Хитой ҳамма жойда ва абадийдир

**Хитой ҳамма жойда ва абадий**

Хитой Тожикистон учун савдо ва инвестиция имкониятлари тобора кўпроқ боғлиқ бўлиб бораётган шерикка айланмоқда. Аммо иқтисодий иштирокнинг кўлами ўз-ўзидан сиёсий назоратни англатмайди. Душанбе учун асосий масала — Хитой капитали иқтисодиётга қандай шартларда кириб келаётгани ва у мамлакатга ўз ўсиш манбаларини шакллантиришда ёрдам бераётгани ёки йўқлигидадир.

Сентябрь ойида Душанбе бир қатор Тожикистон-Хитой учрашувлари майдонига айланди. Муҳокамалар марказида профессор Синь Гуанчэнь бошчилигидаги ХХР делегациясининг ташрифи ва республика ташкил топганининг 77 йиллигига бағишланган тадбир бўлди. Иштирокчилар стратегик шериклик, қўшма лойиҳалар ва Тожикистон ривожида «Бир макон, бир йўл» ташаббусининг роли ҳақида гапирдилар.

Бироқ, Хитой иштирокининг кўлами дипломатик иборалардан кўра яққолроқ сўзлайди. Президент Эмомали Раҳмоннинг май ойида ХХРга қилган ташрифи якунлари бўйича «Ховар» ММА томонидан эълон қилинган маълумотларга кўра, 2007–2024 йилларда Хитойнинг Тожикистон иқтисодиётига киритган инвестициялари қарийб 6 млрд долларга етган. Ўша нашрда тўғридан-тўғри инвестициялар ҳажми тахминан 3,5 млрд долларга баҳоланган. Республика ҳудудида Хитой капитали иштирокидаги 700 дан ортиқ компания фаолият кўрсатган.

Хитойнинг таъсири таълим соҳасида ҳам намоён бўлмоқда: 2026 йилнинг май ойида Хитой таълим муассасаларида 6 мингга яқин тожикистонлик талаба таҳсил олаётгани хабар қилинган эди. Республика учун бу мутахассислар тайёрлаш имконияти бўлса, Хитой учун — узоқ муддатли истиқболда профессионал алоқаларни кенгайтиришдир. Хорижда таълим олиш ўз-ўзидан сиёсий содиқликни англатмайди, балки кейинги ҳамкорлик учун асос яратади.

МДҲ Ижроия қўмитаси томонидан эълон қилинган миллий маърузага кўра, 2025 йилда Тожикистон ташқи савдо айланмасининг 26,4 фоизи Хитойга, 22,9 фоизи эса Россияга тўғри келган. Шундай қилиб, товарлар савдосида Хитойнинг етакчилиги аллақачон фактга айланган. Аммо бу таъсирнинг кўрсаткичларидан фақат биттасидир.

Хомашё секторидаги концентрация айниқса сезиларли. 2025 йилда Хитой Тожикистон рудалари экспорти қийматининг 74,9 фоизини таъминлади, ваҳоланки бир йил аввал бу кўрсаткич 53,1 фоизни ташкил этган эди. Сурьма республика жами товар экспортининг 20,1 фоизини ташкил этди. Бу рақамлар Душанбенинг ташқи иқтисодий сиёсати учун минерал ресурслар қанчалик муҳимлигини кўрсатади.

Йирик харидор қазиб олувчи корхоналар учун сотиш бозорини таъминлайди, лекин шу билан бирга уларнинг ўз харид шартларига қарамлигини кучайтиради. Агар муқобил харидорлар ва йўналишлар кам бўлса, экспорт қилувчининг музокаралардаги мавқеи тораяди.

Қарз мажбуриятлари ҳам эътиборни талаб қилади, гарчи улар ўз-ўзидан суверенитет йўқотилганини исботламаса-да. ХВФ ва Жаҳон банкининг қўшма таҳлилига кўра, 2025 йил охирида Тожикистоннинг Хитой олдидаги давлат ва давлат томонидан кафолатланган қарзи тахминан 3,5 млрд долларни ташкил этган. Шу билан бирга, Тожикистон молия вазири Файзиддин Қаҳҳорзода таъкидлаганидек, статистика ижобий динамикани кўрсатмоқда: Тожикистон иқтисодиётига тушадиган қарз юки сезиларли даражада — 25,2 фоиздан 19,2 фоизгача камайган.

Хитой ёрдамида Тожикистон ЯИМни оширмоқда ва армиясини мустаҳкамламоқда. Республика баланд қаватли қурилишлар ва Афғонистонга гуманитар ёрдам — 3 минг тонна ёки ҳар бири 20 тонналик 150 та юк машинаси учун маблағ топмоқда. Россияда бензин билан боғлиқ қийинчиликлар фонида Хитойдан етказиб бериш ваъдалари Душанбенинг мамлакатни ёнилғи-мойлаш материаллари билан таъминлаш борасидаги хавотирларини камайтирмоқда.

