“Ishonchga soliq”. Iqtisodchilar — bank omonatlaridan olinadigan daromadlarni soliqqa tortish taklifi haqida

**"Ishonchga soliq": Iqtisodchilar bank omonatlaridan olinadigan daromadlarni soliqqa tortish taklifi haqida ogohlantirmoqda**

Iqtisodchilarning fikricha, bank depozitlaridagi foizli daromadlarga 5 foizli soliq joriy etish taklifi so‘mdagi jamg‘armalarning jozibadorligini pasaytirishi, banklarga pul oqimini sekinlashtirishi va natijada kreditlarning qimmatlashishiga olib kelishi mumkin. Ular, shuningdek, bu chora budjetga da’vo qilingan 1,4 trillion so‘m daromad keltirishiga shubha bilan qaramoqda, chunki hisob-kitoblarda omonatchilar va banklarning ehtimoliy munosabati inobatga olinmagan.

**Taklifning kelib chiqishi**

Iqtisodiyot va moliya vazirligi huzuridagi Fiskal tahlil instituti avvalroq jismoniy shaxslarning bank omonatlari bo‘yicha foizli daromadlariga 5 foiz stavkada soliq solishni taklif qilgan edi. Tashabbus mualliflarining hisob-kitoblariga ko‘ra, bu chora budjetga har yili qariyb 1,4 trillion so‘m daromad keltirishi mumkin. Hozircha bu faqat tahliliy taklif bo‘lib, tayyorlangan qonun loyihasi yoki qabul qilingan qaror emas. Jismoniy shaxslarning bank omonatlari bo‘yicha oladigan foizlari hali ham daromad solig‘idan ozoddir.

**Iqtisodchilarning xavotirlari**

Iqtisodchilar ushbu tashabbusni izohlar ekan, bir nechta xavf-xatarlarga e’tibor qaratdi. Soliqni inflyatsiyani hisobga olmagan holda nominal foizli daromaddan ushlab qolish taklif qilinmoqda. Bu esa Markaziy bankning pul-kredit siyosatiga zid kelishi, bank tizimiga bo‘lgan ishonchni pasaytirishi hamda jamg‘armalarning bir qismini chet el valyutasi, oltin, ko‘chmas mulk yoki naqd pulga o‘tib ketishiga turtki berishi mumkin.

**Botir Qobilov: "Ishonchni soliqqa tortish"**

Iqtisodchi, Texas universiteti (Dallas, AQSh) professori Botir Qobilov bu g‘oyani nazariy jihatdan tushunarli deb atadi, ammo O‘zbekistonning hozirgi sharoitida unga juda ehtiyotkorlik bilan yondashishga chaqirdi. Uning so‘zlariga ko‘ra, taklifdan anglashilishicha, soliqni depozit bo‘yicha real daromaddan emas, balki butun nominal daromaddan ushlab qolish rejalashtirilmoqda. Vaholanki, omonat bo‘yicha foizlarning salmoqli qismi insonni boyitmaydi, balki shunchaki inflyatsiya sababli pulning xarid qobiliyati pasayishini qoplaydi, xolos.

Masalan, depozit stavkasi 16% va inflyatsiya 6-7% bo‘lganida, omonatchining real daromadi qariyb 9% ni tashkil etadi. Biroq 5 foizli soliq faqat real daromaddan emas, balki hisoblangan barcha 16 foizdan ushlab qolinadi. Inflyatsiya qanchalik yuqori bo‘lsa, bu muammo shunchalik o‘tkirlashadi. Muomaladagi inflyatsiya 15 foizga yaqinlashsa, 16 foizli omonat deyarli hech qanday real daromad keltirmaydi, ammo omonatchi baribir soliq to‘lashi kerak bo‘ladi.

Qobilov, shuningdek, bunday chora va Markaziy bank siyosati o‘rtasida ehtimoliy qarama-qarshilik paydo bo‘lishi mumkinligiga e’tibor qaratdi. Regulyator inflyatsiyani jilovlash hamda aholini joriy iste’molni oshirish o‘rniga pul jamg‘arishga rag‘batlantirish uchun nisbatan yuqori foiz stavkalarini saqlab turmoqda. Agar bir vaqtning o‘zida davlat omonatlar bo‘yicha daromadga soliq solishni boshlasa, siyosatning ushbu ikki yo‘nalishi bir-biriga qarshi ishlashi mumkin, deb hisoblaydi iqtisodchi.

Omonatchiga avvalgiday 16 foizli sof daromadlilikni saqlab qolish uchun bank nominal stavkani qariyb 16,8 foizgacha oshirishiga to‘g‘ri keladi. Bu esa banklar uchun mablag‘ jalb qilish qiymatini oshiradi, oqibatda esa kreditlar qimmatlashishi mumkin. "Natijada bu soliqni faqat omonatchi emas, balki kredit olayotgan tadbirkor, ipoteka olayotgan oila yoki oddiy iste’molchi ham bilvosita to‘lashi mumkin", – deya ta’kidladi iqtisodchi.

