Марказий Осиёда сув эмас, балки тақчилликка тайёрлик етишмаяпти

Марказий Осиёда сув танқислигидан кўра, унга тайёргарлик даражаси пастроқ

Марказий Осиё аҳолисининг деярли бешдан тўрт қисми трансчегаравий сув тизимларига боғлиқ. Шу билан бирга, минтақанинг айрим ҳудудларида кучли қурғоқчиликлар ҳар беш-олти йилда такрорланиб туради, сув секторига эса 2,6 миллиард долларгача инвестиция етишмаяпти. Эндиликда масала нафақат минтақада қанча сув қолишида, балки сув камайганда унинг инфратузилмаси ишлай олиши ёки олмаслигида қолди.

Марказий Осиё ўзининг кўплаб заиф нуқталари қаерда эканлигини аллақачон тушуниб етган

Марказий Осиёда сув мавзусининг муҳокамаси янги босқичга чиқмоқда. Минтақада иқлим босими кучаяётганини исботловчи далиллар етишмовчилиги энди сезилмаяпти. Анча мураккаброқ масала шундаки, институтлар, инфратузилма ва инвестициялар сув хўжалиги, қишлоқ хўжалиги ва энергетикада аллақачон намоён бўлаётган хавф-хатарларга етарлича тез мослаша оладими-йўқми.

Остонада бўлиб ўтган Минтақавий экологик саммит (RES-2026) ва Иқлим ўзгариши бўйича Марказий Осиё конференциясида (CACCC-2026) янграган баҳолашлар ушбу заифлик кўламини кўрсатмоқда. Минтақа аҳолисининг қарийб 81 фоизи Тяншан ва Помир-Олойдан бошланувчи трансчегаравий сув тизимларига боғлиқ. Шу билан бирга, алоҳида давлатларнинг давлат чегаралари ташқарисидан келадиган сувга қарамлик даражаси сезиларли даражада фарқ қилади. Бу эса сув хавфсизлигини фақатгина алоҳида давлатларнинг ички сиёсати билан ҳал қилиб бўлмайдиган минтақавий инфратузилмавий вазифага айлантиради.

Бундай қарамлик айниқса қуйи оқимда жойлашган мамлакатларда жуда юқори. Конференцияларда тақдим этилган баҳолашларга кўра, ташқи сув қарамлиги Туркманистонда 97 фоизга, Ўзбекистонда эса қарийб 80 фоизга етади; Қозоғистон ҳам трансчегаравий сув оқимига сезиларли даражада боғлиқ.

Ушбу кўрсаткичлар муҳимдир, чунки улар фақат миллий даражадаги мослашишнинг чегараларини кўрсатади: мамлакат каналлар, насос станциялари ва сув омборларини модернизация қилиши мумкин, аммо бутун тизимнинг ишончлилиги барибир юқори оқимда содир бўлаётган жараёнлар билан белгиланади.

Қурғоқчиликни такрорланувчи тизимли хавф сифатида режалаштириш керак

Агар қурғоқчиликка истисноий фавқулодда вазият сифатида эмас, балки режалаштиришда ҳисобга олиниши керак бўлган мунтазам такрорланувчи шароит сифатида қаралса, бошқарув моделини ўзгартириш зарурати янада яққол намоён бўлади. Халқаро сув ресурсларини бошқариш институтининг баҳолашлари шуни кўрсатадики, Марказий Осиё ҳудудининг тахминан 30 фоизида қурғоқчилик эҳтимоли 50 фоиз ва ундан юқори кўрсаткич билан тавсифланади. Минтақанинг айрим қисмларида кучли қурғоқчиликлар ҳар беш-олти йилда такрорланади, қурғоқчилик эса минтақадаги фавқулодда вазиятлардан жабр кўрганлар умумий сонининг 70 фоизигача тўғри келади.

Бундай тез-тез такрорланиш шароитида фақат инқироз бошланганидан кейин чора кўриш қимматга тушувчи стратегияга айланади. Ҳукуматлар ва ҳавза ташкилотлари фавқулодда чораларни қайси кўрсаткичлар ишга туширишини, сув омборларининг иш тартиби қандай ўзгаришини, қишлоқ хўжалиги ва энергетиканинг рақобатдош эҳтиёжлари қандай мувозанатлаштирилишини ҳамда мамлакатлар қайси маълумотларни алмашиш мажбуриятини олишини олдиндан тушунишлари керак. Олдиндан келишилган тартиб-таомилларсиз, ҳар бир камсув йил сиёсий ва иқтисодий босим шароитида музокараларнинг янги босқичига айланиш хавфини туғдиради.

