AQSH blokadasi Eron iqtisodiyotiga qanday taʼsir qilyapti?
AQSH harbiy qamali ostida qolgan Tehron ogʻir iqtisodiy inqirozni boshdan kechiryapti. Mamlakat milliy valyutasi rekord darajada quladi, inflyatsiya esa 90 foizga yetgan. Neft eksporti va tashqi savdo ham keskin qisqarib boryapti. Urushdan oldin qamal chizigʻidan tashqaridagi suv omborlarida Eronning 120 million barreldan ortiq nefti boʻlgan boʻlsa, hozirda bu koʻrsatkich taxminan 10 million barrelga tushib qolgan.
AQSH blokadasi Eron iqtisodiyotiga qanday taʼsir qilmoqda?
Eron Markaziy banki raisi Abdulnosir Hemmati mamlakatdagi ogʻir iqtisodiy vaziyat haqidagi savollarga javob berar ekan, mashhur fors maqolini tilga olgandi: «Joʻjani kuzda sanaymiz». Biroq kuzning ilk oyi yakunlari boʻyicha eʼlon qilingan dastlabki hisob-kitoblar juda achinarli koʻrinmoqda, deya yozadi
Milliy valyuta keskin qadrsizlandi, inflyatsiya esa Ikkinchi jahon urushidan keyingi davrdagi eng yuqori darajaga chiqdi. Oʻtgan oyda 1979-yildan beri birinchi marta neft yuklab joʻnatilmadi. Eron uchun iqtisodiy inqirozlar yangilik emas, ammo bu safargi holat ancha ogʻir kechmoqda. Davlat OAVlariga koʻra, hatto oʻzining balandparvoz bayonotlari bilan tanilgan xavfsizlik xizmati mulozimi Muhsin Rizoiy ham hamkasblarini mamlakat oʻz tarixidagi eng murakkab davrlardan birini boshdan kechirayotgani haqida ogohlantirdi. AQSHning sanksiyalar va harbiy qamal orqali Eronga bosim oʻtkazish kampaniyasi maʼlum natija bermoqda. Ammo bu bosim sakkizinchi oyga kirgan urushni toʻxtatishga Eronga majbur qila oladimi yoki yoʻq — hozircha nomaʼlum, deya yozadi The Economist.
**Rialning qulashi va 90 foizlik inflyatsiya**
Eron riali ketma-ket antirekordlarni yangilab, tubga shoʻngʻimoqda. Hozir bir AQSH dollari taxminan 2,7 million rial atrofida sotilmoqda. Milliy valyuta joriy yilning oʻzida qiymatining yarmini yoʻqotdi. Oʻtgan oy Markaziy bank ichki bozorga 2 milliard dollar miqdorida xorijiy valyuta intervensiyasi qildi. Bu qadrsizlanish surʼatini biroz sekinlashtirgan boʻlsa-da, vaziyatni yaxshilay olmadi.
Valyuta inqirozi yillik inflyatsiyaning keskin oshishiga olib kelib, sentabr oyida bu koʻrsatkich 90 foizga yetdi. Oziq-ovqat va transport narxlari 115 foizdan ziyodga, kiyim-kechak esa 97 foizga qimmatlashdi. Oʻsimlik yogʻi, tuxum va guruch kabi eng zarur isteʼmol mahsulotlari narxi ham 200 foizdan koʻproqqa oshib ketdi. Hamshiralar uyushmasi maʼlum qilishicha, koʻplab tibbiyot xodimlari oyiga atigi 100 dollarga teng boʻlib qolgan maoshga ishlashdan koʻra, ishdan boʻshashni afzal koʻrmoqda.
**Harbiy kuch bilan qoʻllanayotgan sanksiyalar**
AQSH avval ham Eronga nisbatan qatʼiy sanksiyalar joriy qilgan, biroq ularni chetlab oʻtish uchun doim yoʻllar topilardi. Hatto 2020-yilda — Donald Trampning «maksimal bosim» kampaniyasi va COVID-19 pandemiyasi avjiga chiqqan paytda ham Eron kuniga 440 ming barreldan ortiq neft sotishga muvaffaq boʻlgan. Ammo endi Vashington sanksiyalar ijrosini qurol kuchi bilan taʼminlamoqda: AQSH harbiy kemalari Eron portlarini qamal qilib, oʻtgan oyning oʻzida mamlakatning kamida sakkizta neft tankerini ishdan chiqardi yoki choʻktirib yubordi.