Tramp va Si muzokaralar oʻtkazayotgan bir paytda, Xitoy oʻzining sunʼiy intellekt (SI) sohasidagi ambitsiyalari bilan oldinga intilmoqda

Ichki Moʻgʻulistonning keng yaylovlarida dehqonlar yangi qoʻshnilar — Xitoyning SI platformalarini energiya bilan taʼminlaydigan ulkan, qutisimon inshootlar yonida sergoʻsht kartoshkalarni yigʻib olishmoqda.

Oʻzining dashtlari va vulqonlari bilan Ulanchab raqamli texnologiyalarning kutilmagan chegarasiga aylandi. Yillar davomida u Xitoyning rasmiy «kartoshka poytaxti» boʻlib kelgan. Biroq, hozirda Donald Tramp va uning xitoylik hamkasbi Si Tszinpin boshqa masalalar qatorida SI xavfsizligini muhokama qilish uchun uchrashayotgan bir paytda, bu yerdagi qishloq xoʻjaligi yerlari maʼlumotlar markazlari (data-markazlar) qurilish maydoniga aylandi.

Sariq kaska kiygan yuzlab ishchilar qurilish maydoniga ogʻir texnikalarni sudrab kelishmoqda, temir havozalardan esa payvandlash uchqunlari sochilmoqda. Tepada ulkan kranlar tomlarni ehtiyotkorlik bilan yigʻmoqda, zinapoyalardagi odamlar esa gʻisht terish ishlarini bajarishmoqda.

«Bu — Xitoy tezligi», deydi ishchilardan biri kulib. U ketayotib, oʻz mamlakatini «infratuzilma manyaki» deb taʼriflaydi va hanuz kulimsiraydi. «Har yili bitta bosqich quriladi. Bu ikkinchi bosqich», deydi elektr muhandisi. «Bundan keyin yana koʻplab bosqichlar boʻladi».

Sunʼiy intellekt Xitoy va AQSh oʻrtasidagi raqobatning markazida turibdi va bu yerdagi maʼlumotlar markazlarida joylashgan hisoblash quvvati eng muhim element hisoblanadi.

Xitoy Kommunistik partiyasi uchun bu obʼyektlar mamlakat iqtisodiyoti va milliy xavfsizligi uchun juda muhimdir. Qurilish yakunlangach, ular 2030 yilgacha sanoat va jamiyatning 90 foiziga SIni joriy etish maqsadini qoʻllab-quvvatlaydi.

Xitoy nafaqat jismoniy infratuzilmani barpo etmoqda. U shuningdek, isteʼdodlarni — mamlakatni imkoniyatlar makoni sifatida koʻrayotgan yosh muhandislar va tadqiqotchilarni tarbiyalamoqda. Bunga qisman AQSh bilan keskinlik va Trampning immigratsiya cheklovlari tufayli «Amerika orzusi»ning jozibadorligi susaygani ham sabab boʻldi.

«AQShga ketayotgan talabalar va tadqiqotchilar soni kamaydi, AQShdan Xitoyga qaytayotganlar esa koʻpaydi. Bu juda aniq koʻrinib turibdi», deydi Xitoy Fan va texnologiya universitetidan Jek Chjang.

U AQShdagi Yel va Buyuk Britaniyadagi Kembrij universitetlarida tahsil olganidan soʻng, yuqori darajali dastur orqali ishga qabul qilingan.

«Men laboratoriyada olib borayotgan SI boʻyicha ishlarimning bir qismini inson salomatligi va tibbiyotga tatbiq etmoqchi edim. Bu koʻproq resurslar, koʻproq odamlar va baʼzan koʻproq davlat qoʻllab-quvvatlashini talab qiladi, bunga esa xorijda erishish qiyin boʻlishi mumkin».

Xitoyning SI sohasida oʻsib borayotgan qudrati AQShning, soha ichidagi texnologiya juda tez rivojlanayotgani haqidagi jiddiy ogohlantirishlarga qaramay, oʻz SI ishlanmalarini toʻxtatib tura olmasligini aytishiga sabablardan biridir.

«SI poygasida kim gʻolib chiqsa, oʻsha hukmronlik qiladi», dedi prezident Tramp oʻtgan hafta. Anthropic SI kompaniyasi bosh direktori Dario Amodei AQSh boshchiligidagi Xitoyga ilgʻor chiplar va uskunalarni sotishni taqiqlash kuchida qolishi kerakligini taʼkidlab, Xitoyning yetakchiligi «AQSh va dunyo uchun jiddiy xavf tugʻdirishi»dan ogohlantirdi.

