Хитой ҳукмронлик қилади, лекин ҳукмронлик қилишда давом этади

Хитой ускуналари Марказий Осиёга тез сур'атлар билан кириб келмоқда, бу ерда инфратузилма катта даражада янгиланмоқда. Шаҳарлар автобуслар ва электр автобусларини сотиб олмоқда, энергетика компаниялари қуёш панеллари ва инверторларни о'рнатмоқда, саноат корхоналари станоклар, насослар, компрессорлар, трансформаторлар, майдалаш заводлари ва автоматлаштирилган ишлаб чиқариш линияларини сотиб олмоқда ва аҳоли Хитойда ишлаб чиқарилган автомобиллар ва электроникага о'тмоқда.

Шартнома имзоланган пайтда бундай ускуналар оқилона танлов бо'либ туюлади. У Европа ва Япония эквивалентларига қараганда арзонроқ, тезроқ етказиб берилади ва ко'пинча молиялаштириш, о'рнатиш ва ходимларни о'қитишни о'з ичига олади. Хитойлик ишлаб чиқарувчилар о'з маҳсулотларини ма'лум мижозлар учун мослаштиришга ва глобал корпорациялар учун қизиқ бо'лмаган оз миқдорда сотишга тайёр. Бироқ, иқтисодий та'сир ускунанинг ишга туширилган куни билан эмас, балки 7-10 йилдан кейинги ҳолати билан белгиланади. Автобус, қуёш электр станцияси ёки ишлаб чиқариш линияси фақат узоқ муддатли фойдаланиш билан о'зини қоплайди. Кафолат муддати тугагандан со'нг, харидор битта ҳам машина сотиб олмагани, балки эҳтиёт қисмлар каталоглари, дастурий та'минот, техник ҳужжатлар, хизмат ко'рсатиш муҳандислари ва асл етказиб берувчининг ечимларига бог'лиқ эканлиги ма'лум бо'лади.

Марказий Осиё учун бу масала харидлар ко'лами туфайли тизимли бо'либ бормоқда. Хитой Қозог'истон, Қирг'изистон, Тожикистон ва О'збекистон учун ташқи савдода биринчи о'ринда туради ёки иккита энг йирик шериклардан бири ҳисобланади. Хитойнинг минтақадаги бешта мамлакат билан умумий савдо айланмаси йилига о'нлаб миллиард долларни ташкил этади ва импорт таркиби аста-секин о'згариб бормоқда. Илгари кийим-кечак, уй-ро'зг'ор буюмлари ва арзон электроника катта улушни эгаллаган бо'лса, энди транспорт, энергетика ускуналари, қурилиш техникаси, станоклар ва бутловчи қисмлар етказиб бериш о'сиб бормоқда.

Фақат О'збекистон, Қозог'истон ва Қирг'изистон автомобил бозорлари ҳар йили о'н минглаб Хитой автомобилларини қабул қилади. Шаҳарларга битта ишлаб чиқарувчидан юзлаб автобуслар етказиб берилмоқда. Минтақанинг қуёш энергияси ишлаб чиқариш қуввати юзлаб мегаваттга ошиб бормоқда, панеллар, инверторлар, сақлаш тизимлари ва бошқарув электроникасининг катта қисми Хитойда ишлаб чиқарилади. Қуёш панелининг хизмат муддати 25-30 йил, автобус 10-15 йил, саноат машинаси 15-25 йил ва трансформатор 30 йилгача деб белгиланган. Бироқ, кафолат одатда 2-5 йил давом этади. Шунинг учун, ускуналар ишлаб чиқарувчининг бепул ёрдамисиз ҳаёт айланишининг ко'п қисмида ишлаши керак.

