**Манфаатлар чорраҳасида**
Иттифоқ Хитойга янги савдо чекловлари билан таҳдид қилмоқда. Октябрь ойи бошида Европа Иттифоқи ўз бозорини Хитой товарларининг бир қисми учун ёпадими ёки томонлар келишиб олишга муваффақ бўладими, деган саволга ойдинлик киритилиши керак. Марказий Осиё давлатлари учун иккинчи вариант маъқулроқ, биринчиси эса иккита оқибатга олиб келиши мумкин: транзит даромадларининг камайиши ва маҳаллий ишлаб чиқарувчиларга зарар етказган ҳолда минтақавий бозорларнинг арзон Хитой маҳсулотлари билан тўйиниши.
Пекиннинг баёнотларига қарамай, Европа ва Америка бозорлари ХХР учун ҳамон устувор бўлиб қолмоқда. Шу боис, Брюсселнинг Хитой товарларининг ЕИ бозорига киришини қийинлаштириш таҳдидларидан сўнг, ХХР Тижорат вазирлиги расмий вакили Хуан Лин Европа босим ўтказишдан воз кечиши ва тенг ҳуқуқли мулоқот олиб бориши кераклигини айтгани ажабланарли эмас.
У шундай деди: «Хитой шуни таъкидламоқчими, барча даражадаги Хитой-Европа маслаҳатлашувлари Хитой ва ЕИнинг бир-бири учун барқарор ва мувозанатли асосий савдо шериклари сифатидаги мавқеини қўллаб-қувватлаши, шу билан бирга иккала томоннинг хавотирларини тенг ҳуқуқлилик асосида ҳал қилиши керак».
Унинг сўзларига кўра, ҳеч бир томон бир томонлама талабларни илгари сурмаслиги ёки шартларни дикта қилмаслиги керак, бозорни ёпиш таҳдидларидан босим ва савдолашиш воситаси сифатида фойдаланишни-ку гапирмаса ҳам бўлади.
Шу билан бирга, Eurostat маълумотлари савдо дисбалансининг янада ортиб бораётганини кўрсатмоқда. 2026 йилнинг биринчи ярмида ЕИнинг Хитой билан товарлар савдосидаги дефицити 196 миллиард еврога яқинлашди. 2025 йилда у тахминан 360 миллиард еврони ташкил этган эди.
Еврокомиссия Хитойнинг ЕИга экспорти ўсишига учта асосий омил ёрдам бермоқда деб ҳисоблайди: юаннинг паст курси, давлат субсидиялари ва ХХРдаги ишлаб чиқариш қувватларининг ҳаддан ташқари кўплиги.
Европа Иттифоқида экспортни қўллаб-қувватлашнинг бунга қиёслаш мумкин бўлган воситалар тўплами йўқ. Шу боис Брюссель Хитой товарларининг Европаникидан паст нархларда оқиб келиши айрим тармоқларнинг деиндустриаллашувига олиб келишидан хавтирда. Агар Брюссель ва Пекин савдо дисбалансини камайтириш бўйича келиша олмаса, ЕИ Хитой маҳсулотларига қарши қўшимча чекловлар жорий қилиши мумкин.
Европанинг савдо бўйича комиссари Марош Шефчович ЕИ ва Хитой музокаралари октябрь ойигача аниқ натижалар бериши кераклигини айтди. Акс ҳолда, Пекин янада қаттиқроқ чораларга дуч келиши мумкин. Унинг сўзларига кўра, агар мулоқот натижа бермаса, ЕИ ҳимоя савдо воситаларига мурожаат қилиши мумкин.
Биринчи навбатда гап демпингга қарши, субсидияларга қарши ва бошқа ҳимоя чоралари ҳақида кетиши мумкин. Назарий жиҳатдан, ЕИ ихтиёрида иқтисодий мажбурлашга қарши восита ҳам бор бўлиб, у норасмий равишда «савдо базукаси» деб аталади.
Бироқ, бу механизм оддий савдо низолари учун эмас, балки учинчи давлат иқтисодий босим ёрдамида Европа Иттифоқи ёки унинг аъзо давлатларини сиёсий қарорни ўзгартиришга мажбур қилмоқчи бўлган ҳолатлар учун мўлжалланган. Катта дефицит, давлат субсидиялари ёки паст экспорт нархларининг ўзи уни қўллаш учун етарли асос бўла олмайди.
Бундан ташқари, Еврокомиссия раиси Урсула фон дер Ляйен ушбу воситани бир томонлама ишга сола олмайди. Қарор Еврокомиссия ва ЕИ Кенгаши иштирокида белгиланган тартибда қабул қилинади.