Botir Qobilovning fikricha, bu tashabbusning psixologik oqibatlari uning bevosita moliyaviy ta’siridan ko‘ra kuchliroq bo‘lishi mumkin. Mutaxassis uchun omonatning sof daromadliligi 16 foizdan 15,2 foizgacha pasayishi arzimas bo‘lib tuyulishi mumkin. Biroq oddiy omonatchi bu yangilikni bankdagi pullarga soliq solishning boshlanishi sifatida qabul qilishi xavfi bor. Bundan tashqari, ijtimoiy tarmoqlarda bu taklif buzib ko‘rsatilgan holda – davlat "omonatlardan 5 foiz olib qo‘ymoqchi" degan mazmunda tarqalishi mumkin, vaholanki, soliqni depozitning asosiy summasiga emas, balki faqat foizli daromadga hisoblash taklif etilmoqda. Shuningdek, omonatchilarda keyinchalik soliq stavkasi oshirilishi yoki soliq omonatning o‘ziga ham tatbiq etilishi mumkinligi haqida xavotirlar paydo bo‘lishi mumkin. "Moliyaviy tizimda ishonch juda sekin quriladi, lekin bitta qaror bilan tez yo‘qolishi mumkin", – deya ta’kidladi iqtisodchi.

U, shuningdek, budjetga tushishi mumkin bo‘lgan 1,4 trillion so‘mlik tushumlar bahosini juda ham sodda hisob-kitob deb hisoblaydi. Ehtimol, bu hisob-kitob depozitorlarning umumiy summasini o‘rtacha foiz stavkasiga, so‘ng 5 foizli soliqqa ko‘paytirishga asoslangan. Biroq bunday statik model soliq joriy etilgandan so‘ng omonatchilar va banklarning xulq-atvori hech qanday o‘zgarmaydi degan taxminga tayanadi. Amaliyotda esa yangi depozitlar o‘sishi sekinlashishi, omonatchilarning bir qismi muddati tugagach, ularni uzaytirmasligi va pullarni chet el valyutasi yoki boshqa aktivlarga yo‘naltirishi mumkin. Banklar, o‘z navbatida, stavkalarni oshirishi mumkin, bu esa kreditlashning qimmatlashishiga olib keladi. "Demak, 1,4 trillion so‘m real sof daromad emas, balki hamma narsa o‘zgarmaydi degan faraz ostidagi buxgalterlik hisob. Iqtisodiy siyosatda esa hamma narsa: odamlar ham, banklar ham xatti-harakatini o‘zgartiradi", – dedi u.

Yana bir xavf milliy valyutadagi jamg‘armalarning jozibadorligi bilan bog‘liq. So‘mdagi depozitlar bo‘yicha yuqori stavkalar omonatchilar uchun inflyatsiya va valyuta xavflarini qoplaydi. Agar ushbu kompensatsiyaning bir qismi soliq ko‘rinishida ushlab qolinsa, yangi jamg‘armalar tez-tez dollar, oltin, naqd pul va norasmiy aktivlarga yo‘naltirilishi mumkin. "Asosiy masala 5 foizning katta yoki kichikligida emas, balki davlat hali odamlarni pulini bankka olib kirishga va so‘mga ishonishga undayotgan paytda, aynan shu ishonchni soliqqa tortib qo‘yishi mumkin", – deya xulosa qildi u.

**Behzod Hoshimov: "Urug‘likni emas, hosilni soliqqa tortish kerak"**

Iqtisodchi Behzod Hoshimov ushbu tashabbusni soliq siyosatining yanada kengroq kontekstida ko‘rib chiqdi. Uning fikricha, asosiy muammo soliq stavkasida emas, balki soliq solish obyektini to‘g‘ri tanlashdadir. Amaldagi mavjud tizim ko‘p hollarda yakuniy sof daromad yoki iste’molga emas, balki investitsiya kiritishning boshlang‘ich bosqichidagi mablag‘larga soliq soladi. U bu holatni ramziy ma’noda hosilga emas, balki urug‘likka soliq solish bilan qiyosladi. Xuddi shunday muammo kompaniyalar foydasiga soliq solishda ham mavjud. Biznesni kengaytirish, uskunalar va yangi quvvatlar uchun sarflanadigan kapital xarajatlarni ular amalga oshirilgan vaqtda daromaddan to‘liq chegirib tashlab bo‘lmaydi – ular amortizatsiya orqali bosqichma-bosqich hisobga olinadi. Shu sababli tadbirkorning biznesni kengaytirishga bo‘lgan urinishining o‘zi soliq solish nuqtai nazaridan qimmatroqqa tushadi.