Инфратузилмавий оқибатлар ҳам кам аҳамиятга эга эмас. Қурғоқчиликка тайёргарлик кўриш — бу нафақат прогноз қилиш демакдир. У каттароқ ўзгарувчанлик шароитида ишлай оладиган сувни сақлаш ва ташиш тизимларини, рақамли мониторингни, ишончли гидрометеорологик маълумотларни ва олдини олиш мумкин бўлган йўқотишларни камайтириш имконини берувчи ирригация тармоқларини талаб қилади. Бошқача айтганда, иқлимга мослашиш тобора кўпроқ сув хўжалигининг жисмоний ва операцион архитектурасига тўғридан-тўгpи сингдирилиши керак.

Трансчегаравий қарамлик иқтисодий рағбатлар муаммосини келтириб чиқармоқда

Марказий Осиёнинг сув географияси харажатлар юзага келадиган жой ва фойда олинадиган жой ўртасида барқарор номутаносибликни шакллантиради. Юқори оқимдаги давлатлар сув оқимини тартибга солишга қодир бўлган сув омборлари ва гидроэнергетика инфратузилмасини сақлаб туради, қуйи оқимдаги иқтисодиётлар эса суғориш учун ёзги сув чиқаришдан сезиларли фойда кўради. Иқлим ўзгарувчанлиги кучайган сари, тақсимлашнинг қатъий механизмлари камроқ барқарор бўлиб бормоқда, чунки сувни сақлаш, уни етказиб бериш муддатлари ва оқимни тартибга солишнинг иқтисодий қиймати ҳам ўзгармоқда.

CACCC-2026 анжуманида Қирғизистоннинг собиқ ташқи ишлар вазири Аликбек Жекшенкулов Қирғизистон нуқтаи назаридан ушбу асимметрияга эътибор қаратди: Қирғизистон Норин ва Қорадарё дарё тизимлари орқали Сирдарё оқимининг тахминан 47 фоизини шакллантиради, айни пайтда мавжуд механизмлар доирасида тақсимланадиган ҳавза оқимининг 2 фоиздан камроғини олади. Ушбу рақамларнинг сиёсий талқинидан қатъи назар, асосий муаммо аён: минтақавий сув хизматларини кўрсатиш харажатлари ва улардан олинадиган иқтисодий фойда турли томонлар ўртасида тақсимланганда ҳамкорлик қилиш қийинлашади.

Айнан шунинг учун Қамбарота ГЭС-1 каби лойиҳалар нафақат электр энергияси ишлаб чиқариш нуқтаи назаридан муҳимдир. Биргаликдаги инвестициялар мамлакатлар сувни сақлаш, мавсумий тартибга солиш, электр энергияси етказиб бериш ва қуйи оқимда сув таъминоти ишончлилиги қийматини аниқроқ белгилаши мумкин бўлган майдонни яратиши мумкин. Мақсад сувнинг ўзини товарга айлантириш эмас, балки мувофиқлаштирилган инфратузилма томонидан яратиладиган хизматларни харажатлар, масъулият ва фойдаларни тақсимлаш бўйича музокаралар учун етарлича ўлчанадиган қилишдан иборат.

Инвестициявий узилиш сув хавфсизлиги муаммосининг бир қисмига айланмоқда

Жисмоний инфратузилма сезиларли даражада кўпроқ капитал талаб қилади. RES-2026 кўргазмасида тақдим этилган минтақавий баҳолашларга кўра, Марказий Осиё сув секторини молиялаштириш тақчиллиги тахминан 2–2,6 миллиард долларни ташкил этади. Эскираётган ирригация инфратузилмаси муаммони янада чуқурлаштирмоқда: Қозоғистоннинг айрим тизимларида суғориш самарадорлиги тахминан 55 фоиз даражасида қолмоқда, сув йўқотишлари эса 40 фоизга етиши мумкин.

Ушбу рақамлар шуни кўрсатадики, минтақанинг мослашиш муаммоси шунчаки лойиҳаларнинг етишмаслигида эмас. Бу шунингдек, инвестиция лойиҳаларини молиялаштириш ва тайёрлаш муаммосидир. Модернизация қилиш тартибга солиш ноаниқлиги, валюта хавф-хатарлари, узоқ муддатли молиялаштиришдан фойдаланишнинг чекланганлиги ва хавфларни тақсимлаш механизмларининг етарлича ривожланмагани шароитида капитал учун рақобатлашади. Конференцияларда ушбу узилишни қисқартиришга ёрдам берадиган воситалар сифатида иқлим кафолатлари, яшил инвестиция фондлари, ESG маълумотларини ошкор қилишни кучайтириш, аралаш молиялаштириш ва ислом молиявий воситалари муҳокама қилинди.

Кенгроқ инвестиция кун тартибининг кўлами аллақачон сезиларли. CACCC-2026 кўргазмасидаги минтақавий тақдимотга кўра, Жаҳон банкининг Марказий Осиёдаги фаол портфели сув хавфсизлиги, электр энергетика тизимларининг боғлиқлиги, ерларни қайта тиклаш ва иқлим барқарорлиги каби соҳаларда умумий қиймати қарийб 10,3 миллиард долларлик 79 та лойиҳани ўз ичига олади. Алоҳида инвестициялар яккаланган миллий лойиҳалар бўлиб қолмасдан, ягона минтақавий мослашиш тизимининг элементларига бирлаша олиши ёки олмаслиги масаласи тобора муҳим аҳамият касб этмоқда.

