Нима учун биз хавф-хатарларга қарамай, илк уйимизни 100 фоизлик ипотека билан сотиб олдик
Буюк Британияда кичикроқ бошланғич тўловга эга ипотека кредитларининг улуши 2008 йилдан бери энг юқори даражага етди. BBC қарз олувчилар билан улар хавф-хатарларни қандай бошқараётгани ҳақида суҳбатлашди.
Нима учун биз хавф-хатарларга қарамай, 100 фоизлик ипотека билан биринчи уйимизни сотиб олдик
Эр-хотин бошланғич тўловсиз ипотека билан боғлиқ хавфларни билишади
Ўтган йилгача 32 ёшли Конрой ва унинг шериги, 28 ёшли Амбер ўз уйларини сотиб олиш имкониятини деярли кўришмаган эди. Улар иккаласи ҳам ишлайдиган Манчестер марказида ижарада туришарди ва бошланғич тўлов учун пул жамғара олишмаганди.
Кейин улар нисбатан камёб ва баъзи экспертларнинг фикрига кўра, хавфлироқ бўлган ипотека турини топишди, бу уларнинг муаммосига ечим бўлди.
Skipton Building Society ташкилотининг «Track Record» ипотекаси мулк қийматининг 100 фоизини қоплайди, бу эса қарз олувчи олдиндан ҳеч қандай тўлов тўламаслигини англатади.
Ариза берувчилар қатъий мувофиқлик текширувларидан ўтишлари ва юқорироқ фоиз ставкасига рози бўлишлари керак — Конрой ва Амбернинг ҳолатида бу беш йил давомида белгиланган 5,33% ни ташкил этди — лекин улар бунга тайёр эдилар. Август ойида улар Манчестер чеккасидаги Свинтон шаҳрида 242 000 фунт стерлингга тўрт хонали уй сотиб олишди.
«Бу уй ҳақиқатан ҳам бизники эканлигига ҳали ҳам ишонгимиз келмаяпти», дейди видеомонтажчи бўлиб ишлайдиган Конрой.
Англия банки маълумотларига кўра, Буюк Британияда бошланғич тўлови мулк қийматининг 10 фоизидан кам бўлган ипотека кредитларининг улуши ҳозирда 2008 йилдан бери энг юқори даражага етди.
Биринчи марта уй сотиб олувчилар учун ўртача бошланғич тўлов ҳозирда тахминан 20% ни ташкил қилади.
Бу ҳолат Lloyds, Santander, Skipton ва Yorkshire Building Society каби кредит берувчилар сўнгги бир неча йил ичида мулк қийматининг 95% дан ортиғини, баъзи ҳолларда эса 100% гача бўлган қисмини қоплайдиган янги ипотека маҳсулотлари тўлқинини тақдим этганидан кейин юз берди.
Уларнинг айтишича, уй-жой нархи кўтарилишда давом этаётган ва бошланғич тўлов учун пул жамғариш қийин бўлиб қолаётган бир пайтда, биринчи марта уй сотиб олувчиларга уй-жой бозорига киришга ёрдам бермоқчи.
Бироқ, бу кредитлар одатда юқори ставкалар билан келади, ҳар қандай турдаги мулк ёки қарз олувчи учун амал қилмайди ва мижозлар тушуниши керак бўлган хавф-хатарларни ўзида мужассам этади.
Конрой ва Амбер яқин келажакда ҳам ижарада яшашни давом эттиришни кутишган эди.
Конрой ва адвокат бўлиб ишлайдиган Амбернинг 25 йиллик кредити бор, унинг ойлик тўлови 1500 фунт стерлингни ташкил этади — бу улар ижара учун тўлаган маблағ билан деярли бир хил.
Унинг айтишича, улар юқорироқ харажатлардан хавотирда эмаслар, чунки улар «яхшигина даромад олишади» ва маошлари ошишини кутишмоқда.
