Контур хатоси

## Контур муваффақияцизлиги

Тожикистондан ташқарида қуролли можаролар содир бо'лаётган бо'лса-да, уларнинг оқибатлари мамлакат ичида тобора ко'проқ сезилмоқда. Айниқса, мигрантлар даромадлари, ёқилг'и та'миноти, пахта экспорти ва халқаро юк ташиш учун бог'лиқ бо'лган Россия ва Эрон билан бог'лиқ воқеалар жуда сезгир.

Россия тожик мигрантлари учун асосий меҳнат бозори ва нефт маҳсулотларининг энг йирик етказиб берувчиси бо'либ қолмоқда. Эрон тожик пахтасининг муҳим харидорига ва денгиз портларига олиб борадиган асосий транзит ё'лларидан бирига айланди. Пул о'тказмалари ҳозирда Тожикистон иқтисодиётини қо'ллаб-қувватламоқда, аммо Россия ёқилг'и та'минотидаги узилишлар, санкциялар хавфи ва жанубий транспорт ё'лларининг узилиши аллақачон нархлар ва бизнес фаолиятига та'сир қилмоқда.

## Босим остидаги о'сиш

Ҳозирча ташқи инқирозлар умумий иқтисодий пасайишга олиб келмади. 2026-йил январ-июн ойларида Тожикистоннинг ялпи ички маҳсулоти 8,2 фоизга о'сиб, 81,7 миллиард сомонийга етди. Ташқи савдо айланмаси 44,2 фоизга о'сиб, 6,82 миллиард долларни ташкил этди. Экспорт 1,58 миллиард долларни, импорт эса 5,24 миллиард долларни ташкил этди. Салбий савдо баланси 3,66 миллиард долларга яқинлашди.

Мамлакат чет элга сотадиган товарлардан уч баравар ко'п импорт қилишда давом этмоқда. Шунинг учун етказиб беришдаги кечикишлар, юк ташиш харажатларининг ошиши ёки халқаро то'ловлар билан бог'лиқ муаммолар тезда ички бозорга та'сир қилади.

Хитой йилнинг биринчи ярмида Тожикистоннинг энг йирик савдо шериги бо'либ қолди, савдо айланмаси 1,78 миллиард долларни ташкил этди. Россия 1,32 миллиард доллар билан иккинчи о'ринни эгаллади. Эрон билан савдо 254,3 миллион долларга етди.

Бироқ, бу мамлакатларнинг аҳамияти нафақат савдо ҳажми билан белгиланади. Россия асосан уй хо'жаликлари даромадлари ва ёқилг'и бозорига та'сир қилади, Эрон эса саноат та'миноти, пахта экспорти ва жанубий транспорт ё'лакларига киришга та'сир қилади.

## Пул о'тказмалари талабни сақлаб қолади

Россиянинг энг муҳим та'сир канали меҳнат муҳожирларининг пул о'тказмалари ҳисобланади. Жаҳон банки ма'лумотларига ко'ра, со'нгги беш йил ичида улар Тожикистон ялпи ички маҳсулотининг о'ртача 41 фоизини ташкил этди ва асосан Россиядан келган. 2025 йилда соф пул о'тказмалари 30,5 фоизга о'сиб, ялпи ички маҳсулотнинг 46 фоизини ташкил этди. Банк буни Россияда иш ҳақининг ошиши ва рублнинг мустаҳкамланиши билан бог'лайди.

Украинада СВО бошланганидан со'нг, санксиялар, Россия иқтисодиётининг заифлашиши ва рублнинг қадрсизланиши мигрантлар бандлигининг камайишига олиб келиши кутилган эди. Бироқ, Россияда ищи кучи етишмаслиги иш ҳақининг ошишига олиб келди.

Пул о'тказмалари исте'мол, чакана савдо, қурилиш, импорт, банк депозитлари ва сомоний курсини қо'ллаб-қувватлади. Бироқ, Россия бозорига қарамлик бир вақтнинг о'зида ошди. Ко'пгина оилаларнинг даромадлари Россия иқтисодиётининг ҳолати, рубл курси ва Москванинг миграцияга оид қарорлари билан бевосита бог'лиқ.