Хитойнинг тинчликсевар экспансияси кучаймоқда: қатор иқтисодий кўрсаткичлар бўйича етакчилик Россиядан ХХРга ўтмоқда. Аммо Россиянинг аҳамияти сақланиб қолмоқда. Жаҳон банки баҳолашига кўра, 2025 йилдаги пул ўтказмалари Тожикистон ЯИМнинг тахминан 46 фоизига тенг бўлиб, истеъмол ва импорт тўловларини қўллаб-қувватлаган. Бу ерда гап пул оқимларининг ЯИМ ишлаб чиқаришдаги улуши ҳақида эмас, балки уларнинг иқтисодиёт ҳажмига нисбати ҳақида бормоқда. Мамлакат ишчи кучининг чорак қисмидан кўпроғи хорижда, асосан Россияда меҳнат қилади.

2025 йилда импорт 8,31 млрд долларни, экспорт эса 2,49 млрд долларни ташкил этди. Импорт экспортдан 3,34 баравар кўп бўлди, дефицит эса 5,82 млрд долларга етди. Миллий маъруза бўйича ҳисоб-китоблар харидларни тўлаш учун ташқи тушумлар қанчалик муҳимлигини кўрсатади. Хитой капитали оилаларнинг чет элдаги даромадларга қарамлигини бартараф этмайди: инвестициялар ишлаб чиқаришни қўллаб-қувватласа, миграция талабнинг салмоқли қисмини таъминлайди.

Россияга бўлган ҳарбий-сиёсий таянч ҳам сақланиб қолмоқда. Тожикистон Коллектив хавфсизлик шартномаси ташкилотига аъзо, республикада Россиянинг 201-ҳарбий базаси жойлашган. Тожикистонда ҳали ҳам Россиянинг бир нечта йирик инвестициялари — Сангтўда ГЭСи қурилиши, 2022 йилда қурилган рус тилида ўқитиладиган бешта мактаб ёдга олинади. Россия Россия-Тожикистон славян университетини (РТСУ) молиялаштиришни давом эттирмоқда. Жорий бир нечта сезиларли лойиҳалар қаторида — 2026 йилда Тожикистон билан ҳамкорликда индустриал парк қурилишининг бошланиши бор.

Шу боис, Россиянинг Хитой томонидан тўлиқ сиқиб чиқарилиши ҳақида гапиришга ҳали эрта: савдо, молиялаштириш, бандлик ва хавфсизлик турли хил алоқаларни шакллантирадики, уларни битта кўрсаткич билан баҳолаб бўлмайди.

Ушбу фонда Тожикистоннинг Евроосиё иқтисодий иттифоқига (ЕОИИ) қўшилиши масаласи алоҳида аҳамият касб этмоқда. Бироқ, 2026 йилнинг февралида ташқи ишлар вазири Сирожиддин Муҳриддин Тожикистон ҳозирги вақтда ЕОИИ ва БРИКСга (10 та давлат: Бразилия, Россия, Ҳиндистон, Хитой, ЖАР ва уларга қўшилган Эрон, Миср, Эфиопия ва Индонезия бирлашмаси) қўшилишни кўриб чиқмаётганини, уларнинг иштирокчилари билан икки томонлама ҳамкорликни давом эттираётганини маълум қилди. Бундай ифода интеграциядан узил-кесил воз кечишни эмас, балки ҳозирги позицияни тавсифлайди.

ОАВда айнан Пекин Душанбенинг ЕОИИга аъзо бўлишига тўсқинлик қилаётгани ҳақида тахминлар билдирилди. Аммо бу талқин гипотеза бўлиб қолмоқда. Суҳбат аниқ мазмун касб этиши учун муайян товар гуруҳлари ва қўшилишнинг эҳтимолий шартлари бўйича ҳисоб-китоблар зарур. Шунда импорт қилувчилар, ишлаб чиқарувчилар, бюджет ва хорижда ишлаётган фуқароларнинг манфаатларини ўзаро солиштириш мумкин бўларди.

Тожикистонга йирик инвестициялар зарур ва Хитой билан ҳамкорлик бунинг учун жиддий имкониятлар очади. Асосий хавф шундаки, капитал етказиб берувчига қарамлик хомашё харидорига қарамлик билан бирлашиб кетиши мумкин. Бундай шерикни алмаштириш қанчалик қийин бўлса, унинг шартларига рози бўлмаслик шунчалик қимматга тушади. Иқтисодий танлов эркинлигини сақлаб қолиш Душанбедан шаффоф шартномалар ва рақобатбардош муҳитни талаб қилади. Айнан мана шу натижаларга қараб, Хитой иштироки Тожикистон мустақиллигини мустаҳкамлаяптими ёки аста-секин уни чеклаяптими, деган хулосага келиш лозим.