Тўламаяпмиз ва режалаштирмаяпмиз ҳам?
Қозоғистон компаниялари МДҲда Россия бизнесининг энг йирик қарздорларига айланди. Кейинги ўринларда Беларусь ва Ўзбекистон бормоқда
Тўламаяпмиз ва тўламоқчи эмасмизми?
Июн охирига келиб, МДҲ давлатлари компанияларининг Россия ташкилотлари олдидаги қарздорлиги деярли 1 трлн рублга — 967 млрд рублга етди ва бир йил ичида 40% дан кўпроққа ошди. Энг катта сумма Қозоғистон ҳиссасига тўғри келади — 401,3 млрд рубль. Бу МДҲ компанияларининг Россия ташкилотлари олдидаги жами қарздорлигининг қарийб 41,5% ини ташкил этади. Шу билан бирга, МДҲ бўйича умумий қарздорликнинг атиги 4,5% га яқини муддати ўтган ҳисобланади, шу боис рекорд кўрсаткич компанияларнинг ҳисоб-китоблар бўйича тўлашдан оммавий равишда бош тортишини англатмайди.
Кейинги ўринларда 327,3 млрд рубль билан Беларус ва 81,7 млрд рубль билан Ўзбекистон бормоқда. Арманистон компаниялари қарийб 65 млрд рубль, Қирғизистон компаниялари эса 52,3 млрд рубль қарздор. Ушбу бешта давлат ҳиссасига қайд этилган жами қарздорликнинг деярли 96% и тўғри келади.
401 млрд рубль — бу муддати ўтган қарздорлик эмас
Статистикада «қарздорлик» атамаси бутун сумманинг муддати ўтиб кетганини ёки уни ундириш имконсиз эканини англатмайди. 967 млрд рублдан муддати ўтган мажбуриятлар улушига қарийб 43 млрд рубль, яъни атиги 4,5% тўғри келади. Бошқача айтганда, сумманинг тахминан 95,5% и ҳозирча компаниялар ўртасидаги жорий ҳисоб-китобларга тегишли. Шу боис, Қозоғистон корхоналари «Россияга 401 млрд рублни қайтармади» деган даъво нотўғри бўлар эди.
Гап, авваламбор, Россия етказиб берувчилари тузилган шартномаларга мувофиқ олиши керак бўлган, аммо ҳисобот санасида ҳали ҳисоб-китоб жараёнида бўлган маблағлар ҳақида бормоқда.
Нима учун Қозоғистон биринчи ўринга чиқди
Қарздорликнинг катта миқдори икки давлат ўртасидаги савдо ҳажмининг ўсиши билан мос келди. 2026 йилнинг биринчи ярмида Қозоғистон ва Россия ўртасидаги товар айирбошлаш ҳажми 7% га ошиб, 13,2 млрд долларни ташкил этди.
Айниқса, Россиянинг Қозоғистонга экспорти сезиларли даражада ошди: Қозоғистоннинг Россиядан импорти 14% га ўсиб, 9,7 млрд долларга етди. Етказиб бериш ҳажми қанчалик кўп бўлса ва шартномаларда тўловни кечиктириш шарти қанчалик тез-тез кўзда тутилган бўлса, Россия сотувчиларининг дебиторлик қарздорлиги шунчалик юқори бўлиши мумкин.
Шу сабабли, мажбуриятлар суммаси бўйича Қозоғистоннинг биринчи ўринда эканлигининг ўзи маҳаллий бизнеснинг тўлов қобилияти ёмонлашганидан далолат бермайди.
Тўловлар бир неча ой давом этиши мумкин
Бозор иштирокчилари қарздорлик ўсишининг сабабларидан бири сифатида халқаро ҳисоб-китобларнинг мураккаблашганини кўрсатмоқдалар. Санкция чекловлари кучайтирилганидан кейин МДҲ давлатларидаги банклар трансчегаравий тўловларни қўшимча текширувдан ўтказа бошладилар, тўлов занжирларининг ўзи эса узайди.
Воситачилар ва вакил банклар сони ортгани сабабли, товар етказиб бериш ва Россия сотувчиси томонидан пулнинг узил-кесил олиниши ўртасида бир неча ой ўтиши мумкин. Бундай вазиятда, харидор шартномани тўлиқ бажариш ниятида бўлса ҳам, қарздорлик ўсиши мумкин.
Россия етказиб берувчилари кўпроқ кечиктириш муддатини тақдим этмоқда
Иккинчи омил — рақобат.
Марказий Осиё бозорларида Россия етказиб берувчилари Хитой ва Туркия компаниялари билан фаол рақобатлашмоқда, улар харидорларга арзонроқ нархлар, муқобил логистика ва мослашувчан тўлов шартларини таклиф қила олади.