Асосий таҳдид шундаки, Хитой ускуналари ишончсиз бо'лиши шарт эмас. Хитой энг оддий машиналардан тортиб жаҳон даражасидаги юқори технологияли тизимларгача бо'лган барча нарх оралиг'идаги ускуналарни ишлаб чиқаради. Муаммо харид қилиш усулидан келиб чиқади. Давлат ва хусусий мижозлар ко'пинча сотиб олиш нархини таққослашади, лекин камдан-кам ҳолларда эгалик қилиш нархини ҳисобга олишади. Автобус рақобатчисига қараганда 20-30% арзонроқ бо'лиши мумкин, аммо эҳтиёт қисмлар инвентаризациясининг ё'қлиги кичик носозликни бир неча ой давом этадиган ишламай қолишга айлантириши мумкин. 10 миллион долларлик саноат линиясида 5-10 000 долларга тушадиган электрон модулнинг ишдан чиқиши ба'зан бутун ишлаб чиқариш линиясини то'хтатиши мумкин. Компания иш ҳақини то'лашда, кредитга хизмат ко'рсатишда ва компонент тасдиқлаш, ишлаб чиқариш, етказиб бериш ва божхона расмийлаштирувидан о'таётган бир пайтда буюртмаларни ё'қотишда давом этади. Агар ишламай қолиш кунига 50 000 долларга тушса, бир ойлик кечикиш 1,5 миллион доллар зарар келтиради. Шу фонда дастлабки тежаш тезда ё'қолади. Энг қиммат эҳтиёт қисм энг юқори нархга эга бо'лгани эмас, балки бутун транспорт воситаси ишламай қоладиган қисмидир.

Жамоат транспорти айниқса заиф. Шаҳар автобуслари кунига 12-16 соат ишлайди, йилига 60 000-100 000 километр ё'л юради, -30°С дан +45°С гача бо'лган ҳароратларда ишлайди ва чанг, ортиқча юк, ёмон ё'ллар ва тартибсиз техник хизмат ко'рсатишга дучор бо'лади. О'н йил ичида транспорт воситасининг масофаси 700 000-900 000 километрга яқинлашиши мумкин. Бу вақт ичида осма, рул бошқаруви, тормоз тизими, эшик механизмлари, компрессорлар, иситгичлар, кондиционерлар, электрон блоклар ва кузов қисмларининг қисмларини бир неча бор алмаштириш керак бо'лади. Электр автобуслари ва электр транспорт воситаларида ҳам тортиш батареяси мавжуд. 8-10 йиллик интенсив фойдаланишдан со'нг, унинг қолган қуввати 70-80% гача, қаттиқ иқлим шароитида эса ундан ҳам тезроқ пасайиши мумкин. Батареяни алмаштириш янги транспорт воситаси нархининг 25-40% га тушиши мумкин. Агар модел энди ишлаб чиқарилмаса, янги батарея блокини мослаштириш керак бо'лади ёки ҳали ҳам механик жиҳатдан ишлайдиган транспорт воситасини муддатидан олдин исте'фога чиқариш керак бо'лади.

Қуёш энергияси бошқача иллюзия яратади: панелларда ҳаракатланувчи қисмлар ё'қ, шунинг учун электр станцияси деярли абадий об'экт сифатида қабул қилинади. Аслида, панел тизимнинг фақат битта элементидир. 25 йил ичида унинг қуввати одатда 10-20% га камаяди, аммо инверторлар, совутиш тизимлари, коммутаторлар, сенсорлар, мониторинг серверлари ва энергия сақлаш мосламаларининг ишлаш муддати қисқароқ. Инвертер 8-15 йилдан кейин катта та'мирлаш ёки алмаштиришни талаб қилиши мумкин. Дастурий та'минот платформаси янада тезроқ эскиради. Ишлаб чиқарувчи протоколларни о'згартиради, янгилашни то'хтатади, булут хизматини ёпади ёки бошқа компания билан бирлашади. Электр станцияси жисмонан мавжуд бо'либ қолади, лекин оператор алоҳида блокларни то'лиқ мониторинг қилиш, масофавий диагностика ва ишлаб чиқаришнинг пасайишини тезда аниқлаш имкониятини ё'қотади. 100 мегаваттли электр станцияси учун қувватнинг 2% ё'қотилиши ҳам йилига миллионлаб киловатт-соат ё'қотишга олиб келади. Шунинг учун, қуёш энергияси иншоотининг тақдири нафақат кремнийнинг парчаланишига, балки электроника муҳандислари, дастурчилар, та'мирлаш стендлари ва қувват модули инвентаризациясининг мавжудлигига ҳам бог'лиқ.

