poygasida «gʻalaba qozonish» aslida nimani anglatishi yoki umuman marra chizigʻi bor-yoʻqligi nomaʼlum.
Koʻplab kompaniyalar sunʼiy umumiy intellekt (AGI) — inson darajasida yoki undan yuqori darajada oʻrgana oladigan, fikrlay oladigan va keng koʻlamli vazifalarni bajara oladigan nazariy SI turini yaratish ustida musobaqalashmoqda.
Hozirgacha Xitoyning SI sanoati ilgʻor modellarga emas, balki «ochiq vaznli modellar» (open weight models) deb ataladigan — ochiq kodli dasturiy taʼminotga oʻxshash tarzda yuklab olish va moslashtirish mumkin boʻlgan modellarga eʼtibor qaratdi.
Bu koʻplab AQSh firmalarining strategiyasidan farq qiladi, ular asosan pullik obunalar yoki kompaniya platformalari orqali kiriladigan xususiy modellarga eʼtibor qaratadi.
Xitoyning ochiq vaznli modellari tez surʼatlar bilan chiqarilmoqda va sinovlar mamlakatning eng yaxshi modellari AQShdagi raqiblaridan atigi bir necha oy orqada ekanligini koʻrsatmoqda.
Moonshot AI kompaniyasining Kimi K3 kabi modellari Xitoyda va xorijda ommalashdi, chunki ular ilgʻor modellarga yaqin darajada ishlaydi, shu bilan birga bepul yuklab olish va moslashtirish uchun ochiqdir.
Pekinning ustuvor vazifasi koʻproq ushbu texnologiyani oʻz iqtisodiyoti boʻylab joriy etishdan iborat, deydi Asia Society Policy Institute tahlilchisi Lizzi Li.
«SI Oyga qoʻnish emas», dedi u. «AQSh ilgʻor chegarada yetakchilik qilishi mumkin, ammo Xitoy qobiliyatli SIni arzon, ochiq va hamma joyda mavjud qilish orqali juda katta iqtisodiy va geosiyosiy ustunlikka ega boʻlishi mumkin».
SI shuningdek juda koʻp energiya isteʼmol qiladi va Xitoy bu borada juda qulay mavqega ega, dedi Rebekka Arsesati BBC World Service telekanalining Tech Life dasturiga.
«Xitoy SI kompaniyalari oʻzlariga kerak boʻlgan elektr energiyasini ancha past narxda olish imkoniyatiga ega va bu haqiqatan ham ustunlikdir», dedi u.
Robototexnika sohasida — baʼzilar dunyoni oʻzgartirishiga ishonadigan SI sohasida — Xitoy dunyodagi eng yirik robot ishlab chiqaruvchisiga aylandi, Xalqaro robototexnika federatsiyasi hisob-kitoblariga koʻra, mamlakat zavodlarida ikki milliondan ortiq robot ishlamoqda.
Mustaqil siyosat instituti Chatham House maʼlumotlariga koʻra, mamlakat shuningdek, gumanoid (insonsimon) robotlarning dunyodagi eng yirik ishlab chiqaruvchisi boʻlib, yilning birinchi yarmida global yetkazib berishning toʻqqizdan oʻn qismidan koʻprogʻini tashkil etdi.
Xitoylik SI dasturchilari Amerikaning ilgʻor chiplari taqchilligiga qaramay, «ajoyib chidamlilik va innovatsiyalar» koʻrsatdilar, deydi Omdia texnologik tadqiqot firmasi tahlilchisi Lian Ji Su.
Ammo AQSh rasmiylari va SI kompaniyalari xitoylik dasturchilarni distillyatsiya — modellarning yanada ilgʻor platformalardan oʻrganishiga imkon beruvchi usuldan foydalangan holda farqni qisqartirishda aybladilar.
Bunga javoban Xitoy Tashqi ishlar vazirligi SI rivojlanishi mamlakatning «keng koʻlamli maslahatlashuvlar va umumiy manfaatlar uchun birgalikda hissa qoʻshish kontseptsiyasi» bilan «ruhlantirilganini» aytdi.
Xitoy va AQSh shiddatli raqobatga kirishgan boʻlishi mumkin, ammo ularning hukumatlari xavfsizlik masalalariga tubdan farqli yondashmoqda.