Жаҳон банки Россияда о'сишнинг секинлашиши ва миграция қоидаларининг қаттиқлашиши туфайли тожикистонлик мигрантлардан пул о'тказмаларининг улуши 2028-йилга келиб ЯИМнинг 30,3% гача пасайиши мумкинлигини тахмин қилмоқда.

Ҳатто бу даража ҳам жуда юқори бо'либ қолади. Пул о'тказмаларининг пасайиши савдо, уй-жой қурилиши, автомобиллар ва маиший техника импорти ва банк тизимига пул оқимини секинлаштириши мумкин.

## Ёқилг'и биринчи бо'либ зарба беради

Ташқи можароларнинг энг сезиларли оқибати нефт маҳсулотлари бозоридаги вазият бо'лди. 2026-йил январидан июнгача Тожикистон 927 500 тонна ёқилг'и, суюлтирилган газ ва бошқа ёқилг'и маҳсулотларини импорт қилди ва ишлаб чиқарди. Россия 670 800 тонна ёки умумий ҳажмнинг 72,3% ни импорт қилди. Қозог'истон 20,3% ни, о'зининг нефтни қайта ишлаш заводлари эса атиги 0,5% ни ташкил этди.

2026-йилда Россия нефтни қайта ишлаш саноати ишлаб чиқаришни қисқартириш ва экспорт чекловларига дуч келди. Ҳукуматлараро келишув бо'йича Тожикистонга етказиб бериш қисман ҳимояланган, аммо қо'шимча тижорат ҳажмларини сотиб олиш имконияти камайди.

Июн ойида Тожикистон апрел ойига нисбатан тахминан 65 000 тонна ва май ойига нисбатан 50 000 тонна камроқ ёқилг'и импорт қилди.

Та'минотнинг камайиши бозорга тезда та'сир ко'рсатди. Июл ойида Душанбедаги ба'зи ёқилг'и қуйиш шохобчаларида дизел ёқилг'иси нархи литри учун 17-18 сомонийгача ко'тарилди. Қолган жойда савдо ба'зан ҳар бир автомобил учун 20 литр билан чекланган эди. 30-июлга келиб, АИ-92 бензинининг нархи 13 сомонийга тенг бо'лди ва текширилган ёқилг'и қуйиш шохобчаларининг аксариятида дизел ёқилг'иси тугаб қолди.

Дизел нархларининг ошиши қишлоқ хо'жалиги, қурилиш, юк ташиш ва кончилик учун айниқса сезгир. Ёқилг'и нархига шудгорлаш, ҳосил йиг'иш, озиқ-овқат ва қурилиш материалларини етказиб бериш харажатлари киради.

Бироқ, танқисликни фақат уруш билан бог'лаб бо'лмайди. Иссиқлик, ё'л шароитлари, юк машиналари ҳаракатининг чекланиши ва ички инвентаризация даражаси ҳам та'минотга та'сир қилади. Бироқ, ташқи можаролар битта етказиб берувчига қарамликнинг оқибатларини кучайтиради.

## Глобал нархларнинг ко'тарилиши

Тожикистонга нафақат Россия нефтни қайта ишлаш заводларидаги вазият, балки глобал энергия нархларининг ошиши ҳам та'сир қилади. Жаҳон банки Яқин Шарқдаги можаро энергия та'минотида вақтинчалик узилишларга олиб келиши мумкинлигини башорат қилмоқда. Банкнинг прогноз ссенарийсига ко'ра, 2026-йилда Брент хом нефтининг о'ртача нархи 36% га, табиий газ 67% га ва о'г'ит 20% га ошиши мумкин.

Банкнинг прогнозига ко'ра, Тожикистонда инфляция 2025-йилдаги 3,4% дан 2026-йилда 4,8% гача тезлашиши мумкин.