Ҳамкорликнинг ҳам, унинг йўқлигининг ҳам иқтисодий баҳоси бор

Якуний ҳисобда, янада амалий минтақавий модел фойдасига энг кучли далил иқтисодиёт бўлиши мумкин. Жаҳон банкининг CACCC-2026 кўргазмасида тақдим этилган баҳолашларига кўра, сув секторидаги етарли бўлмаган ҳамкорлик Марказий Осиёга камида 4,5 миллиард доллар бой берилган даромад келтирмоқда. Шу билан бирга, минтақавий электр энергияси савдосини кенгайтириш камида 15 миллиард доллар иқтисодий фойда келтириши мумкин.

Ушбу кўрсаткичларни тўғридан-тўғри таққосланадиган тоифалар сифатида қабул қилмаслик керак. Бироқ, улар бир хил асосий тамойилни намойиш этади: мувофиқлаштириш ўлчанадиган иқтисодий қийматга эга. Биргаликдаги инфратузилма, электр энергияси савдоси, сув омборларини бошқариш ва қурғоқчилик пайтидаги ҳаракатларни режалаштириш алоҳида миллий тизимлар ўзлари мустақил равишда худди шундай самарали тарзда қўлга кирита олмайдиган фойдаларни яратишга қодир.

Бу мослашиш ҳақидаги суҳбатга бўлган ёндашувнинг ўзини ҳам ўзгартиради. Минтақавий ҳамкорлик кўпинча дипломатик мақсад, инфратузилма эса инвестицияларнинг техник масаласи сифатида қабул қилинади. Марказий Осиёда бу икки соҳа тобора бир-биридан ажралмас бўлиб бормоқда. Сув омборини эксплуатация қилиш қоидалари, трансчегаравий электр узатиш линияси, умумий қурғоқчилик индикатори ёки ирригацияни модернизация қилиш дастури — буларнинг барчаси мамлакатлар ўртасида иқлим хавф-хатарлари ва иқтисодий қийматнинг тақсимланишини ўзгартиришга қодир.

Мослашишга навбатдаги декларация эмас, балки ишчи модел керак

Марказий Осиёда минтақавий институтлар ёки сиёсий мулоқот танқислиги йўқ. Анча мураккаб вазифа — ҳамкорликни сув тақчиллиги шароитида ҳам ишлашда давом этадиган тизимларга айлантиришдир. Бунинг учун умумий маълумотлар стандартлари, келишилган қурғоқчилик чегаравий кўрсаткичлари, сув омборларини эксплуатация қилишнинг шаффоф қоидалари, инвестиция портфеллари, молиялаштириш механизмлари ва инқироз бошланишидан олдин масъулиятнинг аниқ тақсимланиши зарур. Айнан шундай амалий элементлар конференцияда тақдим этилган қарорлар мантиқига аллақачон киритилган.

Минтақанинг иқлим келажаги музликларнинг чекиниши, дарё оқимининг ўзгариши, ҳаддан ташқари иссиқлик ва қурғоқчиликнинг янада беқарор шароитлари билан белгиланади. Бироқ, иқтисодий оқибатлар нафақат мавжуд сув ҳажмига, балки унинг трансчегаравий даражада қанчалик самарали сақланиши, ташилиши, тақсимланиши ва бошқарилишига боғлиқ бўлади.

Марказий Осиё учун асосий хавф энди яқинлашиб келаётган тақчиллик ҳақида маълумот етишмаслигида эмас. Трансчегаравий қарамлик кўлами, қурғоқчиликларнинг такрорланиши, инфратузилмавий йўқотишлар ва инвестициявий узилишлар катта даражада аллақачон маълум.

Энди бошқа нарса — давлатларнинг навбатдаги камсув йил инқирозга айланишидан олдин тизимни тайёрлаш қобилияти синовдан ўтказилади. Каналлар ва сув омборлари янада беқарор оқим шароитида ишлаши, сувни тақсимлаш қоидалари тақчиллик шароитида барқарорликни сақлаши, инвестиция механизмлари эса лойиҳаларни фавқулодда вазият юзага келганидан кейин эмас, балки ундан олдин молиялаштириши керак.

Пайсалга солишнинг баҳоси энди нафақат куб метр сув билан ўлчанмоқда. Жаҳон банки баҳосига кўра, сув хўжалигидаги етарли бўлмаган ҳамкорлик Марказий Осиёни камида 4,5 миллиард долларлик иқтисодий фойдадан маҳрум қилмоқда. Шу боис, минтақанинг мослашишининг кейинги босқичи ҳамкорлик тўғрисидаги янги декларациялар сони билан эмас, балки унинг инфратузилмаси ва келишувлари навбатдаги жиддий сув тақчиллигига бардош бера олиши билан белгиланади.