Тўқаев нима ҳақида гапиради

**Тўқаев нималар ҳақида гапиради**

Бундан 30 йил аввал Қозоғистон халқига илк Мурожаатнома эълон қилинган эди. Ўтган вақт мобайнида вазифалар ва устувор йўналишлар ўзгарди, бироқ форматнинг ўзи сақланиб қолди, гарчи вақт ўтиши билан аввалги интригаси ва алоҳида аҳамият касб этиш хусусиятини йўқотган бўлса-да. Шунга қарамай, президент принципиал жиҳатдан қандай янги гапларни айтади, давлат аппарати фаолиятининг қайси йўналишларини танқид остига олади ва эътиборни қандай вазифаларга қаратади, деган саволлар ҳамон қизиқарли бўлиб қолмоқда. Қозоғистонлик иқтисодчилар ва сиёсатшунослар мамлакат етакчисининг бўлажак Мурожаатномасидан кутилаётган тахмин ва умидлари билан ўртоқлашдилар.

**Вячеслав Додонов, иқтисодчи: «Ҳукумат қарзига етарлича эътибор қаратилмаяпти»**

— Барча мурожаатномаларнинг иқтисодий қисми тахминан бир хил. Баъзан унда ностандарт ташаббуслар ва қарорлар янграйди — масалан, Миллий жамғарма инвестициявий даромадининг ярмини болаларга тақсимлаш тўғрисида. Аммо умуман олганда, бу доим иқтисодиётнинг асосий соҳалари, жумладан, АПК (агросаноат мажмуи), саноат, қурилиш, молия сектори, шунингдек, давлатнинг иқтисодий сиёсати — солиқ, бюджет, пул-кредит сиёсатидаги аҳволнинг ўзига хос шарҳидир. Анъанавий тарзда тадбиркорлик муаммоларига, кичик бизнесни ривожлантиришга, маъмурий тўсиқларни қисқартиришга, инвестицияларни, шу жумладан хорижий инвестицияларни жалб қилишга ҳам эътибор қаратилади.

Бу йўналишларда ҳам ютуқлар, ҳам камчиликлар қайд этилиб, улар у ёки бу қарорлар учун асос бўлади. Катта эҳтимол билан, ушбу Мурожаатнома ҳам бундан мустасно бўлмайди: унда ҳам иқтисодиётнинг асосий соҳаларидаги энг долзарб муаммолар тилга олинади.

Бундан ташқари, мурожаатномаларда кўпинча жаҳон кун тартибидаги тренд мавзулардан бири — иқлим, рақамлаштириш, сунъий интеллект ва ҳоказолар иштирок этади. Шу боис, бу сафар ҳам сунъий интеллект (СИ) мавзуси, унинг иқтисодиёт ва ижтимоий соҳага (масалан, таълим тизимига) жорий этилиши, шунингдек, у билан боғлиқ таҳдидлар ва уларни бартараф этиш йўллари кўтарилишини кутиш мумкин. Айниқса, ҳозир дунёда энг фаол муҳокама қилинаётган мавзулардан бири — СИ ривожланиши устидан назорат ўрнатишдир…

Қандай янгилик эшитамиз? Тахмин қилиш мумкинки, Мурожаатномада Қурултой сайловларидан кейин эълон қилинган «катта қурилиш» жараёнида Миллий жамғармадан фаол фойдаланиш тўғрисида яқинда янграган тезис батафсил баён этилади. Ўшанда президент айтганидек: «Маблағларни халқ фаровонлиги йўлида ишлатиш мумкин бўлган бир пайтда, нега уларни чет элда қимматли қоғозларда ушлаб турибмиз?».

Бу тезисни янги деб ҳисоблаш мумкин, чунки у 2022 йил декабрида қўйилган вазифага — етти йил ичида Миллий жамғармани 100 миллиард долларгача кўпайтиришга зиддир. Яъни, гап курснинг ўзгариши — жамғарма активларини кўпайтиришдан (улар доимо ўша қимматли қоғозларда сақланган) «катта қурилиш» доирасида улардан фаол фойдаланишга ўтиш ҳақида бормоқда. Эҳтимол, Мурожаатномада ушбу позиция ва маблағлар қаерга ҳамда қайси шаклда йўналтирилиши кераклиги бўйича қандайдир тушунтиришлар берилиши мумкин.

Агар иқтисодий вазият воқелигидан келиб чиқиб, Мурожаатномада кўтарилиши мақсадга мувофиқ бўлган долзарб мавзулар ҳақида гапирадиган бўлсак, бу биринчи навбатда давлат молияси тизимини, энг аввало, ҳукумат қарзи ва бюджет жараёнини барқарорлаштиришдир. Бу муаммолар тинимсиз ва тез суръатлар билан кескинлашиб бормоқда, бироқ дастурий ҳужжатлар ва чиқишларда уларга етарлича эътибор берилмаяпти. Айниқса, ҳажми 75 миллиард доллардан ошган қарз ва бюджетда унинг хизмати учун харажатлар 3,5 триллион тенгега етиб, бюджет харажатларининг 13 фоизидан ошиб кетган бир вазиятда.

