«Хонадонимиз тўрт йилдан бери сотувда турибди»: Нега бозор бунчалик суст?

«Квартирамиз тўрт йилдан бери сотувда»: Нега бозор бунчалик суст?

Жеймс ва унинг шериги Лондондаги бир хонали квартирасини сота олишмаяпти ва банкротлик ёқасида эканликларини айтишмоқда.

2015 йилда ғарбий Лондондаги Хаунслоу туманида 200 000 фунт стерлингдан паст нархдаги студия-квартираларни банд қилиш ва сотиб олиш учун минглаб одамлар ёмғир остида тун бўйи навбатда туришган эди.

Бу ҳолат квартираларга бўлган ҳозирги талабга мутлақо зиддир, чунки кўчмас мулк порталлари сотувлар ҳажми пасайганини хабар қилмоқда.

Аммо мамлакатда уй-жой инқирози кузатилаётган ва ҳамёнбоп уйларга жуда катта эҳтиёж мавжуд бўлган бир пайтда, нега энди квартираларни сотиш қийинлашди?

Zoopla кўчмас мулк веб-сайти маълумотларига кўра, 2025 йилда Лондон марказида сотувга қўйилган квартираларнинг 88 фоизи олти ой ичида харидор топмаган. Компания, шунингдек, квартира ва ҳовли уй ўртасидаги нарх фарқи охирги 30 йилдаги энг юқори даражага етганини айтмоқда.

Ижрочи директор Ричард Доннелл пандемиядан кейинги ижтимоий ўзгаришларга ишора қилиб, «одамлар кенгроқ жой излаётгани, ҳовли уйларни афзал кўраётгани ва уйдан туриб ишлаётганини» таъкидлайди.

У, шунингдек, ипотека ставкаларининг юқорилигига ва одамларнинг «мулкка эгалик қилиш билан боғлиқ барча харажатлар ва мажбуриятлар», жумладан, коммунал хизмат кўрсатиш тўловлари (service charges) ва ер ижараси (ground rents) ҳақида қайғураётганига эътибор қаратади.

Сентябрь ойида Буюк Британиядаги деярли барча йирик ипотека кредиторлари уй-жой кредитлари қиймати ошганини эълон қилишди.

Доннеллнинг айтишича, Лондон марказидаги квартираларни сотиш айниқса қийин кечмоқда, чунки улар қимматроқ, хизмат кўрсатиш тўловлари юқори ва «у ерда мураккаблик каттароқ — бу каттароқ ва эҳтимол мураккаброқ бино бўлиши эҳтимоли юқори, шунинг учун олти ой ичида камроқ квартира сотилмоқда».

Бу фикрни Rightmove кўчмас мулк платформаси ҳам тасдиқлайди. Унга кўра, август ҳолатига кўра, мамлакат миқёсида сотувга қўйилган квартираларнинг фақат 50 фоизи муваффақиятли сотилган, ҳовли уйларда эса бу кўрсаткич 65 фоизни ташкил этади.

Мамлакат миқёсида, август ҳолатига кўра, квартираларнинг ўртача нархи 12 ой олдингига нисбатан 2 фоизга пасайган. Бу ушбу давр мобайнида ҳар қандай турдаги кўчмас мулк учун энг катта пасайишдир.

2021 йилнинг августи билан солиштирганда, мамлакат бўйича квартиралар нархи бор-йўғи 4 фоизга ошган, бу барча кўчмас мулк турлари орасида энг паст ўсишдир.

Rightmove ҳамкорлик маркетинги бўлими раҳбари Коллин Бэбкокнинг айтишича, Лондон қўшимча қийинчиликларга дуч келмоқда, чунки унинг бозори асосан квартираларга йўналтирилган ва «умуман олганда, ҳамёнбоплик асосий муаммо бўлиб қолмоқда».

У қарз олиш харажатларининг юқорилиги, герб божи (stamp duty) харажатларининг ошгани ва нархи юқори бўлган ҳудудларда Lifetime ISA (умрбод индивидуал жамғариб бориладиган ҳисобварақ) чекловларига ишора қилади, бу эса Лондонда биринчи марта уй сотиб олувчилар ва уйини ўзгартирувчилар учун уй сотиб олишда қўшимча тўсиқлар яратиши мумкинлигини англатади.

