2026 yil Nobel kimyo mukofoti Kagan va Soiga berildi

2026 yilgi Nobel kimyo mukofoti Kagan va Soiga topshirildi

Shvetsiya Qirollik Fanlar akademiyasi 2026 yilgi Nobel kimyo mukofotini fransuz kimyogari Anri B. Kagan va yaponiyalik olim Kenso Soiga asimmetrik organik sintezda nochiziqli effektlar va avtokatalizni aniqlagani uchun berdi.

Laureatlar kimyoviy reaksiyalarda molekulalarning ikki ko‘zguli shaklidan birining ustun ravishda mustaqil hosil bo‘lishi qanday yuz berishini tushuntirishga yordam bergan tadqiqotlari uchun taqdirlandi. Bu haqda Shvetsiya Qirollik Fanlar akademiyasining 2026 yil 7 oktyabrdagi matbuot relizida maʼlum qilindi.

Ayrim molekulalar, jumladan aminokislotalar, bir-birining ko‘zgudagi aksi bo‘lgan ikki xil ko‘rinishda mavjud bo‘ladi. Tirik organizmlar esa, asosan, ularning faqat bir ko‘rinishidan foydalanadi. Kimyoviy tizimlarning bu xususiyati gomoxirallik deb ataladi va uzoq vaqt davomida olimlar uchun hal etilmagan muammolardan biri bo‘lib kelgan.

Bir molekulaning ikki ko‘zguli shaklini hosil qila oladigan oddiy kimyoviy reaksiyalarda odatda har ikki variant deyarli teng miqdorda paydo bo‘ladi. Ammo shakllardan birini ustun darajada olish, ayniqsa, dori vositalarini yaratishda juda muhim. Chunki bir xil molekulaning turli ko‘zguli variantlari tirik organizmlar bilan turlicha o‘zaro taʼsir qilishi mumkin.

Anri Kagan 1986 yilda kimyoviy reaksiyalarni boshqarishning yangi usulini aniqlab, bu yo‘nalishda birinchi muhim qadamni qo‘ydi. Uning yondashuvi avval imkonsiz deb hisoblangan darajadan ancha yuqori miqdorda molekulaning ko‘zguli shakllaridan birining ortiqcha hosil bo‘lishini taʼminlash imkonini berdi.

Keyingi muhim bosqich Kenso Soining tadqiqotlari bilan bog‘liq. U 1995 yilda gomoxirallikka olib kelishi mumkin bo‘lgan birinchi kimyoviy reaksiyani tasvirlagan ishini eʼlon qildi. 2003 yilda esa olim reaksiya natijasida mumkin bo‘lgan ikki ko‘zguli variantdan faqat bittasi hosil bo‘lishini ko‘rsatishga muvaffaq bo‘ldi.

Nobel kimyo qo‘mitasining baholashicha, Kagan va Soining ishlari gomoxirallik qanday qilib o‘z-o‘zidan yuzaga kelishi mumkinligini ko‘rsatishga yordam berdi. Ularning kashfiyotlari dori vositalarini ishlab chiqarishda qo‘llaniladigan kimyoviy reaksiyalarni ishlab chiqish uchun ham muhimdir.

Anri B. Kagan 1930 yilda Fransiyaning Bulon-Biyankur shahrida tug‘ilgan. U 1960 yilda Kollej de Fransda PhD darajasini olgan va sobiq Parij-Janub universitetining faxriy professori hisoblanadi.

Kenso Soi 1950 yilda Yaponiyaning Xirosima shahrida tug‘ilgan. U 1979 yilda Tokio universitetida PhD darajasini olgan va Tokio Fan universitetining faxriy professori hisoblanadi.

2026 yilgi Nobel kimyo mukofotining miqdori 12 million shved kronasini tashkil etadi. Laureatlar bu mablag‘ni teng taqsimlab oladi.

Shvetsiya Qirollik Fanlar akademiyasi 1739 yilda tashkil etilgan. Akademiya ilm-fanni rivojlantirish va uning jamiyatdagi rolini mustahkamlash bilan shug‘ullanuvchi mustaqil tashkilot bo‘lib, tabiiy fanlar va matematikaga alohida eʼtibor qaratadi.