Xuddi shunday vaziyatga jismoniy shaxslar ham duch kelmoqda. Masalan, uy egasi ijara daromadidan soliq to‘laydi, ammo obyektni ta’mirlash, jihozlash va saqlash xarajatlarini har doim ham soliq bazasidan to‘liq chegirib tashlab bo‘lmaydi. "Bu sarmoyaga sarflangan pul allaqachon bir marta soliqqa tortilgan daromaddan chiqadi va ijaradan keladigan daromadga qarshi hech qanday hisobga olinmaydi. Ya’ni tizim sarmoyani sarmoya sifatida tan olmaydi", – deya tushuntirdi Hoshimov. Uning fikricha, bu jamg‘arma va investitsiyalarga qaraganda joriy iste’molni jozibadorroq qiladi.

Uning hisoblashicha, islohotlar, eng avvalo, stavkalarni o‘zgartirishga emas, balki soliq bazasini to‘g‘ri belgilashga qaratilishi kerak. Soliqni ushbu daromadni olish bilan bog‘liq tasdiqlangan xarajatlar chegirib tashlangandan so‘ng qolgan sof daromaddan ushlab qolish lozim. "Taklifim shuki, islohot stavkani emas, bazani nishonga olsin. Ijaradan, masalan, 12% olishsa olishsin, lekin ijaraga oid, hujjatlashtirilgan, daromad keltiruvchi xarajatni ayirib tashlash imkoni bilan. O‘zbekcha aytganda: urug‘likni soliqqa olmaslik, hosildan olish kerak", – deya ta’kidladi iqtisodchi.

Behzod Hoshimovning qo‘shimcha qilishicha, to‘g‘ri yo‘lga qo‘yilgan soliq tizimi, eng avvalo, jamg‘arma va reinvestitsiya qilingan daromadni emas, balki iste’molni soliqqa tortishi kerak. Uning so‘zlariga ko‘ra, agar inson depozit bo‘yicha foiz olib, ushbu pulni yana investitsiyaga yo‘naltirgan bo‘lsa, bunday daromadga soliq solinmasligi lozim. "To‘g‘ri qurilgan soliq tizimi – faqat iste’molni soliqqa tortadigan soliq tizimi. Ya’ni qandaydir ma’noda QQS eng yaxshi soliq turidan biri. Agar inson pul topsa – masalan depozitidan va uni qayta moliyalashtirsa – uni soliqq tortish kerak emas. Lekin u pulni yechib muzqaymoq olsa – mayli soliq solaveraylik. Bu soliq mavjud, bu – QQS", – deya ta’kidladi iqtisodchi.

**Behzodxon Alixonov: "Bank tizimiga ishonchni mustahkamlash kerak"**

Garvard universiteti katta o‘qituvchi-assistenti va Devis markazi ilmiy xodimi Behzodxon Alixonov Gazeta`ga bergan izohida 5 foizli soliq omonatlarning ommaviy yopilishiga olib kelishi dargumon ekanini ta’kidladi. Biroq bu bank tizimiga yangi jamg‘armalar oqimini sekinlashtirishi mumkin. Depozitlar daromadliligi allaqachon pasayayotganini hisobga olish ayniqsa muhimdir. Jismoniy shaxslarning bir yilgacha bo‘lgan muddatli so‘mdagi depozitlari bo‘yicha o‘rtacha tortilgan stavka 2025-yil yanvaridagi 20,8% dan 2026-yil iyuniga kelib 16,6% gacha – 4,2 foiz bandga kamaydi. Soliq joriy etilgach, bunday depozitning sof daromadliligi taxminan 15,8 foizni, 7 foizlk inflyatsiyani hisobga olganda esa real ko‘rinishda taxminan 8,2 foizni tashkil etadi. Protsent stavkalarining yanada pasayishi soliq bilan birgalikda jamg‘armalarning chet el valyutasi, oltin, ko‘chmas mulk va boshqa aktivlarga oqib o‘tishini kuchaytirishi mumkin, deb hisoblaydi iqtisodchi.

Jismoniy shaxslarning omonatlari hajmi 2026-yil iyun holatiga ko‘ra 178 trillion so‘mgacha o‘sgan bo‘lsa-da, bu YAIMning atigi 9 foiziga yaqinini tashkil etadi. Taqqoslash uchun, uy xo‘jaliklarining depozitlari Qozog‘istonda YAIMning taxminan 17 foiziga, Gruziyada 22 foiziga, Armanistonda 29 foiziga, Chexiyada 50 foiziga, Buyuk Britaniyada 63 foiziga va Yaponiyada 93 foiziga yetadi. Shu sababli davlat siyosati, eng avvalo, aholining bank tizimiga bo‘lgan ishonchini mustahkamlashga qaratilishi kerak, deb hisoblaydi Alixonov.