Chorshanba kuni Vashingtonga keladigan Si buni eshitishni xohlamasligi aniq. Pekinning pozitsiyasini aks ettiruvchi davlat nazoratidagi Global Times nashri AQShning xavotirlarini Xitoyning yuksalishini «jilovlash»ga qaratilgan «Sovuq urush uslubi»ning bir qismi sifatida rad etdi.

Biroq Xitoy nafaqat AQShga yetib olishga harakat qilmoqda.

U shuningdek, boshqacha modelni targʻib qilmoqda. Sining oʻzi Xitoy SI kompaniyalarini odamlar, kompaniyalar va mamlakatlar oʻz xohishiga koʻra oʻzgartirishi mumkin boʻlgan arzonroq, ochiq kodli (open-source) modellarni yaratishga undamoqda.

Bu ham Xitoy modellarini AQShdagi modellar bilan qarama-qarshi qoʻyadi, u yerda OpenAI va Anthropic kabi ishlab chiquvchilar dizayn tafsilotlari sir saqlanadigan yopiq tizimli modellarga tayanadi.

Pekinning bu yondashuvni qoʻllab-quvvatlashiga sabablardan biri — bu Xitoy firmalari uchun yaxshi samara berganidir. Texnologiyani baham koʻrish orqali ular tez surʼatlar bilan innovatsiyalar yaratishga muvaffaq boʻlishdi.

Bu Xitoyga oʻzining eng katta toʻsiqlaridan birini — kattaroq hisoblash quvvatini taʼminlaydigan ilgʻor chiplardan foydalanish imkoniyati cheklanganini hal qilishga yordam berdi.

Ammo Pekin SIni tartibga soluvchi qoidalarni shakllantirishda ham kattaroq rol oʻynashni xohlaydi. Si bir necha bor qatʼiyroq tartibga solish va boshqalar amal qilishi uchun global tizimni yaratishga chaqirgan.

SI xavfsizligi boʻyicha xavotirlar ortib borayotgan bir paytda, Oq uydagi bu haftagi sammit alohida ahamiyatga ega. Ikki tomon SIni tartibga solish boʻyicha birgalikda ishlay oladimi? Rivojlanishni sekinlashtirish haqidagi har qanday muhokama umuman realmi?

Xitoyning SI ambitsiyalari shakllanayotgan Ulanchab kabi joylarda bunday koʻrinmaydi.

Xitoy aholi siyrak yashaydigan viloyatlarda — shimoldagi Ulanchab, Ninsya va Gansuda, janubi-gʻarbdagi Guychjouda Huawei, ByteDance, DeepSeek uchun yuzlab maʼlumotlar markazlarini qurmoqda.

U yerlar arzonroq, harorat salqinroq va suvga boʻlgan talab kamroq boʻlgan ushbu hududlarda allaqachon ulkan qayta tiklanadigan energiya quvvatlarini — shamol va quyosh energiyasini rivojlantirgan.

Bu hech qanday xavotir yoki kamchiliklar yoʻq degani emas. Xitoy 2030 yilgacha oʻz maʼlumotlar markazlarining aksariyatini yashil energiyada ishlatishni xohlaydi, ammo uning energiya tizimining bir qismi hali ham koʻmir energetikasiga tayanadi. Ichki Moʻgʻulistonning quruq, suvsiz hududlarida suv taʼminoti hamon muammo boʻlib qolmoqda.

Butun boshli qishloqlar koʻchirilgan, garchi ularning sonini yoki aholi qanday tovon puli olganini aniqlash qiyin boʻlsa-da. Bu haqda gapirishni xohlaydiganlar kam, chunki haddan tashqari ochiq gapirish xavfli boʻlishi mumkin.

«Bu katta maʼlumotlarning (big data) oddiy odamlarga mutlaqo aloqasi yoʻq», deydi mahalliy aholi vakillaridan biri kamera ortida anonim tarzda. «Bu bizga nima foyda keltirdi?»

Uning aytishicha, mahalliy aholidan juda kamchilik u yerda ish topgan. Boshqalar esa yerlari tortib olinishidan va tirikchilik uchun dehqonchilik qila olmasliklaridan qoʻrqishlarini aytishdi.