Эҳтимолий жавоб чоралари божларни ошириш, товарлар ва хизматлар савдосидаги чекловлар, шунингдек, учинчи давлатлар компанияларининг Европа давлат харидлари, инвестициялари ва интеллектуал мулкига киришини чеклашни ўз ичига олади. Брюссель амалиётда ҳали «савдо базукаси»дан фойдаланмаган. Шу йилнинг бошида Европарламентнинг айрим депутатлари уни АҚШга қарши қўллашни таклиф қилишган эди, бироқ иш муҳокамалардан нарига ўтмади.
Америка бизнеси Европа ва Хитой ўртасидаги савдо қарама-қаршилигидан фойда кўриши мумкин. Бироқ, Хитой товарларидан воз кечиш юзага келган тақчилликни зудлик билан Европанинг ўз маҳсулотлари ёки фақат АҚШдан етказиб бериш ҳисобига тўлдиришини англатмайди. Европа Иттифоқи Япония, Жанубий Корея, Туркия, Ҳиндистон ва Жануби-Шарқий Осиё давлатлари ишлаб чиқарувчиларидан харидларни кўпайтириши мумкин.
Ҳозирча эса, биринчи қарашда парадоксал вазият юзага келмоқда. Бир томондан, Европа бизнеси Брюсселдан уни Хитой рақобатидан ҳимоя қилишни сўрамоқда. Иккинчи томондан, худди шу компаниялар Пекин бунга жавобан уларнинг Хитой бозорида ишлашини чеклаши ёки бутунлай тақиқлашидан хавтирда.
Пекин томонидан ҳам муайян сигналлар келмоқда. Шу боис хулоса аён: на Хитой, на Европа Иттифоқи муносабатларнинг тўлиқ узилишидан манфаатдор эмас, бунинг иккита сабаби бор — Европа саноати Хитой етказиб берувчилари ва ХХР бозори билан чамбарчас боғлиқ, Хитой ишлаб чиқарувчилари эса ҳамон Европа талабига жуда боғлиқ.
Аммо, агар энг ёмон сценарийни тасаввур қиладиган бўлсак, унда Марказий Осиёни нима кутмоқда?
Шу йилнинг июнь ойида Урумчида бўлиб ўтган «Хитой – Евросиё» кўргазмасида Қозоғистон Бош вазирининг ўринбосари – миллий иқтисодиёт вазири Серик Жумангарин Хитой Давлат кенгаши Бош вазирининг ўринбосари Дин Сюэсян билан учрашди. Учрашув давомида Хитойдан Европага қуруқликдаги транзитнинг қарийб 85 фоизи Қозоғистон орқали ўтиши таъкидланди. Бу ерда гап Европа бозорига Хитой экспортининг ҳаммаси ҳақида эмас, балки айнан қуруқликдаги юклар ҳақида бормоқда.
Юк оқимининг камайиши Қозоғистоннинг транзит даромадлари сезиларли даражада йўқотилишига олиб келиши мумкин. Бу биринчи иқтисодий хавфдир.
Иккинчи хавф шундаки, савдо тўсиқлари занжирли реакция орқали Марказий Осиё давлатлари экспорт қиладиган металлар, углеводородлар ва қишлоқ хўжалиги маҳсулотларига бўлган талаб ва нархларнинг пасайишига олиб келиши мумкин. Бироқ, бундай сценарий муқаррар эмас: ҳамма нарса чекловлар кўламига ва Хитой иқтисодиётининг реакциясига боғлиқ бўлади.
ЕИ ва ХХР ўртасидаги савдо ихтилофи кучайишининг учинчи хавфи — юк оқимларининг беқарорлигидир.
Тўртинчиси — агар Хитой товарларни бошқа бозорлар ва йўналишларга йўналтиришни бошласа, муқобил транспорт йўлакларининг эҳтимолий ҳаддан ташқари юкланиши. Экспортнинг умумий қисқаришида эса, аксинча, йўлларнинг бир қисмининг юкланиши камайиши мумкин.
Бешинчи иқтисодий хавф шундаки, Хитой Европа йўналишидаги йўқотишларни қоплашга интилиб, маҳсулотларнинг бир қисмини Марказий Осиё бозорларига йўналтириши мумкин. Бундай ҳолда маҳаллий тадбиркорларнинг манфаатлари ҳақиқатан ҳам зарар кўриши мумкин: улар янада арзон Хитой товарлари билан рақобатлашишларига тўғри келади.
Сиёсий хавф ҳам мавжуд. Брюссель ва Пекин ўртасидаги қарама-қаршиликнинг кучайиши Марказий Осиё давлатларига ҳам Европа Иттифоқи, ҳам Хитой томонидан босимни ошириши мумкин.
Яна бир бор такрорлаймиз: иш бундай сценарийгача етиб бормаслиги ҳам мумкин. Бироқ, бундай хавф-хатарларни ҳисобга олиш ва уларга ҳеч бўлмаганда минимал даражада тайёр бўлиш зарур. Пировардида, бу кўплаб нохуш кутилмаган ҳодисаларнинг олдини олиш имконини беради.