Uning so‘zlariga ko‘ra, bir nechta omillarning – avvalroq joriy etilgan 200 million so‘mdan ortiq omonatlar bo‘yicha davlat kafolati limiti, bozor stavkalarining pasayishi va foizlarni soliqqa tortish ehtimolining bir vaqtda kelishi omonatchi uchun daromadlilik va xavf nisbatini yomonlashtirishi mumkin. Oqibatlarini banklar ham his qiladi. Aholi mablag‘lari jami depozitlarning 38-39 foizini va bank tizimi majburiyatlarining taxminan beshdan bir qismini shakllantiradi. Omonatlar oqimi sekinlashganda, banklar soliqni omonatchilarga qisman qoplab berish uchun depozit stavkalarini oshirishi mumkin. Bu bank marjasini kamaytiradi va kreditlarning qimmatlashishiga olib kelishi mumkin. Boshqa variant – moliyalashtirishning qimmatroq manbalarini izlashdir. Chakana omonatlarga ko‘proq qaram bo‘lgan xususiy va raqamli banklar eng zaif bo‘lib qolishi mumkin. Oqibatda soliqning haqiqiy yuki omonatchilar, banklar va qarz oluvchilar o‘rtasida taqsimlanadi.

Behzodxon Alixonov, shuningdek, kutilayotgan fiskal samaraning nisbatan kamligiga e’tibor qaratdi. Hatto bildirilgan 1,4 trillion so‘m ham konsolidatsiyalashgan budjet daromadlarining 0,3 foizidan kamrog‘ini tashkil etadi. Shu bilan birga, institut tomonidan berilgan baho omonatchilar xulq-atvorining o‘zgarishi, depozit bazasi o‘sishining ehtimoliy sekinlashishi, bank tomonidan moliyalashtirish qiymatining oshishi va kreditlarning qimmatlashishini hisobga olmaydi. Ushbu oqibatlarni tahlil qilmasdan turib, ushbu choraning real iqtisodiy samarasini aniqlab bo‘lmaydi, deb hisoblaydi u. "Nazarimda, foizli daromadlarga soliq joriy etish maqsadga muvofiq emas. Samarasiz imtiyozli kredit dasturlarini qayta ko‘rib chiqish yanada salmoqliroq natija beradi, bu biznes uchun teng sharoitlarni yaratadi va kreditlar bo‘yicha o‘rtacha stavkalarning pasayishiga xizmat qiladi", – dedi Alixonov.

**Fiskal tahlil instituti va Markaziy bankning izohlari**

Jamoatchilik muhokamasidan so‘ng Fiskal tahlil instituti ushbu g‘oya muassasa xodimlarining tahliliy va ilmiy tadqiqoti natijasi ekanini tushuntirdi. U ekspertlar va mutaxassislar o‘rtasida professional muhokama o‘tkazish uchun "Fiskal muloqot" tadbirida taqdim etilgan bo‘lib, rasmiy qaror, hujjat yoki qonun loyihasi maqomiga ega emas. Taklif hozircha amaldagi qonunchilikka biror-bir o‘zgartirish kiritishni anglatmaydi. Soliq kodeksiga tuzatishlar faqat tegishli davlat organlari tomonidan jamoatchilik va ekspertlar ishtirokida ko‘rib chiqilgandan keyingina qabul qilinishi mumkin. Jismoniy shaxslarning bank depozitlari bo‘yicha foizli daromadlari, avvalgidek, soliqdan ozod qilingan. Institut, shuningdek, taklif etilayotgan stavka dividendlar bo‘yicha soliq stavkasi bilan bir xil ekanini ta’kidladi. Soliqni omonatning asosiy summasiga emas, balki faqat olingan foizli daromadga nisbatan qo‘llash nazarda tutilgan. Tadqiqotning maqsadi sifatida daromadlarni yanada adolatli taqsimlash va daromadlarning turli turlarini soliqqa tortish o‘rtasida muvozanatni ta’minlash imkoniyatlarini ilmiy baholash ko‘rsatilgan.

Markaziy bank ham bu g‘oya Fiskal tahlil institutining ilmiy-tahliliy tadqiqoti doirasida bildirilganini va rasmiy taklif sifatida kiritilmaganini ma’lum qildi. Regulyator bu kabi tashabbuslarni o‘rganishda ularning moliyaviy resurslar qiymatiga, banklarning resurs bazasiga va moliyaviy barqarorlikka ta’sirini kompleks baholash alohida ahamiyatga ega ekanini ta’kidladi.