Agar bahslashadigan narsa boʻlmasa, sudga borishdan nima naf?

Agar, mohiyatan, bahslashadigan hech narsa boʻlmasa, sudga murojaat qilishdan nima naf?

Oʻzbekistonda tomonlar oʻrtasida haqiqatda bahs mavjud boʻlmagan talablarni undirish tartibini oʻzgartirish rejalashtirilmoqda. Bunday ishlarning bir qismini sudga emas, balki notariusga oʻtkazish taklif etilmoqda, bunda ijro hujjatlari ijro organlariga elektron shaklda yuborilishi mumkin boʻladi.

Adliya vazirligi tomonidan tayyorlangan tegishli qonun Oliy Majlis Senatining 19-yalpi majlisida koʻrib chiqildi va senatorlar tomonidan maʼqullandi.

Islohotning mohiyati — toʻlaqonli sud muhokamasi talab etilmaydigan holatlarda sudlarning ish yuklamasini kamaytirishdan iborat. Buning uchun Fuqarolik va Iqtisodiy protsessual kodekslariga, shuningdek, «Sud hujjatlari va boshqa organlar hujjatlarini ijro etish toʻgʻrisida»gi hamda «Davlat boji toʻgʻrisida»gi qonunlarga oʻzgartirishlar kiritish taklif etilmoqda.

### BHMning 1 000 baravarigacha — notarius orqali

Asosiy yangiliklardan biri bahssiz talablarga taalluqlidir. Qonun, agar ular qonunda belgilangan mezonlarga javob bersa, bunday talablar boʻyicha bazaviy hisoblash miqdorining 1 000 baravarigacha boʻlgan summada notariusga murojaat qilish imkoniyatini kengaytiradi (bazaviy hisoblash miqdori 2026 yil 1 sentyabrdan boshlab 440 000 soʻmni tashkil etadi).

Bu shuni anglatadiki, qonunda nazarda tutilgan hollarda undiruvchi sud tartib-taomillaridan oʻtishi shart boʻlmaydi. Talabni notariusda rasmiylashtirish va ijroga yuborish mumkin boʻladi.

Bunday yondashuvning iqtisodiy mantiqi yaqqol koʻrinib turibdi: agar tomonlar oʻrtasida majburiyatning mohiyati boʻyicha bahs boʻlmasa, sudga murojaat qilish vaqt va xarajat talab qiladigan qoʻshimcha maʼmuriy tartib-taomilga aylanishi mumkin.

Yangi sxema ikki xil vaziyatni ajratishi kerak: bahs haqiqatda mavjud boʻlgan joyda — sud; talab bahssiz boʻlgan va zarur hujjatlar bilan tasdiqlangan joyda esa — soddalashtirilgan notarial mexanizm ishlaydi.

### Ijro varaqasi raqamli formatga oʻtmoqda

Islohotning ikkinchi muhim qismi notarial faoliyatni raqamlashtirish bilan bogʻliq.

Notariuslarga elektron shaklda rasmiylashtirilgan ijro varaqalarini toʻgʻridan-toʻgʻri ijro organlariga yuborish imkoniyati beriladi. Bu qogʻozbozlikning bir qismidan voz kechish va oraliq tartib-taomillar sonini qisqartirish imkonini beradi.

Mohiyatan, jarayonning mantiqi oʻzgarmoqda: hujjatning avval qogʻozda mavjud boʻlishi, soʻngra idoralar oʻrtasida uzatilishi shart emas — uni elektron tizimda shakllantirish va darhol ijrochiga yuborish mumkin boʻladi.

Fuqarolar va biznes uchun bu davlat organlariga tashriflarning, qogʻoz hujjatlarning kamayishini va talabni rasmiylashtirishdan tortib uning ijrosigacha boʻlgan yoʻlning qisqarishini anglatadi.

Islohot bir vaqtning oʻzida bir nechta vazifani hal etadi.

Birinchidan, sudlarni toʻlaqonli bahsni nazarda tutmaydigan talablarning bir qismini koʻrib chiqishdan ozod qilish orqali ularning ish yuklamasini kamaytirish nazarda tutilmoqda.

Ikkinchidan, kreditorning talabni rasmiylashtirishi va ijroga topshirishi uchun ketadigan vaqt qisqaradi.

Uchinchidan, fuqarolar va tadbirkorlarning tegishli xarajatlari kamayadi.

Nihoyat, ijro varaqalarini elektron formatga oʻtkazish ijro mexanizmining oʻzini yanada tezkor qilishi kerak.

Shu bilan birga, talabning maqomi muhim cheklov boʻlib qolmoqda: notarial tartib har qanday qarzlar uchun emas, balki bahssiz deb tan olinadigan va qonunda belgilangan shartlarga javob beradigan talablar uchun moʻljallangan. Agar tomonlar oʻrtasida huquq yoki majburiyatning holatlari toʻgʻrisida toʻlaqonli bahs yuzaga kelsa, sud mexanizmi oʻz ahamiyatini saqlab qoladi.

Mohiyatan, taklif etilayotgan oʻzgartirishlar Oʻzbekiston sud-huquq tizimini isloh qilishning kengroq tendentsiyasini davom ettiradi: davlat maksimal darajada oddiy va rasmiylashtirilgan tartib-taomillarni anʼanaviy sud va qogʻoz aylanishidan tezroq maʼmuriy va raqamli mexanizmlarga oʻtkazishga intilmoqda.

Fuqarolar va tadbirkorlar uchun endi asosiy masala nafaqat qarzni sudsiz undirish mumkinligida, balki yangi elektron yoʻnalish — notariusdan toʻgʻridan-toʻgʻri ijro organigacha boʻlgan yoʻl qanchalik tez va oldindan prognoz qilinadigan darajada ishlashida boʻladi.

Senatorlar qonunni maʼqulladilar. Agar unda nazarda tutilgan normalar kuchga kirsa, bahssiz talablarning bir qismi uchun ijrogacha boʻlgan yoʻl qisqaradi: sud tartib-taomillari kamayadi, qogʻozbozlik qisqaradi va notarius hamda ijro tizimi oʻrtasidagi raqamli hamkorlik kengayadi.