Ammo optimistlar ham bor, jumladan, maʼlumotlar markazlari yaqinidagi dalada kartoshka teruvchilar yonida turgan, familiyasi Chjang ekanligini aytgan kishi.

«Xitoy hozir dunyoda peshqadam», deydi u va farzandlari u yerda ish topishga muvaffaq boʻlganini qoʻshimcha qiladi.

«Bu nisbatan qoloq boʻlgan 1960-yillar emas. Xitoy hozir yaxshi rivojlanmoqda. Iqtisodiy taraqqiyotda boʻladimi yoki boshqa sohalardami, u yaxshi natijalarga erishmoqda».

Soʻrovnomalar koʻplab boshqa mamlakatlarga qaraganda SI yoki uning keng joriy etilishiga qarshilik kam ekanligini koʻrsatmoqda, garchi bunday qattiq tsenzura mavjud muhitda bu raqamlarni baholash qiyin boʻlsa-da.

Pekin SIni qariyotgan ishchi kuchi muammosiga yechim sifatida koʻrishini aniq bildirdi va ishlab chiqarishni jadal avtomatlashtirmoqda. Bu ish joylarini yoʻqotish boʻyicha xavotirlarni keltirib chiqarmoqda, buni ham oʻlchash qiyin.

Ammo bu mamlakat har yili AQShdagi yarim millionga yaqin bitiruvchiga nisbatan besh millionga yaqin fan va texnologiya yoʻnalishi boʻyicha mutaxassislarni yetishtirib chiqarmoqda.

Va ularning koʻprogʻi Xitoyda qolayotgani sababli, ular innovatsiyalar uchun oʻsib borayotgan ekotizimni topmoqdalar.

Yetakchi texnologiya kompaniyasida ishlaydigan 27 yoshli SI ishlab chiquvchisi Dang Junxao Xitoy universitetlari yanada ochiq boʻlib borayotganini, bu esa unga Shanhaydagi bazasidan turib butun dunyodagi tadqiqotchilar bilan muloqot qilish imkonini berayotganini aytadi.

«Men SIni yadroviy sintez, astrofizika, yangi materiallar va yangi dori-darmonlarni ishlab chiqish bilan birlashtirgan tadqiqotlarni koʻrdim. Oʻylaymanki, biz yaxshi davrga qadam qoʻymoqdamiz».

Shunday boʻlsa-da, baʼzilar Xitoy hali ham yangilik yaratishdan koʻra qoliplarga rioya qilishni koʻproq qadrlashini aytishadi. «Bu men xohlaganchalik ochiq emas», deydi Tsinxua universiteti Statistika va maʼlumotlar fani departamenti professori Lyu Tszyun. U Garvard va Stenford universitetlarida dars bergan.

«Men bu yerdagi talabalarni koʻproq savol berishga, koʻproq shubha ostiga olishga undab kelaman, lekin buni oʻzgartirish qiyin. Menimcha, bu qisman madaniyat, qisman tizim bilan bogʻliq».

Professor Lyu va boshqalar SI chegaralari bilan kurashayotgan laboratoriyalardan uzoqda, koʻplab xitoyliklar hali ham yanada dolzarb iqtisodiy muammolar bilan band: sust iqtisodiyot, yoshlar oʻrtasida ishsizlikning ortishi, past xarajatlar va keskin tushib ketgan koʻchmas mulk narxlari. Qishloq joylarda aholining qarishi ham katta muammoga aylanmoqda.

«Katta maʼlumotlar va shunga oʻxshash narsalar... juda yaxshi, lekin buning menga aloqasi yoʻq», deydi Ichki Moʻgʻulistondagi dehqonlardan biri qoʻylarini tekshirish uchun aravada ketayotib.

Uning aytishicha, unga SIning keragi yoʻq. U internetdan deyarli foydalanmaydi.

Telefonining ekrani singan, vay-fayni esa unga oyiga 40 yuandan sal koʻproqqa tushadigan choʻntak qurilmasidan oladi.

«Men uchun hech qanday oʻzgarish boʻlgani yoʻq. Kelajakni bilmayman», deydi u.

Bunday shubha bilan qarash Pekin uchun qiyinchilik tugʻdirishi mumkin.

Bu yerda va butun mamlakat boʻylab juda koʻp narsa oʻzgarmoqda, ammo qancha odam oʻz rahbarlari kabi ushbu texnologiyaga asoslangan kelajakka sodiq ekanligini bilish qiyin.