Квартираларнинг сотилмай қолишига фақат битта сабаб йўқ. Қарз олиш харажатларининг юқорилиги, хизмат кўрсатиш тўловлари, лизхолд (узоқ муддатли ижара) ва улушли эгалик қилишдаги мураккабликлар уларни қимматроқ ва эгалик қилиш учун қийинроқ қилиб қўйди, бу эса уларнинг обрўсига путур етказди.

36 ёшли Жеймс Шейф ўзи ва шериги шимолий Лондондаги бир хонали квартирасини охирги тўрт йил давомида сотишга уриниб, «банкротлик ёқасига» келиб қолганини айтади.

У 2017 йилда Newlon Housing Trust томонидан бошқариладиган 585 000 фунт стерлинглик квартиранинг 35 фоизлик улушини сотиб олган эди, аммо шериги янги иш топганидан кейин, Жеймс 2022 йилда Лондондан шимолга кўчиб ўтди ва квартирасини сотувга қўйди.

Дастлабки «номзодлик даври»да — ассоциация муносиб харидор топиш учун мутлақ ҳуқуққа эга бўлган белгиланган муддатда — квартирага деярли ҳеч ким қизиқиш билдирмади.

Уй-жой ассоциацияси уларга квартирани очиқ бозорда сотишга рухсат берди — аммо Жеймснинг айтишича, кўчмас мулк агентлари квартиранинг нархи ошириб юборилганини айтган бўлса-да, улар «Newlon томонидан танланган баҳоловчиларнинг тор доирасидан фойдаланишга мажбур бўлишган».

Улар уй-жой ассоциацияси билан махсус «ижарага беришга розилик» келишуви асосида мулкни ижарага беришга мажбур бўлишди — гарчи бу келишув муддати яқинда тугайдиган бўлса-да, Жеймснинг айтишича, Newlon уни узайтирмайди.

Жеймснинг сўзларига кўра, бу вазият уларнинг оила қуриш ва фарзанд кўриш режаларига таъсир қилиб, уларни «фарзанд кўриш эҳтимоли кам бўлган» ёшга суриб юборган.

«Бу шунчаки ҳаётимизни барбод қилди».

Newlon Housing Trust вакили «бу биз тан оладиган манзара эмас» деб айтди ва улар «давлат маблағларини ҳимоя қилиш учун қайта сотиш бўйича қатъий қоидаларга» амал қилишларини қўшимча қилди.

Вакилнинг таъкидлашича, «субижарани чеклаш бўйича қатъий қоидалар... одамларнинг субсидияланадиган ҳамёнбоп уй-жойларни ижарага бериш орқали фойда кўриш хавфини олдини олади».

«Маълум қилинганидек, сотув бозори суст. Уйнинг исталган вақтда сотилувчанлиги кўчмас мулк бозоридаги ўзгаришларга боғлиқ бўлиб, биз буни назорат қила олмаймиз ва бу уй сотиб олган ҳар бир киши ўз зиммасига оладиган хавфнинг бир қисмидир».

Софи Бишенер биносида ёнғин хавфсизлиги бўйича иккинчи босқич таъмирлаш ишлари зарурлиги сабабли каттароқ мулкка кўча олмаяпти.

Бино хавфсизлиги билан боғлиқ муаммолари бўлган уйларда яшовчи айрим квартира эгалари ҳам ўз мулкларини сотиш мутлақо имконсиз бўлиб қолганини кўришди.

Бу жуда кескин мисол бўлиши мумкин, аммо кўпчилик ўзларини шундай вазиятда кўришмоқда.

2026 йил июль ҳолатига кўра, хавфли қопламалар туфайли баландлиги 11 метр ва ундан юқори бўлган 4 697 та турар жой биноси назорат остида турибди, бироқ уларнинг 61 фоизида ишлар ҳали якунланмаган.

«End our Cladding Scandal» гуруҳи фаоли ва лизхолдер Софи Бишенернинг айтишича, хавфли қопламаси таъмирланмаган квартиралар «қамоқхона»га ўхшаб қолган ва бу одамлар ҳаётига «вайронкор» таъсир кўрсатмоқда.

У 2017 йилда Хартфордширда бир хонали квартира сотиб олган, аммо тўққиз йил ўтиб, энди ёш оиласи бўлишига қарамай, у каттароқ мулкка кўча олмаяпти, чунки унинг биносида ёнғин хавфсизлиги бўйича иккинчи босқич таъмирлаш ишлари талаб этилади.