Саноат ускуналари янада мураккаб вазиятни келтириб чиқаради. Битта иншоот бир вақтнинг о'зида Хитой майдалагичлари, немис сенсорлари, рус электр моторлари, турк насослари ва маҳаллий электр та'миноти тизимини ишлатиши мумкин. Об'экт янги бо'лса-да, унга бош пудратчи хизмат ко'рсатади. Бир неча йилдан со'нг техник парчаланиш бошланади. Бир ишлаб чиқарувчи контроллер ишлаб чиқаришни то'хтатади, бошқаси дастурий та'минотни о'згартиради, учинчиси эса о'рнатилган драйвер версиясини қо'ллаб-қувватламайди. Битта компонентни алмаштириш бутун бошқарув тизимини қайта лойиҳалашни талаб қилади. Технологик блокировка юзага келади: компания расман ускунага эгалик қилади, лекин унинг созламаларини мустақил равишда о'згартира олмайди, компонентни муқобил билан алмаштира олмайди ёки носозликдан кейин дастурий та'минотни тиклай олмайди. Контроллер пароли етказиб берувчида сақланади, манба файллари ё'қ, электр схемалари то'лиқ эмас ва қо'лланма фақат хитой тилида. Натижада, ҳатто катта завод ҳам битта муҳандисга қарам бо'либ қолади, уни бошқа мамлакатдан олиб келиш керак.

О'н йилдан кейин бозор ҳам хилма-хиллик муаммосига дуч келади. Марказий Осиё о'нлаб Хитой компанияларидан ускуналарни сотиб олади, уларнинг ҳар бири бир нечта модел авлодларини етказиб беради. Битта шаҳарда уч ёки то'ртта маркали автобуслар бо'лиши мумкин ва ҳар бир партияда двигателлар, витес қутилари, электрон блоклар ва кузов компонентлари ҳар хил бо'лади. Ё'ловчи учун барча автобуслар бир хил ко'ринади, аммо та'мирлаш устахонаси учун улар алоҳида техник экотизимлардир. Минглаб қисмлар омборда сақланиши керак. Ба'зи қисмлар тез-тез ишлатилади, бошқалари эса ҳар беш йилда бир марта керак бо'лиши мумкин. Инвентаризация о'сиб бормоқда ва прогнозларнинг аниқлиги пастлигича қолмоқда. Агар автопарк 1000 та стандартлаштирилган автобусдан иборат бо'лса, омборхона ва ходимларни о'қитиш о'зини о'зи қоплайди. Агар бир хил 1000 та транспорт воситаси о'нта моделга бо'линса, техник хизмат ко'рсатиш харажатлари кескин ошади. Етказиб берувчилар рақобати орқали бир неча фоизни тежаган давлат харидлари йиллар давомида операцион тартибсизликларни келтириб чиқариши мумкин.

Хитой бутун хизмат муддати давомида минтақани автоматик равишда қисмлар билан та'минлайди деб тахмин қилишнинг иложи ё'қ. Хитой саноати о'з моделлари қаторини тез янгиламоқда. Бу оммавий ички бозор учун афзаллик: ҳар бир неча йилда янги авлод ускуналари пайдо бо'лади, бу эса самарадорликни ва рақамлаштиришни яхшилайди. Кичик хорижий мижоз учун янгиланиш тезлиги хавфга айланади. 200 та автобус ёки 50 та дастгоҳдан иборат партия Марказий Осиё учун аҳамиятли бо'лиши мумкин, аммо о'н минглаб бирликлар ишлаб чиқарадиган завод учун аҳамияциз. Етти йилдан со'нг, ишлаб чиқарувчи учун эски модел учун ноёб компонент ишлаб чиқаришни давом эттиришдан ко'ра, янги моделни сотиш фойдалироқ бо'лади. Техник жиҳатдан, детал ишлаб чиқарилиши мумкин, аммо мижозга минимал миқдор, узоқ етказиб бериш муддати ва юқори нарх таклиф қилинади. Ё'қолиб кетадиган, қо'лдан қо'лга о'тадиган ёки ма'лум бир бозор сегментини тарк этадиган компаниялар билан бу янада қийинлашади. Етказиб берувчи мамлакатнинг ишончлилиги ҳар бир алоҳида бренднинг абадийлигини кафолатламайди.

