Тўлов сифатни англатади

О'збекистоннинг биринчи пуллик ё'ли - 35 километрлик Урганч-Хива участкасининг ишга туширилиши маҳаллий ташвишлардан ташқарига чиқадиган муҳим воқеадир. Бу бутун Марказий Осиё транспорт стратегиясида сезиларли о'згаришларни англатади.

Хитой, Россия, Европа ва Жанубий Осиёнинг йирик бозорлари орасида жойлашган ушбу минтақа аста-секин шунчаки транзит ҳудуди сифатидаги ролидан воз кечиб, то'лақонли логистика марказига айланишга интилмоқда. Мавжуд инфратузилма энди бу мақсадга эришиш учун етарли эмас.

Ҳар қандай пуллик ё'лнинг асосий қиймати ё'л ҳақининг о'зида эмас, балки унинг олдиндан айтиб бо'ладиганлиги ва сифатидадир. Юк эгалари ва ташувчилар учун вақт харажатларга бевосита та'сир қилади. Юк машинаси қо'пол икки полосали ё'лда қанча узоқ юрса ёки тирбандликда қолса, ёқилг'и, ҳайдовчиларнинг маошлари ва ускуналарни та'мирлаш харажатлари шунча юқори бо'лади.

Ё'л вақтини қисқартирадиган юқори сифатли автомагистрал ҳатто ё'л ҳақи то'ланган тақдирда ҳам тежамкор бо'лиши мумкин. Урганч-Хива участкасида ё'л вақти тахминан 50 дақиқадан 15 дақиқагача қисқартирилиши кутилмоқда. Бизнес учун бу фарқ маҳсулот айланишини тезлаштириш, харажатларни камайтириш ва етказиб беришни аниқроқ режалаштириш имкониятини англатади.

Идеал вазиятда ҳамма г'алаба қозонади. Ҳайдовчилар яхши ё'лга, бизнеслар тезликка, ҳукумат замонавий инфратузилмага эга бо'лади ва йиг'илган маблаг'лар автомобил ё'лларини та'мирлаш, та'мирлаш, ёритиш ва хавфсизлик учун ишлатилади.

Бироқ, айнан шу ерда асосий савол туг'илади: агар бирор киши ё'л учун пул то'ласа, лекин ва'да қилинган сифатни олмаса нима бо'лади?

**То'лов сифатни англатади**

Марказий Осиёда аллақачон жуда ёрқин мисол бор.

Қозог'истонда пуллик ё'л фойдаланувчилари хавфсизлик ва транспорт оқимига та'сир қилувчи нуқсонлар аниқланган километрлар учун то'ловдан озод қилинган. Масалан, агар пуллик ё'лнинг 100 километридан бештаси муаммоли деб топилса, ҳайдовчилар фақат қолган 95 километр учун то'лайдилар. Носоз участка учун то'ловлар та'мирлаш ишлари тугагунга қадар то'хтатилади.

Пуллик ё'ллардаги сифат муаммоси аллақачон сезиларли даражада кенгайди. Қозог'истондаги бундай ё'лларни текширишдан со'нг, бир қатор участкаларда нуқсонлар аниқланди, натижада та'сирланган участкаларда то'лов йиг'иш вақтинча то'хтатилди.

Бу бутун Марказий Осиё учун муҳим сигналдир.

Ма'лум бо'лишича, ҳатто минтақадаги энг ривожланган пуллик ё'л тизимига эга мамлакатда ҳам ҳукумат ҳайдовчиларни хавфсизлик ва сифат талабларига жавоб бермайдиган инфратузилма учун то'ловлар ундириладиган вазиятдан ҳимоя қилиш учун махсус механизмни жорий этишга мажбур бо'лган.

Аслида, бутун пуллик ё'л тизимининг келажаги учун калит бо'лиши мумкин бо'лган тамойил бу ерда аллақачон амал қилади: фойдаланувчилар нафақат ма'лум бир ҳудуддан о'тиш ҳуқуқи учун, балки сифатли хизмат учун ҳам то'лашлари керак.

**Ё'л асабийлашиш манбаига айланганда**

Ҳайдовчилар то'лаши керак бо'лган ёмон ё'л, чуқурлари бо'лган оддий бепул ё'лдан бутунлай бошқача муносабатни келтириб чиқаради. Икки карра адолацизлик ҳисси пайдо бо'лади: ҳайдовчи солиқ то'лайди, ёқилг'и учун то'лайди ва шикастланганидан кейин транспорт воситасини та'мирлаш учун то'лайди ва бир вақтнинг о'зида ва'да қилинган шароитларни та'минламайдиган ё'лдан фойдаланиш учун то'лашга мажбур бо'лади.