«Тузоққа тушиб қолиш ҳаётингизни давом эттира олмаслигингизни англатади».

Унинг айтишича, ҳатто таъмирланган бинолар ҳам ҳозирги вақтда «жуда ишончсиз» бўлган бозордан зарар кўрмоқда.

«Агар сиз бозорга чиқа оладиган вазиятда бўлсангиз ҳам, жуда кўп тўсиқлар мавжуд... юзлаб фунт стерлинг турадиган бошқарув ҳужжатлари тўплами, уй-жойни расмийлаштирувчи юристларнинг Бино хавфсизлиги тўғрисидаги қонун (Building Safety Act) доирасига кирувчи бинолар билан ишлашни хоҳламаслиги шулар жумласидандир».

Софи харидорларнинг ишончини оширишга ёрдам бериш учун бинолар хавфсизлиги реестри бўлиши керак деб ҳисоблайди, «у ерда барча бинолар қайд этилган ва биз улар нимадан қурилганини биламиз».

Би-би-си янги қурилган уйлар, жумладан, янги квартираларда яшовчи одамларнинг муаммоларини ҳам ўрганди.

Уларнинг ҳикоялари Янги уйлар бўйича омбудсман хизматига (New Homes Ombudsman Service) келиб тушган шикоятлар сони бир йил ичида уч баравардан кўпроқ ошгани ҳақидаги сўнгги йиллик ҳисобот эълон қилинган вақтга тўғри келди.

Бутун Буюк Британия бўйлаб хизмат кўрсатувчи ташкилот 2025-26 йилларда 1800 дан ортиқ шикоят қабул қилган, бу ўтган йилги 600 тадан кам кўрсаткичга нисбатан анча кўпдир. Нуқсонлар ва қурилишдаги камчиликлар энг кўп кўтарилган муаммолар бўлди.

Омбудсманнинг таъкидлашича, бу ўсиш қисман ушбу хизматдан фойдаланиш ҳуқуқига эга бўлган уй эгалари сонининг кўпайганини, шунингдек, бу ҳақдаги хабардорликнинг ошганини акс эттиради.

Шу билан бирга, қурувчилар янги уйлар қуриш қимматрақ бўлиб бораётганини айтишмоқда, бу эса Лондоннинг шундоқ ҳам чекланган уй-жой таклифига босимни оширмоқда.

Уй қурувчиларнинг ҳисоб-китобларига кўра, янги уй қуриш харажатлари ҳар бир уй учун ўртача 76 000 фунт стерлингга ошган, бу ўртача янги уй қиймати бўлган 365 000 фунт стерлингнинг 20 фоизидан кўпроғига тенг.

Уларнинг айтишича, бу ўсиш ишчи кучи ва материаллар нархининг ошиши, қўшимча қоидалар ҳамда солиқ ва йиғимларнинг кўпайиши билан боғлиқ.

Уй қурувчилар федерацияси (HBF) шаҳарлар бўйича директори Жеймс Стивенс шундай деди: «Лондонда уй-жой қурилишининг кескин камайиши пойтахтнинг иқтисодий ва ижтимоий истиқболларига ҳақиқий хавф туғдирмоқда.

Лондонда уй-жой қурилишининг бошланиши хавотирли даражада паст кўрсаткичга тушиб қолди ва анчадан бери пасайиш тенденциясига эга. Уй-жой ва режалаштириш сиёсатини зудлик билан қайта кўриб чиқиш эндиликда барча лондонликларнинг, айниқса, мамлакатда уй-жойга эга бўлишда энг катта тўсиқларга дуч келаётган пойтахтнинг биринчи марта уй сотиб олувчиларининг уй-жойга бўлган эҳтиёжларини қўллаб-қувватлаш учун жуда муҳимдир».

HBF шунингдек, 2024 йил октябрь ойида 17 432 та «Section 106» дастури бўйича ҳамёнбоп уй-жойлар тақсимланмасдан қолаётганини маълум қилди.

Zoopla ижрочи директори Ричард Доннелл ҳамёнбопликни яхшилаш кераклигини айтади.