Sanoatdagi baʼzi vakillar yaqinda SI insoniyat uchun ekzistentsial tahdid solishi mumkinligidan ogohlantirgan boʻlsa-da, xitoylik tadqiqotchilar bunga kamroq eʼtibor qaratib, texnologiyadan ehtimoliy notoʻgʻri foydalanish va kiber urushdan koʻproq xavotirda koʻrinadi.
SI boʻyicha xavotirlarga toʻxtalar ekan, Tramp AQShda allaqachon yetarlicha qoidalar mavjudligini va SIga kerak boʻlgan yagona cheklov — bu «yuqori IQ»ga ega prezident ekanligini aytdi.
«Biz hozir Xitoy va boshqalardan ancha oldindamiz va buni shunday saqlab qolamiz», dedi Tramp shu hafta va AQSh «sanoat inqilobidan ham kattaroq boʻladigan narsaning oʻsishini boʻgʻib qoʻymasligini» qoʻshimcha qildi.
Vashington innovatsiyalarni birinchi oʻringa qoʻydi va «Amerika laboratoriyalarini oldinda saqlab qolish» maqsadida tartibga solishni qisqartirishga harakat qildi, deydi Check Point Software Technologies kiberxavfsizlik firmasining axborot xavfsizligi boʻyicha xodimi Jayant Deyv.
Pekin AQShning aralashmaslik modelidan farqli yondashuvni qabul qildi.
Si mamlakat rahbarlarini SI xavflarini diqqat bilan kuzatib borishga va texnologiya doimo «inson nazorati ostida» boʻlishini taʼminlashga chaqirdi.
«Xitoy nisbatan ehtiyotkor va markazlashtirilgan holda muvofiqlashtirilgan yondashuvni qoʻlladi», koʻplab boshqa mamlakatlardan oldin maʼlumotlardan foydalanish va algoritmlar boʻyicha qoʻllanmalarni joriy etdi, bu esa koʻplab asosiy xavotirlarni hal qilishga yordam berdi, dedi Deyv.
Garchi yuridik kuchga ega boʻlmasa-da, qoʻllanmalardan foydalanish talablarni belgilaydi va shu bilan birga dasturchilarga innovatsiyalar yaratish uchun joy qoldiradi, deydi Singapur Milliy universitetining SI etikasi boʻyicha maʼruzachisi Jonatan Sim.
Xalqaro hamkorlikka chaqiriqlarga qaramay, SI superdavlatlari texnologiyaning ehtimoliy xavf-xatarlari bilan qanday kurashish niyatida ekanligi hali ham nomaʼlum — agar ular umuman buni xohlashsa.
Ikki davlat ilgari yadro quroli kabi ekzistentsial tahdidlar boʻyicha hamkorlik qilgan, ammo bu xavfni umumiy tushunishga bogʻliq edi, hozir SI bilan bogʻliq vaziyatda esa bunday emas, dedi Deyv.
«Vashington imkoniyatlar nazoratdan chiqib ketishidan xavotirda. Pekin esa imkoniyatlar ichki barqarorlikka tahdid solishidan xavotirda», deya qoʻshimcha qildi u.
Tramp butun soha boʻylab rivojlanishni sekinlashtirish chaqiriqlarini rad etib, bu xitoylik dasturchilarga farqni qisqartirishga imkon berishi mumkinligini aytdi.
Tramp va Si sammiti oldidan AQSh Moliya vaziri Skott Bessent va Xitoy Bosh vaziri oʻrinbosari Xe Lifen SI bilan bogʻliq jiddiy hodisalar haqida xabardor qilish mexanizmini yaratishni muhokama qilishdi.
Trampning Xitoyga nisbatan soʻnggi bayonotlari «ancha dushmanona» boʻlgan boʻlsa-da, SI kun tartibida boʻlishi kutilayotgani «yaxshi boshlanish» edi, dedi Karnegi xalqaro tinchlik jamgʻarmasi siyosiy tahlilchisi Leya Vang.
Biz xohlamaydigan narsa, deya qoʻshimcha qildi u, «poyga rivoyatining nosogʻlom shakli davom etishi» boʻlib, bu SI sohasidagi shundoq ham shiddatli raqobatni yanada kuchaytirishi mumkin.