Ядровий модернизациялаш фонида Марказий Осиё давлатлари қурол-яроғ назорати бўйича янги чоралар кўришга чақирмоқда
**Марказий Осиё давлатлари ядровий модернизация фонида қурол-яроғ назорати бўйича янги чоралар кўришга чақирмоқда**
Қозоғистон, Қирғизистон, Тожикистон, Туркманистон ва Ўзбекистон ташқи ишлар вазирлари Марказий Осиёни ядро қуролидан холи ҳудуд сифатида сақлаб қолиш мажбуриятини яна бир бор тасдиқладилар ва ядровий арсеналларнинг давом этаётган модернизацияси фонида қурол-яроғ назоратининг янги механизмларини яратишга чақирдилар. Беш мамлакат Марказий Осиёда ядро қуролидан холи ҳудуд тўғрисидаги шартнома имзоланганининг 20 йиллиги муносабати билан қўшма баёнот эълон қилди.
Мазкур шартнома 2006 йил 8 сентябрда Семипалатинскда имзоланган эди. Қўшма баёнотда ташқи ишлар вазирлари шартнома мақсадларини қўллаб-қувватлашларини яна бир бор тасдиқладилар ҳамда унинг минтақавий хавфсизлик, ядровий қуролсизланиш ва ядро энергиясидан тинч мақсадларда фойдаланиш соҳасидаги ҳамкорлик учун муҳимлигини таъкидладилар. Баёнотда айтилишича, Марказий Осиё тўлиқ Шимолий ярим шарда жойлашган ва иккита ядровий қуролга эга давлат билан бевосита чегарадош бўлган биринчи ва ягона ядро қуролидан холи ҳудуд бўлиб қолмоқда.
Вазирлар ядровий қуролсизланиш борасида сезиларли силжиш йўқлиги, қурол-яроғ назорати бўйича асосий келишувларнинг бекор қилиниши ва ядровий арсеналларнинг модернизация қилиниши давом этаётганидан хавотир билдирдилар. Улар ядро қуроли пойгасининг олдини олишга қаратилган, текширилиши мумкин бўлган янги қурол назорати механизмларини яратишга чақирдилар.
Баёнотда, шунингдек, Ядро қуролини тарқатмаслик тўғрисидаги шартномага (ЯҚТШ) ҳам тўхталиб ўтилган. Беш мамлакат ЯҚТШ иштирокчи давлатларининг Ўн биринчи кўриб чиқиш конференцияси сезиларли натижалар бермаганидан афсусда эканликларини билдирдилар ва ядро қуролини тарқатмаслик ҳамда ядро энергиясидан тинч мақсадларда фойдаланиш бўйича музокараларни давом эттиришга чақирдилар. Қозоғистон, Қирғизистон, Тожикистон, Туркманистон ва Ўзбекистон, шунингдек, Ядро синовларини ҳар томонлама тақиқлаш тўғрисидаги шартноманинг тезроқ кучга киришини сўрадилар. 2026 йил 24 сентябрда ушбу шартнома имзолаш учун очилган кундан бошлаб 30 йил тўлади.
Ташқи ишлар вазирлари, шунингдек, Қирғизистоннинг ҳар йили 5 март куни Халқаро қуролсизланиш ва тарқатмаслик тўғрисидаги хабардорлик кунини нишонлаш таклифини қўллаб-қувватладилар. Улар қуролсизланиш ва халқаро хавфсизлик масалалари бўйича мунозараларга ёшларни жалб этиш зарурлигини таъкидладилар.
Қўшма баёнотда, бундан ташқари, 2014 йилда имзоланган Марказий Осиёда ядро қуролидан холи ҳудуд тўғрисидаги шартномага Хавфсизликнинг салбий кафолатлари тўғрисидаги баённомага ҳам эътибор қаратилди. Вазирлар ушбу ҳужжатнинг тўртта ядровий қуролга эга давлат томонидан ратификация қилинишини олқишладилар ва АҚШ ҳам ратификация жараёнини якунлашига умид билдирдилар. Баённома ядровий қуролга эга давлатлар томонидан Марказий Осиёдаги ядро қуролидан холи ҳудудда иштирок этувчи мамлакатлар учун хавфсизлик кафолатлари берилишини назарда тутади.
Марказий Осиёнинг беш давлати баёнот якунида умумий таҳдид ва хавф-хатарларга қарши ҳамкорликни давом эттириш ниятларини яна бир бор тасдиқладилар. Улар, шунингдек, минтақавий хавфсизликни бутун Марказий Осиёда барқарор ривожланиш ва барқарорликнинг асосий омили деб атадилар.