«Менимча, ҳамма ипотека ставкалари пасайишига умид қилмоқда. Ҳукумат аниқликни яхшилаш учун лизхолд тизимига баъзи ислоҳотларни эълон қилди. Улар шаффофликка эътибор қаратишди, шунда харидорлар нима сотиб олаётганларини яхшироқ тушунишлари мумкин».

Унинг айтишича, 80 йилдан кам муддати қолган квартиранинг ижара муддатини узайтириш учун тўланадиган тўлов («marriage value») камайтирилиши мумкин ва бу «ижарачилар ва узоқ муддатли лизхолд эгалари учун ўз харажатлари ва тақдирларини кўпроқ назорат қилишни анча аниқроқ ва осонроқ» қилади.

Калитни нусхалаш учун 720 фунт стерлинг ундирилди — кескин ошаётган тўловлар лизхолд эгаларини сабр-тоқат чегарасига олиб келди

«Бу ҳаётимни барбод қилди»: Квартира эгасининг айтишича, фрихолдер (ер эгаси) томонидан олиб борилган қурилиш ишлари уни уйсиз қолдирган

Уй-жой, жамоалар ва маҳаллий ўзгаришлар вазирлиги вакили шундай деди: «Биз бутун мамлакат бўйлаб, жумладан, Лондонда ҳам одамларга квартираларни каттароқ ишонч билан сотиб олиш ва сотишга ёрдам бериш учун қатъий чоралар кўрмоқдамиз.

Бизнинг Ипотека кафолати дастуримиз (Mortgage Guarantee Scheme) уй сотиб олувчиларни бор-йўғи 5 фоизлик бошланғич тўлов билан қўллаб-қувватлайди, шу билан бирга биз ер ижараси тўловларини 250 фунт стерлинг қилиб чеклаяпмиз ва янги уйлар учун лизхолд тизимидан фойдаланишни бутунлай тўхтатяпмиз, бу эса квартира сотиб олишни янада жозибадор қилади.

Бундан ташқари, бино хавфсизлиги инқирозига барҳам бериш учун қопламаларни олиб ташлашни тезлаштирмоқдамиз ва масъулларни хавфли биноларни таъмирлашга мажбур қилмоқдамиз, акс ҳолда улар жиноий жавобгарликка тортилади».

Лондон мэри Лорд Хон вакили шундай деди: «Сити Холл Лондон туманлари, уй-жой ассоциациялари, қурувчилар ва бошқалар билан лондонликлар жуда муҳтож бўлган барча турдаги уй-жойларни кўпроқ етказиб бериш устида ишламоқда.

Мэр эскирган феодал лизхолд тизимига бутунлай барҳам беришни ёқлаб, изчил равишда лондонликларни ҳимоя қилиб келмоқда ва биз ҳукуматнинг коммонхолд (умумий эгалик) тизимини одатий шаклга айлантириш ва лизхолд квартираларини сотишни тақиқлаш борасидаги қадамларини олқишлаймиз.

Лизхолд эгаларини ҳимоя қилиш учун мэр хизмат кўрсатиш тўловларини бошқаришда жуда зарур бўлган шаффофлик ва адолатни таъминлаш мақсадида Хизмат кўрсатиш тўловлари хартиясини (Service Charges Charter) аллақачон ишга туширган.

Бундан ташқари, Сити Холл хусусий сектордан уйларни сотиб олиш ва уларни хавфсиз ижтимоий ва ҳамёнбоп уй-жойларга айлантириш учун уй-жой бўйича ҳамкорларимизни фаол молиялаштирмоқда, бу эса энг муҳтож одамларни уй-жой билан таъминлайди ва уй-жой фондидан унумли фойдаланиш имконини беради».

Биз тез-тез Лондонга ҳамёнбоп уй-жойлар жуда зарурлигини эшитамиз, аммо юқори ипотека ставкалари, ўзгарувчан истаклар, лизхолд харажатлари ва бино хавфсизлиги муаммоларининг бирлашуви — буларнинг барчаси квартираларнинг обрўсига таъсир қилади — пойтахтдаги энг кенг тарқалган уй турларидан бирини сотишни қийинлаштирмоқда.

Шундай экан, балки муаммо шунчаки уй-жой етишмовчилигида эмас, балки биз нотўғри уйларни қураётганимиз ва сотаётганимиздадир?

Квартирангизни сотишда ёки сотиб олишда қийинчиликларга дуч келдингизми? Бизга ўз ҳикоянгизни сўзлаб беринг.