Ta’lim — direktorning «tomorqa»simi?
Yaqinda ijtimoiy tarmoqlarda yashin tezligida tarqalgan navbatdagi audioyozuv ham bu illatning jamiyatimizda qanchalik chuqur ildiz
**Ta’lim muassasalarida direktorning "shaxsiy mulki" muammosi: tizimli yechimlar zarur**
Ayrim umumta’lim maktablarida rahbarlarning o‘z lavozimlariga umrbodlik meros yoki shaxsiy mulkdek yopishib olishi jiddiy va surunkali muammoga aylangan. Xalq ta’limi tizimidagi bunday "kichik qirolliklar" uchun avgust oyi ayniqsa "hosil bayrami" – manfaat mavsumiga aylanadi. Bu davrda maktablarda dars soatlarini taqsimlash jarayoni boshlanib, ayrim rahbarlar uchun o‘z mansab vakolatini namoyish etish va o‘qituvchilarni o‘ziga qaram qilish imkoniyati paydo bo‘ladi.
Yaqinda ijtimoiy tarmoqlarda tarqalgan audioyozuv bu illatning jamiyatimizda qanchalik chuqur ildiz otganini yana bir bor ko‘rsatdi. Ushbu muloqotda na madaniy munosabat, na pedagogik etika, na qonuniy tushuntirish mavjud. Halol mehnati va qonuniy haqi bo‘lgan dars soatini so‘rab kelgan ziyoli o‘qituvchi maktab rahbari tomonidan o‘z "tomorqasiga" ruxsatsiz bostirib kirgan "begona da’vogar"dek kamsitiladi. Vaziyat shu darajaga yetadiki, "ma’naviyat maskani" rahbari o‘qituvchiga qarata: "Chiq xonamdan, o‘ldirib qo‘yaman!" deya ko‘cha bezorilari tilida ochiqdan-ochiq tahdid qiladi. Go‘yo u maktab direktori emas, balki jinoyat olami vakili.
Maktabni o‘z tomorqasi, o‘qituvchilarni esa qo‘l ostidagi mardikor deb biladigan direktor yangi avlodga qanday ijobiy tarbiya bera oladi? Xonasiga kirgan ustozning shaxsiyatini yer bilan bitta qiladigan rahbar boshqarayotgan maktabdan yuksak madaniyat kutish mantiqsizdir.
Bu yerdagi eng katta muammolardan biri – "avgust mafiyasi", ya’ni dars soatlari taqsimotidagi shaffoflik muammosidir. Tizim hali-hanuz inson omilidan to‘liq qutulgani yo‘q. Kim direktorning aytganini qilsa yoki uning "ko‘nglini olsa", soat o‘shanga tegadi, degan qarashning o‘ziyoq ta’lim tizimi uchun jiddiy xavfdir. Natijada o‘z ustida ishlaydigan, bilimli, ammo tilyog‘lamalikni bilmaydigan fidoyi pedagoglar chetda qolib ketishi mumkin.
Buning ustiga, maktablardagi kasaba uyushmalari yoki pedagogik kengashlar ayrim hollarda direktor chizgan chiziqdan chiqolmaydigan "qo‘g‘irchoq" tuzilmaga aylanib qolmoqda. O‘z huquqini talab qilgan o‘qituvchiga esa darrov "isyonchi" tamg‘asi yopishtirilib, dars soatlarini qisqartirish orqali iqtisodiy bosim o‘tkaziladi.
Bunday tizimli va surunkali muammoga faqat ayrim direktorni ishdan bo‘shatish yoki jazolash bilan chek qo‘yib bo‘lmaydi. Tizimning o‘ziga "jarrohlik amaliyoti" kerak. Avvalo, dars soatlarini taqsimlash jarayonidan inson omilini imkoni boricha chiqarib, uni shaffof va raqamlashtirilgan tizimga o‘tkazish zarur. Taqsimot avtomatlashtirilsa, direktorning qo‘lida kimgadir soat berish yoki bermaslik "richagi" qolmaydi.
Shuningdek, maktab direktorligi umrbodlik lavozimi emasligini amalda ta’minlash, rahbarlarni muayyan muddatlarda qayta baholash, zarur hollarda rotatsiya qilish ham muhim. Chunki korrupsion va manfaatdorlikka asoslangan zanjirlar ko‘pincha bir joyda uzoq yillar davomida shakllanadi.
Xulosa o‘rnida aytish mumkin: maktablar ayrim mahalliy "xon"larning shaxsiy tomorqasi yoki tijorat do‘koni emas. U – ilm, ma’rifat va tarbiya maskani. Ustozning qaddi bukilgan yurtning kelajagi ham bukchaygan bo‘ladi. Bugun maktab xonasida tahqirlanayotgan faqat bir o‘qituvchi emas – ertangi kunning o‘zi.