Мижозни йўқотмаслик учун Россия экспортиёри товарни ҳозир етказиб бериб, тўловини бир неча ҳафта ёки ойдан кейин олишга рози бўлишга мажбур. Моҳиятан, етказиб берувчи ушбу даврда харидорни ўз айланма маблағлари ҳисобидан кредитлайди. Бу мижоз учун фойдали. Сотувчи учун эса — қўшимча молиявий хавф.
Россия компаниялари ҳам МДҲдаги шерикларидан қарздор
Ҳисоб-китоблар икки томонлама амалга оширилмоқда. Россия ташкилотларининг МДҲ давлатлари компаниялари олдидаги қарздорлиги ҳам йил давомида тахминан чорак қисмга ошиб, қарийб 506 млрд рублга етди. Бироқ, бу МДҲдаги контрагентларнинг Россия ташкилотлари олдидаги 967 млрд рубллик қарзидан деярли икки баравар камдир.
Яъни, ҳисоб-китоб мажбуриятларининг ўсиши иккала томонда ҳам кузатилмоқда, гарчи уларнинг кўлами сезиларли даражада фарқ қилса-да.
Юқори ставка тўловни кечиктиришни қимматроқ қилмоқда
Россия етказиб берувчилари учун молиялаштиришнинг қимматлиги сабабли муаммо янада кескинлашмоқда. 11 сентябрь куни Россия Банки асосий ставкани йиллик 14% даражасида сақлаб қолди.
Агар корхона харидорга товар жўнатиб, тўловни бир неча ойга кечиктириш имконини берган бўлса, у ушбу давр мобайнида иш ҳақи, янги хомашё сотиб олиш, логистика ва кейинги партияни ишлаб чиқаришни мустақил равишда молиялаштириши керак. Ўз маблағлари етишмаганда эса банк кредити олишга тўғри келади.
Шу сабабли, пул қиймати юқори бўлган шароитда, ҳатто ўз вақтида тўланаётган дебиторлик қарздорлиги ҳам айланма капиталга сезиларли даражада босим ўтказиши мумкин.
Бу вазият Россия иқтисодиётида инвестициявий фаоллик пасайиши фонида ривожланмоқда. 2026 йилнинг биринчи ярмида Россияда асосий капиталга киритилган инвестициялар қиёсий нархларда ўтган йилнинг шу даврига нисбатан 9,9% га камайиб, номинал ифодада 16,2 трлн рублни ташкил этди.
Бироқ, ушбу пасайишни тўғридан-тўғри МДҲ компанияларининг қарздорлиги билан боғлаб бўлмайди. Гап кредитларнинг юқори қиймати, солиқ юки, ички талаб ва умумий иқтисодий конъюнктура билан бир қаторда корхоналарнинг бўш маблағларини чеклаши мумкин бўлган омиллардан бири ҳақида бормоқда.
Ўзбекистон ҳам Россия билан савдони тез суръатларда оширмоқда
Қарздорликнинг ўсиши Россиянинг минтақадаги бошқа давлатлар билан савдоси кенгайиши билан бир вақтда юз бермоқда.
Биринчи ярим йилликда Ўзбекистоннинг Россия билан товар айирбошлаш ҳажми 15,7% га ошиб, 7,01 млрд долларни ташкил этди. Россия Хитойдан кейин республиканинг иккинчи йирик савдо шериги бўлиб қолмоқда.
Россиянинг Беларус билан савдоси ҳам ўсишда давом этмоқда: 2026 йилнинг дастлабки олти ойида ўсиш 12,5% ни ташкил этди.
Шу сабабли, мутлақ қарздорликнинг ўсиши қисман савдо ҳажмининг кенгайишини ҳам акс эттиради.
Асосий хавф — сумма эмас, балки пулни қайтариш муддати
Россия бизнеси учун асосий масала рекорд даражадаги 967 млрд рублда эмас, балки ушбу маблағларнинг қанча вақт давомида айланмадан ташқарида қолиши ва уларнинг қайси қисми якунда муаммоли қарзга айланишидадир. Ҳозирча муддати ўтган қарзлар атиги 4,5% ни ташкил этар экан, МДҲда тўловларнинг оммавий инқирози ҳақида гапиришга асос йўқ.
Бироқ, узоқ давом этадиган ҳисоб-китоблар, кредитларнинг юқори қиймати ва харидорларга янада фойдали шартларни таклиф қилиш заруратининг бирлашуви амалда Россия экспортиёрларини савдонинг бир қисмини ўз маблағлари ҳисобидан молиялаштиришга мажбур қилмоқда.