Ёқилг'и асосан Россия ва Қозог'истондан олинса ҳам, глобал нархлар харид харажатларига та'сир қилади. О'г'ит нархларининг ошиши бир вақтнинг о'зида фермерларнинг харажатларини оширади ва натижада озиқ-овқат нархларига та'сир қилади.

## Санксиялар изи

Урушнинг яна бир та'сир канали Россия молия тизимига алоқадор компаниялар ва банкларга қарши халқаро чекловлардир. 2025-йил январ ойида Қо'шма Штатлар "Газпром Нефт" ва унга алоқадор ташкилотларга қарши санксиялар жорий қилди. Чекловлар республикада фаолият юритувчи "Газпромнефт-Тожикистон" компаниясига ҳам та'сир ко'рсатди.

2025-йил кузида Европа Иттифоқи Россияга қарши 19-санксиялар пакетига Душанбе шаҳар банки, Спитамен банки ва Тожикистоннинг Соммерзбанк банкини киритди. Жаҳон банки чекловлар Тожикистон банкларининг халқаро операцияларини мураккаблаштирганини та'кидлади. 2026-йил апрел ойида учта банк санксиялар ро'йхатидан чиқарилди. Шунга қарамай, бу воқеа Тожикистон молия тизими энди халқаро санксиялар қарама-қаршилигидан холи эмаслигини ко'рсатди.

Ҳатто вақтинчалик чекловлар ҳам қо'шимча то'ловларни текшириш, ҳисоб-китобларни кечиктириш ва корреспондент банкларнинг ҳамкорлик қилишдан бош тортишига олиб келиши мумкин. Инвесторлар учун бу шунчаки инвестиция қилишнинг о'зи етарли эмаслигини англатади: улар ускуналар учун то'ловларни амалга ошириш, етказиб берувчиларга то'ловларни амалга ошириш ва фойдани олиш имкониятига эга бо'лишлари керак.

## Эрон ё'налиши торайиб бормоқда

Ҳозирги кескинлашувдан олдин Эрон Тожикистон иқтисодиёти учун о'з аҳамиятини тез сур'атлар билан ошириб бораётган эди. 2025-йилда мамлакатлар о'ртасидаги савдо ҳажми 28% га о'сиб, 483,9 миллион долларга етди. Тожикистон экспорти 112,8 миллион долларга, импорт эса 371,2 миллион долларга етди.

2026-йилнинг биринчи ярмида икки томонлама савдо ҳажми 254,3 миллион долларга етди. Можаро ҳали савдони барбод қилмади, аммо етказиб беришни қимматлаштирди ва тартибсиз қилди.

Март ойида мамлакатлар о'ртасидаги савдо ҳажми феврал ойига нисбатан 9,8% га камайиб, 40,6 миллион долларни ташкил этди. Тожикистон экспорти деярли уч баравар камайди: 10,6 миллион доллардан 3,9 миллион долларгача. Эрондан импорт эса аксинча, 34 миллион доллардан 36,7 миллион долларгача ошди.

Транзит анча жиддий та'сир ко'рсатди. Тожикистон Республикаси Божхона хизмати ма'лумотларига ко'ра, учинчи мамлакатлардан Эрон орқали товарларни ташиш деярли то'хтади. Илгари ко'плаб мамлакатлардан юклар Тожикистонга Бандар Аббос порти орқали кирар эди.

Ба'зи товарлар энди Кавказ, Озарбайжон, Туркия, Туркманистон ва Каспий денгизи орқали жо'натилади. Етказиб бериш муддати аввалги 10-15 кун о'рнига ба'зан бир ойгача етиши мумкин.

Узоқроқ ё'налиш транспорт, қайта юклаш, суг'урта ва сақлаш учун қо'шимча харажатларни англатади. Компаниялар ко'проқ айланма маблаг'ларни талаб қилади: товарлар учун то'лов аллақачон амалга оширилган, аммо улар бир неча ҳафта давомида транзитда қолади.