Жаҳон тажрибаси шуни ко'рсатадики, бундай можаролар кам учрайдиган ҳолат эмас. Масалан, Ҳиндистонда ёмон аҳволдаги ё'лларда то'ловларни ундириш бо'йича бир неча бор низолар келиб чиққан. Бир қатор ҳолларда судлар ва ё'л бошқармалари аниқ муаммони ҳал қилишди: фойдаланувчилар сифатли инфратузилма учун пул то'лайдилар, аммо аслида чуқурлари, шикастланган юзаси, та'мирлари ва транспорт чекловлари бо'лган ё'лларда ҳаракатланишга мажбур бо'ладилар.

Канпур-Лакнау тезюрар ё'лида жиддий шикастланишлар пайдо бо'лганидан со'нг, ё'л бошқармаси та'мирлаш ишлари тугагунга қадар ё'л ҳақини йиг'ишни вақтинча то'хтатди. Мумбай-Гоа автомагистралида ё'л сифатидан ва ё'л ҳақини йиг'ишдан норозилик маҳаллий аҳолининг норозилигига сабаб бо'лди.

Шунинг учун, жуда универсал нақш пайдо бо'лади: фойдаланувчиларга мажбурий ё'л ҳақи шаклида талаблар қанчалик юқори бо'лса, уларнинг ё'л сифатидан кутганлари шунча юқори бо'лади. Ва агар давлат ёки оператор ва'да қилинган инфратузилма даражасини та'минлай олмаса, пуллик ё'л тизимининг о'зи жамоатчиликнинг қо'ллаб-қувватлашини ё'қотишни бошлайди.

**Аммо муаммо фақат сифатда эмас**

Ҳатто мукаммал янги автомагистрал ҳам ҳар куни ишлатилса, норозилик манбаига айланиши мумкин. Йирик транспорт компанияси учун бир нечта ё'л ҳақи вақт ва ёқилг'и тежаш билан оқланиши мумкин. Лекин такси ҳайдовчиси, кичик шаҳар аҳолиси, фермер, кичик бизнес эгаси ёки ҳар куни ишга қатнайдиган одам учун ё'л инвестиция лойиҳаси эмас. Бу кундалик ҳаётнинг бир қисми.

Агар қулай ё'налиш пуллик ё'лга айланса, қо'шимча харажат аста-секин оила бюджетига доимий юкга айланади. Бепул алтернатива фақат расман мавжуд бо'лганда, вазият айниқса сезгир бо'либ қолади. Харитада эски ё'л пайдо бо'лиши мумкин. Аммо агар у анча узунроқ, чуқур бо'лса, о'нлаб аҳоли пунктларидан о'ца ёки қишда хавфли бо'либ қолса, одамнинг бошқа иложи қолмайди.

Ва кейин пуллик ё'л қо'шимча хизмат сифатида эмас, балки нормал саёҳат қилиш имконияти учун мажбурий то'лов сифатида қабул қилина бошлайди. Айнан шу масала Марказий Осиё учун асосий ижтимоий хавфга айланиши мумкин.

**Ё'л учун нафақат ҳайдовчилар пул то'лайдилар**

Пуллик ё'лларни ривожлантириш билан бог'лиқ ҳолда камдан-кам муҳокама қилинадиган яна бир масала бор.

Фақат автомобил эгалари пул то'ламайди. Янги магистраллар озиқ-овқат, дори-дармон, қурилиш материаллари, кийим-кечак ва бошқа товарларни ташиш учун ишлатилади. Агар транспорт компанияси мунтазам равишда ё'л ҳақини то'ласа, бу харажатларнинг бир қисми муқаррар равишда етказиб бериш нархига киритилади. Натижада, ҳатто автомобилга эга бо'лмаганлар ҳам билвосита пуллик ё'л учун то'лашлари мумкин.

Бу масала Марказий Осиё учун айниқса нозикдир. Минтақа узоқ масофалар, тог'ли рельеф ва ко'плаб туманларнинг чекланган миқдордаги транспорт ё'лакларига бог'лиқлиги билан ажралиб туради. Агар асосий ё'налишлар аста-секин пуллик қилинса, минтақа штатлари нафақат ё'л ҳақидан олинадиган потенциал даромадни, балки янги тарифларнинг транспорт, товарлар ва хизматлар нархига та'сирини ҳам ҳисоблашлари керак бо'лади.

Акс ҳолда, парадоксал вазият юзага келиши мумкин. Ё'л иқтисодиётни ривожлантириш ва логистика харажатларини камайтириш учун қурилмоқда, аммо ҳаддан ташқари юқори ё'л ҳақининг о'зи бу харажатларнинг янги таркибий қисмига айланади.

**Пуллик ё'л норозиликларга сабаб бо'лиши мумкинми?**

Эҳтимол ё'қ.

Бироқ, пуллик ё'л кенгроқ норозилик рамзига айланиши мумкин, айниқса ёқилг'и, озиқ-овқат ва коммунал хизматлар нархлари бир вақтнинг о'зида ко'тарилса, уй хо'жаликларининг даромадлари эса уларга мос келмаса. Бундай вазиятда яна бир мажбурий то'лов сифатли хизмат учун то'лов сифатида эмас, балки яна бир молиявий юк сифатида қабул қилинади.