Аммо у бошланғич тўловсиз ёки паст бошланғич тўловли ипотека билан салбий капиталга (negative equity) дуч келиш хавфи юқори эканлигини билади. Бу мулкнинг қиймати кредит бўйича ҳали тўланиши керак бўлган қарз миқдоридан пастроққа тушиб кетганда содир бўлади — бу эса қарз олувчини тўсатдан уйни сотишга тўғри келиб қолса, оғриқли харажатлар билан қолдириши мумкин.
Конройнинг айтишича, улар уйдаги ўз улушларини ошириш учун дастлабки беш йил давомида ипотека тўловларини белгиланганидан кўпроқ тўлаб боришни режалаштиришмоқда.
«Кўчмас мулк бозорида доимо таваккалчилик унсури мавжуд», дейди у.
«Аммо мен биз кўчиб ўтган ҳудудни ўрганиб чиқдим ва уй нархлари тушиб кетади деб ўйламайман».
Йигирма етти ёшли Броня ва унинг 29 ёшли шериги Жорж ҳам август ойида Шимолий Уэльснинг Рудлан шаҳрида тўрт хонали уй сотиб олиш учун паст бошланғич тўловли ипотекадан фойдаланишган.
Lloyds уларга 33 йил муддатга 258 000 фунт стерлинг — мулк қийматининг тахминан 98 фоизини — кредитга берди ва улар бошланғич тўлов сифатида атиги 5 000 фунт стерлинг тўлашлари керак эди.
Эр-хотин беш йил давомида белгиланган 5,89% фоиз тўлашади, бу ойига 1400 фунт стерлинг тўловни ташкил этади — бу улар илгари бир хонали квартира ижараси учун тўлаган маблағ билан деярли бир хил.
Давлат хизматчиси бўлиб ишлайдиган Бронянинг айтишича, улар каттароқ бошланғич тўлов тўлашлари мумкин эди, лекин жамғармаларини 20 000 фунт стерлингдан ортиқ турадиган таъмирлаш лойиҳаси учун сақлаб қолишни хоҳлашган.
Улар салбий капитал хавфини тушунишади, лекин таъмирлаш уйнинг қийматини оширишига ишонишади.
«Биз ҳам бутун умримизни шу ерда ўтказишни режалаштиряпмиз», дея қўшимча қилади Жорж ва кўчмас мулк бозоридаги ҳар қандай пасайишларни енгиб ўтишга тайёр эканликларини айтади.
Тўлов қобилиятига эга бўлмаган қарз олувчилар томонидан паст бошланғич тўловли ипотека кредитларидан кенг фойдаланилиши 2008 йилдаги глобал молиявий инқирознинг асосий сабабларидан бири сифатида кўрилган эди.
Аммо бугунги келишувлар тўлов қобилиятини текширишнинг анча қатъий тизимига эга ва худди шундай хавфларни туғдирмайди, дейди L&C Mortgages брокерлик компанияси директори ўринбосари Дэвид Холлингворт.
Масалан, Skipton ташкилотининг ноль бошланғич тўловли ипотекасини олувчилар камида 12 ой давомида ижара ҳақини ва охирги олти ой давомида кредит тўловларини ўз вақтида тўлаб келганликларини исботлашлари керак.
Шунингдек, Lloyds янги қурилган уйлар ва улушли мулкчилик асосидаги уйлар учун 5 000 фунт стерлинглик бошланғич тўловли ипотека кредитларини таклиф қилмайди.
Холлингвортнинг айтишича, кредит берувчилар баъзи одамларнинг «тўлов қобилияти яхши эканлигини, лекин ижара ҳақини тўлаш ва яшаш харажатлари босими остида бошланғич тўлов учун пул жамғаришга қийналаётганини» тан олишмоқда.
Яқинда қоидаларга киритилган ўзгартиришлардан сўнг, дея қўшимча қилади у, кредит берувчилар, агар бу тўлов қобилиятига мос келса, кимдир қанча қарз олиши мумкинлиги борасида кўпроқ «эркинлик» беришмоқда.
Шундай бўлса-да, у қарз олувчиларга соғлом фикр юритишни маслаҳат беради.
«Яхшилаб ўйлаб кўринг — ойлик тўловлар қандай кўринишда бўлади? Фоиз ставкалари кўтарилиши мумкинлигидан хабарингиз борми?»