## Пахта хавф остида

Эрон нафақат транзит мамлакат сифатида, балки савдо бозори сифатида ҳам муҳимдир. 2026-йил январидан июнгача Тожикистон 73,5 миллион долларлик пахта толасини экспорт қилди. Етказиб беришнинг 61,8% Эрон, 25,5% Туркия, 8% Хитой ва 3% Россия ҳиссасига то'г'ри келди. Бу консентрация жиддий хавф туг'диради. Эрон то'қимачилик саноати, банк иши ёки транспорт билан бог'лиқ муаммолар тожикистонлик ишлаб чиқарувчиларнинг даромадларини бевосита камайтириши мумкин.

Бироқ, Тожикистон асосан хомашё экспорт қилади. Ип, мато ва тайёр кийим-кечак ишлаб чиқариш Тожикистонга о'з маҳсулотларини кенгроқ мижозларга сотиш ва ягона хорижий бозорга қарамликни камайтириш имконини беради.

Вазият кескинлашишидан олдин, Тожикистон ва Эрон Тожикистон пахтаси ва Эрон технологияларига асосланган то'қимачилик кластерларини яратиш масаласини муҳокама қилишган эди. Узоқ давом этган можаро бундай лойиҳаларни амалга оширишни кечиктириши мумкин.

## Саноат секинлашди

Ё'налишдаги муаммолар аллақачон ишлаб чиқаришга та'сир қилмоқда. Саноат вазири Шерали Кабирнинг хабар беришича, Эрон, Афг'онистон ва Покистон атрофидаги беқарорлик хом ашё импорти ва тайёр маҳсулотлар экспортини мураккаблаштирган.

Покистоннинг Карачи ва Гвадар портлари орқали етказиб бериш одатда 7-10 кун давом этди. Россия ёки Грузия портлари орқали ё'налишлар 25-30 кунни, Эрон портлари орқали етказиб бериш эса камида икки ҳафта давом этди.

Чарм саноати айниқса қаттиқ зарар ко'рди, ишлаб чиқариш 65% га камайди. Покистон хом ашёнинг асосий харидори эди, аммо ё'налиш ёпилиши туфайли тадбиркорлар о'з маҳсулотларини о'з вақтида экспорт қила олмадилар.

Узилишлар гилам ва мебел ишлаб чиқарувчиларига ҳам та'сир ко'рсатди. Компаниялар икки томонлама зарбага дуч келмоқда: хом ашёни о'з вақтида ололмаслик ва кейин тайёр маҳсулотларни экспорт қилишда қийинчиликларга дуч келишмоқда. Натижада ишламай қолиш, харажатларнинг ошиши ва айланма маблаг'ларнинг етишмаслиги юзага келади. Йирик корхоналарда ишлаб чиқаришнинг пасайиши бир вақтнинг о'зида солиқ ва божхона даромадларини камайтиради.

## Инқирозсиз инвестициялар

Тожикистон урушлар ва санксиялар туфайли то'г'ридан-то'г'ри қанча инвестиция ё'қотганини аниқлашнинг иложи ё'қ. Расмий статистикада ё'налишларнинг ёпилиши ва то'лов муаммолари туфайли бекор қилинган ёки кечиктирилган лойиҳалар алоҳида ҳисобга олинмаган.

Бироқ, хорижий капиталда ҳали умумий пасайиш кузатилмаган. 2025-йилда Тожикистон тахминан 6,93 миллиард долларлик хорижий инвестицияларни жалб қилди - бу о'тган йилга нисбатан 35,1% га ко'п.

2026-йилнинг биринчи чорагида оқим 1,898 миллиард долларга етди, бу 23,2% га о'сишдир. Бироқ, то'г'ридан-то'г'ри инвестициялар атиги 187,7 миллион долларни ташкил этди - бу умумий ҳажмнинг 10% дан камрог'и. Бу даврда расмийлар шунингдек, 2000 дан ортиқ иш о'ринларини яратишни назарда тутувчи 1,455 миллиард долларлик олтита инвестиция шартномасини имзоладилар.