**Марат Каирленов, «Улагат Консалтинг Групп» МЧЖ директори: «Фуқаролар даромадларини оширишга қаратилган чора-тадбирлар зарур»**

— Менимча, янги Мурожаатномада президент инқирозга қарши чора-тадбирларга урғу беради ва эҳтимол, ҳукуматга махсус дастур ишлаб чиқишни топширади. Барибир, бугунги кундаги асосий муаммолардан бири шундаки, Қозоғистоннинг энг йирик савдо ҳамкори бўлган Россияда жиддий инқирозли ҳолатлар ривожланмоқда ва бу бизнинг иқтисодиётимизга тобора кучлироқ зарба бермоқда.

РФдан келаётган инфляция тўлқинини биринчи босқичда Миллий банк тенгени рублга нисбатан мустаҳкамлаш орқали (тахминан бир рубль учун олти тенгедан беш тенгегача) жиловлашга ҳаракат қилди. Бир томондан, бу ижобий самара берди, чунки умумий инфляциянинг пасайишига ёрдам берди. Аммо, иккинчи томондан, салбий оқибатлари ҳам бор: россиялик ишлаб чиқарувчилар томонидан рақобат кучайди. Ва бу бизнинг қайта ишлаш саноатимизга қўшимча босим яратди. Биринчи навбатда озиқ-овқат маҳсулотлари, хусусан, сут, шунингдек, бошқа товарлар, энг аввало, қурилиш материаллари ишлаб чиқарувчилари жабр кўрди.

Шу муносабат билан, президент бир йўналишга қарамликни камайтириш ва маҳаллий ишлаб чиқарувчиларни қўллаб-қувватлаш учун муқобил логистика йўлларини ривожлантириш ва кучайтириш зарурлиги ҳақида гапириши аниқ.

Ва, албатта, у реал иш ҳақи ва умуман аҳоли турмуш даражасининг тез суръатлар билан пасайиб бораётганига эътибор қаратиши керак. Шу боис, Мурожаатномада фуқаролар даромадларини оширишга қаратилган чора-тадбирлар ҳақида ҳам сўз бориши эҳтимолдан холи эмас.

**Рустем Мустафин, сиёсатшунос, ФФПИ Рақамли ижтимоий фанлар маркази раҳбари: «Мурожаатноманинг энг муҳим мавзуларидан бири — тартиб ўрнатиш»**

— 2019 йилдан буён Қозоғистон ривожланишида изчил мантиқ кўзга ташланмоқда. Аввалига марказий ўринни «Қулоқ солувчи давлат» концепцияси, жамоатчилик мулоқоти ва «Кучли президент, нуфузли парламент, ҳисобдор ҳукумат» формуласи эгаллади. Кейинчалик улар «Адолатли Қозоғистон» мўлжали билан кенгайтирилди. Бундан кейин конституциявий ислоҳотлар, ҳокимият институтларининг янгиланиши, «Қонун ва тартиб» тамойилининг кучайтирилиши, иқтисодий ислоҳотлар амалга оширилди. Кейинроқ фуқаролик масъулиятига урғу берувчи «Адал азамат» дастури ва «Таза Қазақстан» экологик ташаббуси қўшилди. Ўтган йили эса бу мажмуа рақамли трансформация ва сунъий интеллект билан тўлдирилди.

Шу тариқа Қозоғистон модернизациясининг ўз тили аста-секин шаклланмоқда. Ва, менинг фикримча, октябрь ойидаги Мурожаатнома ушбу курснинг давоми, аниқроғи — уни амалга оширишнинг янги босқичига ўтиш бўлади.

Бундан ташқари, мамлакатда жиддий институционал ва меъёрий асос шакллантирилди — конституциявий тузилиш ўзгарди, янги сиёсий механизмлар пайдо бўлди, қонунчилик ривожланмоқда. Шу билан бирга, каркас қурилиши давом этмоқда, вазифалар кўлами кенгаймоқда. Бутун конструкциянинг изчил, прогноз қилинадиган ва ҳар бир даражада бир хилда самарали ишлаш қобилияти биринчи планга чиқмоқда. Бундан бўлажак Мурожаатноманинг энг муҳим мавзуларидан бири — тартиб ўрнатиш эканлиги келиб чиқади. Ва мен бу тартибни кенг давлат маъносида тушунаман, у бошқарув, иқтисодиёт, молия, қурилиш, уй-жой коммунал соҳаси, ер муносабатлари, таълим, соғлиқни сақлаш, ижтимоий сиёсат, рақамли жараёнларни қамраб олади.