Жавоб Хитой ускуналарига қарши кампания эмас, балки маҳаллий сотишдан кейинги хизмат ко'рсатиш саноатини яратиш бо'лиши керак. Минтақага мустақил хизмат ко'рсатиш марказлари, компонентлар омборлари, электр электроника лабораториялари, батареяларни та'мирлаш иншоотлари, та'мирлаш заводлари, техник ҳужжатлар таржимонлари ва тескари муҳандислик муҳандислари керак. 500 та автобус сотиб олаётганда нафақат кафолатни, балки то'лиқ ҳужжатлар то'пламини, диагностика дастурини, о'нлаб маҳаллий мутахассислар учун тренингни, камида беш йиллик муҳим қисмларни етказиб беришни ва 10-15 йил давомида компонентларни етказиб бериш мажбуриятини талаб қилиш оқилона. Йирик энергетика ва саноат об'эктлари учун манба коди файлларини, алмаштириладиган компонентлар ро'йхатини ва маҳаллий янгиланишларга бо'лган ҳуқуқларни тақдим этиш керак. Шартномада нафақат ускунанинг нархи, балки қисмларни етказиб бериш муддати, муҳандиснинг ташрифи нархи, дастурий та'минотга кириш тартиби ва қо'ллаб-қувватлашни то'хтатиш учун жавобгарлик ҳам ко'рсатилиши керак.

Маҳаллийлаштиришни шунчаки тайёр то'пламларни йиг'ишдан ко'ра кенгроқ тушуниш керак. Импорт қилинган автобусга г'илдиракларни маҳкамлаш заводи о'н йиллик техник хизмат ко'рсатиш муаммосини ҳал қилмайди. Инверторларни та'мирлаш, электр моторларини янгилаш, муҳрлар ишлаб чиқариш, корпусларни тайёрлаш, контроллерларни қайта дастурлаш ва то'хтатилган компонентлар учун алмаштиришларни танлашга қодир устахона қимматроқ бо'лиши мумкин. Қуёш панеллари ёки тортиш батареяларини дарҳол ишлаб чиқариш шарт эмас. Бу эҳтиёт қисмлар, сарф материаллари ва компонентларни та'мирлашдан бошлаш кифоя, бу эса ишламай қолишнинг асосий қисмини ташкил қилади. Бундай саноат учун бозор аллақачон пайдо бо'лмоқда. Агар минтақада то'планган Хитой ускуналари о'нлаб миллиард долларга тенг бо'лса, ҳатто йиллик 3-5% техник хизмат ко'рсатиш харажатлари ҳам юз миллионлаб ва охир-оқибат миллиардлаб долларга тенг бозорни яратади.

О'н йил ичида Марказий Осиёда иккита мумкин бо'лган сценарий кузатилади. Биринчидан, шаҳарларда бо'ш турган автобуслар қатори, фабрикаларда модуллари ё'қолган линиялар ва қуёш электр стансияларида эскирган бошқарув тизимлари бо'лади. Кейин арзон ускуналар қимматга тушади, чунки уларни муддатидан олдин алмаштириш керак бо'лади. Иккинчидан, Хитой ускуналари атрофида маҳаллий хизмат ко'рсатиш иқтисодиёти пайдо бо'лади: омборлар, та'мирлаш иншоотлари, муҳандислик бюролари, о'қув марказлари, компонентлар ишлаб чиқариш ва та'мирланган компонентлар учун иккиламчи бозор. Бу ҳолда, Хитой муҳим етказиб берувчи бо'либ қолади, аммо қарамликни бошқариш мумкин бо'лади. Ҳақиқий савол минтақа бугунги кунда қанча автобус, панел ва дастгоҳ сотиб олиши мумкинлигида эмас. Уларни 2036-йилда та'мирлай оладиганлар айнан шу. Кафолат муддати тезда тугайди, аммо инфратузилма муддати тугаганидан кейин ҳам о'нлаб йиллар давомида ишлаши керак.