Худо унутган, ҳукумат унутган
Ушбу нашрда — Азамат Маткаримовнинг таъсирли фотосуратлари ва Қорақалпоғистондаги Судочье кўллар тизими учун ўта хавотир акс этган матн тақдим этилган.
2013 йил. Кейингиси — Устюртдан кўриниш.
Бу фотосурат 2018 йилда олинган.
2026 йил май. Қуриган кўл тубидаги чанг бўронлари.
2026 йил май.
2026 йил сентябрь — кўл туби жуда очилиб қолган.
2026 йил сентябрь — 2018 йил билан солиштиринг, суратлар айни бир жойда олинган.
Судочье кўлини қутқаринг! Ҳозир у жуда тез қуриб бормоқда. Ваҳоланки, Судочье шунчаки сув ҳавзаси эмас, балки минглаб қушларнинг уйи ва уларнинг миграция йўлидаги муҳим тўхташ жойидир. Улар орасида ноёб ва йўқолиб бораётган турлар бор. Сув юзаси йўқолса — қушлар ҳам йўқолади… Шу боис Судочье кўли ва бутун кўллар тизими (ветландлар) нафақат минтақа, балки бутун дунё учун улкан аҳамиятга эга.
Тез суръатлар билан қуриш фонида биз хўжалик фаолиятининг ривожланишини ва кўл акваториясидаги бурғилаш қурилмаларини ҳам кўрмоқдамиз. Саволлар туғилади: ҳозир Судочьега қанча ҳажмда сув келмоқда ва сув таъминотининг қисқариши газ қазиб олиш лойиҳаларининг манфаатлари билан боғлиқ эмасми? Агар сув таъминотига чекловлар мавжуд бўлса, уларни ким ва қайси асосда ўрнатган?
Ахир биз сиз билан қуриб бораётган Орол тарихини кўрдик. Сув билан бирга балиқлар, қушлар, ўсимликлар, бутун бошли аҳоли пунктлари йўқолиб бораётганини ва одамларнинг турмуш тарзи бутунлай ўзгараётганини кўрдик. Ва вайрон бўлган экотизимни қайта тиклаш имконсиз эканини биламиз. Лекин қолган нарсани сақлаб қолиш ҳали ҳам мумкин-ку!
Илгари Судочье Орол сувлари билан тўлиб турган. Орол чекинганидан кейин кўллар тизими — Оролбўйидаги сув ва сув олди қушларининг яшаш ва миграция жойи шаклланди. Кўллар тизими таркибида бир нечта йирик сув ҳавзалари, жумладан, Катта Судочье (5100 га), Оққушпа (11600 га), Бегдулла-Ойдин (1 850 га), Қоратеран кўли (475 га), шунингдек, кўплаб майда кўллар ажралиб туради. Мақоми — «Судочье» давлат орнитология буюртмахонаси.
2022 йилда Судочье кўллар тизими Рамсар конвенциясининг Халқаро аҳамиятга эга бўлган сувли-ботқоқли ерлар рўйхатига 2522-сонли объект сифатида киритилган. Ушбу сувли-ботқоқли ерларнинг майдони 84 000 гектар деб кўрсатилган. Амударё суви билан коллекторлар орқали тўйиниб турган. Сув йўқ — қуримоқда.
Мана Давлатлараро сув хўжалигини мувофиқлаштирувчи комиссиясининг Илмий-ахборот маркази (ДМСК ИАМ) томонидан берилган июнь ойидаги маълумот:
«Мониторинг натижасида қуйидагилар аниқланди:
1. 2026 йил июнь ойи охирига келиб, Жанубий Оролбўйи сув ҳавзаларида ветландлар майдонининг сезиларли даражада қисқариши ва айни пайтда қуриган ҳудудларнинг кўпайиши кузатилмоқда. 2026 йил май ойига нисбатан ветландларнинг умумий майдони 30,0 минг гектардан 8,5 минг гектаргача камайди, қуриган майдонлар эса 284,4 минг гектардан 328,8 минг гектаргача кўпайди. Бунда очиқ сув юзаси майдонлари 39,1 минг гектардан 16,2 минг гектаргача қисқарди. Май ойида энг яққол ўзгаришлар Судочье, Жилтирбас ва Мўйноқ тизимларида қайд этилган бўлиб, у ерда қуриган майдонларнинг кўпайиши ва ветландларнинг қисқариши кузатилмоқда, бу баҳорги даврда сув оқимининг мавсумий камайиши ва буғланишнинг кучайиши билан боғлиқ бўлиши мумкин.
2. 2026 йил май ойида Жанубий Оролбўйига умумий сув оқимининг кўпайиши қайд этилди, унинг ҳажми ўтган ойлардаги паст кўрсаткичлардан сўнг 289,7 млн м³ га етди. Асосий улуш Амударё оқими ҳисобига шаклланади, бунда қўшимча тўйиниш каналлар ва коллектор-дренаж тизими орқали таъминланади».
Аёнки, 2026 йил сентябрига келиб вазият янада ёмонлашган. Ҳозирча бизда сентябрь ойидаги мониторинг маълумотлари йўқ.