Бироқ, хорижий капиталнинг умумий оқимини то'г'ридан-то'г'ри инвестициялар билан тенглаштириб бо'лмайди. Бунга кредитлар, савдо молиялаштириши ва янги бизнесларни яратишга ё'налтирилмаган бошқа маблаг'лар кириши мумкин.

Жаҳон банки 2025-йилда хорижий то'г'ридан-то'г'ри инвестицияларнинг соф оқимини ЯИМнинг атиги 0,2% ни ташкил этишини тахмин қилмоқда. 2026-йилда 1,1% гача тикланиш прогноз қилинмоқда.

Инвестор расман лойиҳадан воз кечмаслиги мумкин, аммо уни кейинга қолдириши, инвестицияларни камайтириши ёки қо'шимча кафолатлар талаб қилиши мумкин. Шунинг учун, можароларнинг та'сири ко'пинча статистикада кечикиш билан ко'ринади.

## Хатарларни қандай камайтириш мумкин

Қисқа муддатда Тожикистон ёқилг'и ва бошқа муҳим товарлар захираларини ко'пайтириши ва муқобил етказиб берувчилар билан олдиндан шартномалар тузиши керак.

Россия ёқилг'и бозорида о'зининг доминант ролини сақлаб қолиши мумкин, аммо қо'шимча ҳажмларни Қозог'истон, Туркманистон, Хитой, Эрон ва Ироқда топиш мумкин. Бундай та'минот мураккаброқ логистика туфайли қимматроқ бо'лиши мумкин.

Бир вақтнинг о'зида бир нечта транспорт ё'налишларини ривожлантириш керак. Эрон ё'налиши денгизга чиқиш учун муҳимдир, аммо у шимолий ё'лакка ягона алтернатива бо'либ қолмаслиги керак.

Банк секторида корреспондентлик муносабатларини кенгайтириш ва санксиялар хавфини ҳисобга олиш муҳимдир. Компаниялар контрагентларни, товарларнинг келиб чиқишини ва то'ловларнинг охирги олувчиларини батафсилроқ текширишлари керак.

Узоқ муддатли асосий ечим маҳаллий ишлаб чиқаришни ривожлантириш бо'либ қолмоқда. Пахтани ип, мато ва кийим-кечакка қайта ишлаш мижозлар базасини кенгайтиради. Озиқ-овқат, қурилиш материаллари ва саноат хом ашёсини маҳаллий ишлаб чиқариш импортга бог'лиқликни камайтиради.

## Бог'лиқлик нархи

Ҳозирча пул о'тказмалари, ички талаб, қурилиш ва о'сиб бораётган савдо Тожикистон иқтисодиётига юқори о'сиш сур'атларини сақлаб қолиш имконини берди. Хорижий капитал оқими ҳам мамлакат молиявий жиҳатдан яккаланиб қолмаганлигини ко'рсатади. Бироқ, бу барқарорлик асосан ташқи бозорлар, етказиб берувчилар, банк тизимлари ва транспорт ё'налишларига бог'лиқ.

Асосий таҳдид битта можаро эмас, балки бир нечта каналларнинг бир вақтнинг о'зида узилишидир. Пул о'тказмаларининг камайиши ёқилг'и танқислиги ва импорт кечикишлари билан бир вақтда бо'лиши мумкин. Бу ҳолда, товарлар ва транспорт харажатлари қимматлашганда, уй хо'жаликларининг даромадлари камаяди.

Иқтисодий барқарорлик нафақат импорт ва экспорт ҳажми билан, балки мамлакат етказиб берувчи, банк, бозор ёки транспорт ё'налишини қанчалик тез алмаштира олиши билан ҳам белгиланади. Бу имконияциз, прокси урушлар Тожикистон учун нархларнинг ошишига, даромадларнинг пасайишига ва ишлаб чиқаришнинг секинлашишига олиб келиши мумкин.

Пайрав Чоршанбиев

Манба