Шу билан бирга, давлатчиликнинг яна бир муҳим таянчи — интеллектуал ва қадриятли таянчи шаклланмоқда. Зеро, айнан қадриятлар моддий ва ҳуқуқий каркасга мазмун бағишлайди, уни тўлдиради. Шу боис, мен жамиятни мазмунан жипслаштириш бўйича ишлар давом эттирилишини ҳам кутаман. «Нима қилиш керак?» деган савол аста-секин фундаменталроқ саволлар билан тўлдирилиши лозим: «биз буни нима учун қиляпмиз?», «қандай мамлакат барпо этмоқчимиз?», «қайси қоидалар ҳамма учун умумий бўлиши керак?» ва «фуқаро ўз зиммасига қандай масъулиятни олади?». Бошқача айтганда, жамият учун амалга оширилаётган ўзгаришларнинг мазмунини тушуниш ва ҳаракат йўналиши, келажак қиёфаси, биргаликда яшаш тамойиллари ва адолат мезонлари ҳақида аниқ тасаввурга эга бўлиш муҳимдир.

Мурожаатномада рақамлаштириш ва сунъий интеллект мавзуси, шубҳасиз, алоҳида ўрин эгаллайди. Бундан бир неча йил аввал гап асосан электрон давлат хизматлари ҳақида борган эди. Бугунги кунда эса маълумотлар, алгоритмлар ва СИ иқтисодий сиёсат, давлат бошқаруви, таълим, соғлиқни сақлаш, саноат, энергетика ва инфратузилманинг бир қисмига, халқаро даражада эса рақобатнинг муҳим омилига айланмоқда. Аввалги Мурожаатномада президент уч йил ичида Қозоғистонни тўлақонли рақамли мамлакатга айлантириш вазифасини қўйган эди. Кейинги қонуний босқич амалий самарани баҳолаш ва рақамли бозорни ишлаб чиқаришга йўналтириш билан боғлиқ.

Шахсан мен давлат раҳбарининг оғзидан нималарни эшитишни истардим? Ҳалол, профессионал ва қонунга итоаткор хулқ-атвор табиий ва оқилона танловга айланадиган институционал муҳитни шакллантириш бўйича ғояларни. Виждонан меҳнат қиладиган, солиқ тўлайдиган, қонунга риоя қиладиган, мажбуриятларини бажарадиган ва жамиятга фойда келтирадиган инсон қўллаб-қувватланиши, рағбатлантирилиши ва ривожланиш учун имкониятларга эга бўлиши керак. Коррупция, масъулиятсизлик, ваколатларни суиистеъмол қилиш, деструктив хулқ-атвор, жамиятга, мамлакатга ва табиатга зарар етказиш эса — аниқ ва муқаррар оқибатларга ҳамда муносиб жазога олиб келиши лозим.

**Мади Омаров, «Стратегия» ИЖТМ таҳлилчиси, Нархоз Университети ассоциацияланган профессори ва Ҳайделберг университети таклиф этилган тадқиқотчиси: «Сиёсий майдонни либераллаштириш бўйича ислоҳотлар муҳим»**

— Мурожаатнома Қозоғистон сиёсий майдонидаги асосий воқеалардан бири ҳисобланади, унинг доирасида одатда бўлажак ўзгаришлар ва янги ислоҳотлар эълон қилинади. Аммо, менимча, бу форматнинг ўзи энди унчалик долзарб эмас. Мен ҳатто у жуда эскирган ва ундан воз кечиш вақти келди, деб айтган бўлардим.

Албатта, ҳар сафар ушбу тадбирга эътиборни жалб қилиш учун махсус янги ғоялар ва таъсирли баёнотлар ўйлаб топишга ҳаракат қилиш мумкин. Бироқ изчил ва мувофиқлаштирилган иш анча муҳимроқдир. Янги вазифалар ва ўзгаришлар йил давомида — улар пайдо бўлишига қараб эълон қилиниши мумкин, ритуал-рамзий хусусиятга эга бўлиши шарт эмас. Оддий фуқаролар, амалдорлар ва экспертлар сентябрь-октябрь ойларида президент қандай қизиқарли гап айтар экан, деб фол очиб ўтирмасликлари керак.

Шахсан мен янги Мурожаатномада нимани эшитишни истардим? Сиёсий майдонни либераллаштиришга қаратилган сиёсий ислоҳотларнинг янги босқичи бошланаётганини. Аммо журналистларнинг ҳибсга олиниши, нодавлат ташкилотларга бўлаётган босимлар ва ҳоказолар билан боғлиқ сўнгги воқеаларни ҳисобга олсак, бунинг содир бўлиши даргумон. Бундан ташқари, мен бунинг акси бўлишини — мустақил иштирокчилар (ОАВ, ННТ, блогерлар ва ҳ.к.) учун имкониятларни янада чеклайдиган қандайдир чора-тадбирлар эълон қилинишини ҳам истисно этмайман.