Турли мамлакатлар тарихи шуни ко'рсатадики, ягона тариф, солиқ ёки нарх бо'йича норозилик намойишлари камдан-кам ҳолларда юзага келади. Одатда, ма'лум бир муаммо мавжуд норозиликни кучайтиради. Шунинг учун Марказий Осиё расмийлари ё'л лойиҳаларининг нафақат иқтисодий, балки ижтимоий жиҳатларини ҳам ҳисобга олишлари муҳимдир.

Янги ё'лдан бир марта о'таётган сайёҳ ва ундан кунига икки марта фойдаланишга мажбур бо'лган маҳаллий аҳоли жуда бошқача вазиятларда. Улар учун ягона тариф техник жиҳатдан бир хил бо'лиши мумкин, аммо оила бюджетига бутунлай бошқача та'сир ко'рсатиши мумкин.

**Тизимни нима адолатли қилиши мумкин**

Қозог'истоннинг нуқсонли участкалари билан тажрибаси шуни ко'рсатадики, пуллик ё'л тизими фойдаланувчилар олдида аниқ ҳисобдорлик принципига эга бо'лиши керак. Агар сифат талабларга жавоб бермаса, то'лов камайтирилиши ёки вақтинча бекор қилиниши керак.

Аммо бу етарли эмас. Марказий Осиё ижтимоий ва иқтисодий кафолатларнинг кенг қамровли тизимини ишлаб чиқиши керак бо'лиши мумкин.

Биринчидан, чинакам бепул алтернатива мавжуд бо'лиши керак.

Иккинчидан, мослашувчан тариф сиёсати зарур. Яқин атрофда яшовчи ва ҳар куни қатновчи фуқаро транзит ҳайдовчиси билан бир хил вазиятга тушиб қолмаслиги керак.

Учинчидан, доимий фойдаланувчилар, маҳаллий аҳоли, жамоат транспорти фойдаланувчилари, фермерлар ва кичик бизнес учун обуналар ёки чегирмалар талаб қилиниши мумкин.

То'ртинчидан, йиг'илган маблаг'лардан фойдаланишда шаффофлик та'минланиши керак. Ҳайдовчилар о'з пуллари қандай сарфланаётганини тушунишлари керак.

Ва ниҳоят, Қозог'истонда аллақачон амалда бо'лган тамойилни мустаҳкамлаш керак: то'лов хизмат сифатига мос келиши керак.

Агар ё'л шикастланган бо'лса, узоқ давом этган та'мирлаш ишлари туфайли транспорт ҳаракати чекланган бо'лса ёки хавфсизликка путур еца, фойдаланувчилардан замонавий тезюрар ё'лдан фойдаланаётгандек ҳақ олинмаслиги керак.

**Марказий Осиё учун асосий танлов**

О'збекистонда биринчи пуллик ё'лнинг ташкил этилиши ва Қозог'истонда пуллик ё'ллар тармог'ининг кенгайиши Марказий Осиё аста-секин инфратузилмани молиялаштиришнинг янги моделига о'таётганини ко'рсатади.

Бу масала Қирг'изистон учун ҳам тобора долзарб бо'либ бормоқда. Мамлакат уни Хитой, О'збекистон ва Қозог'истон билан бог'лайдиган ё'лларни ривожлантириши, юк ташиш вақтини қисқартириши ва транспорт ё'лакларининг жозибадорлигини ошириши керак.

Бироқ, йирик инфратузилма лойиҳаларини амалга оширишда тез-тез учрайдиган хатолардан қочиш муҳимдир: аввал ё'л қуриш, тарифни белгилаш ва шундан кейингина жамоатчиликка нима учун то'лаш кераклигини тушунтириш керак.

Муҳокама эрта бошланиши керак. Чунки пуллик ё'л иккита мутлақо бошқа рамзга айланиши мумкин. Бир ҳолатда, у модернизация, тезлик, инвестиция ва янги иқтисодий имкониятларни англатади. Бошқа ҳолатда, бу замонавий инфратузилма асосан уни сотиб олишга қодир бо'лганлар учун очиқ бо'ладиган вазиятни англатади.

Тезкор ё'л иқтисодиётга фойда келтиради. Аммо асосий савол шундаки, у катта бизнес учун эмас, балки яшаш, ишлаш, о'қиш, тиббий даволаниш ва ҳар куни ҳаракатланиш кераклиги сабабли ундан фойдаланадиган оддий одамлар учун очиқ бо'либ қоладими?

Бу саволга жавоб Марказий Осиёдаги пуллик ё'ллар ривожланиш воситасига айланадими ёки аста-секин ижтимоий кескинликнинг янги манбаига айланадими, аниқлайди.