Қарзга яшаш — ҳокимият учун хавф
Ўзбекистон, Қирғизистон ва Марказий Осиёнинг бошқа давлатлари ХВФдан қанча қарздор?
Қарзга яшаш — ҳокимият учун хавф
Халқаро валюта жамғармаси (ХВЖ) инқирозлар, ташқи молиялаштириш тақчиллиги ва бошқа макроиқтисодий номутаносибликларга дуч келаётган мамлакатлар учун энг йирик молиявий қўллаб-қувватлаш манбаларидан бири бўлиб қолмоқда. 2026 йил 8 сентябрь ҳолатига кўра, ХВЖнинг тўланмаган кредитлари умумий ҳажми 124,3 млрд SDR га етди. SDR (махсус қарз олиш ҳуқуқлари) — жамғарманинг ҳисоб бирлиги бўлиб, унинг қиймати асосий жаҳон валюталари савати билан белгиланади. Худди шу санада 1 SDR 1,37 долларга тенг эди, шу боис тўланмаган кредитларнинг умумий ҳажмини 170,6 млрд доллар деб баҳолаш мумкин эди.
ХВЖнинг энг йирик қарздори бўлиб Аргентина қолмоқда, унинг қарзи 42,6 млрд SDR ёки 58,4 млрд долларни ташкил этади. Кейинги ўринларда Украина (10,9 млрд SDR ёки 14,9 млрд доллар), Покистон (8 млрд SDR ёки 11 млрд доллар), Миср (7,9 млрд SDR ёки 10,8 млрд доллар) ва Эквадор (7,1 млрд SDR ёки 9,8 млрд доллар) бормоқда. Кейинги бешликка Кот-д’Ивуар (4,1 млрд SDR), Гана (3 млрд SDR), Бангладеш (2,9 млрд SDR), Кения (2,8 млрд SDR) ва Конго ДР (2,4 млрд SDR) киради. Топ-10 таликка жамғарма олдидаги барча қарздорликнинг қарийб 74 фоизи тўғри келади, бунда 61 фоиздан ортиғи фақат дастлабки бешта давлат ҳиссасига тўғри келади.
Энг йирик қарздорлар мажбуриятларининг ҳажми, жумладан, сўнгги йиллардаги кенг кўламли молиявий барқарорлаштириш дастурлари билан боғлиқ. 2025 йил апрель ойида ХВЖ Аргентина учун 20 млрд долларлик, 2026 йил февралида эса Украина учун 8,1 млрд долларлик дастурни тасдиқлади. Миср учун амалдаги дастур ҳажми 2024 йил март ойида 3 млрд доллардан 8 млрд долларгача оширилди, Покистонга эса ўша йилнинг сентябрь ойида 7 млрд долларлик молиялаштириш маъқулланди. Ушбу дастурлар биринчи навбатда макроиқтисодий барқарорликни сақлаш ва ташқи молиялаштиришга бўлган эҳтиёжларни қоплашга қаратилган.
Шундай қилиб, ХВЖнинг йирик заёмлари ҳамон асосан жиддий ички ёки ташқи силкинишлардан кейин иқтисодиётни барқарорлаштириш зарурати билан изоҳланади. Марказий Осиёда COVID-19 пандемияси даврида қарздорликнинг кескин ўсишидан кейин тескари тенденция кузатилмоқда: минтақада жамғарманинг тўланмаган кредитлари ҳажми изчил камайиб бормоқда.
Узоқ муддатли динамикада Марказий Осиё давлатларининг ХВЖ олдидаги қарзи сезиларли даражада қисқарди. 1999 йил охирида у 693,9 млн SDR ни ташкил этган бўлса, 2008 йилга келиб 116,6 млн SDR гача камайди. Кейин кўрсаткич яна ўсиб, 2013 йилда 236 млн SDR га етди, шундан сўнг 2019 йил охирига келиб 123,7 млн SDR гача пасайди. Кескин ўсиш 2020 йилда юз берди, ўшанда минтақа қарзи 684 млн SDR га етди. Ўшандан бери у ҳар йили қисқариб, 2025 йил охирига келиб 271,9 млн SDR ни ташкил этди — бу беш йил олдингига қараганда 60,2 фоизга камдир.
Бу фонда Қозоғистон алоҳида ўрин тутади. Мамлакат ХВЖ олдидаги қарзини ҳали 2000 йил 24 майдаёқ тўлиқ узган. Охирги муддатидан олдинги тўлов 295,8 млн SDR ни ёки ўша пайтдаги курс бўйича қарийб 385 млн долларни ташкил этган. Жамғарманинг ўзи таъкидлаганидек, муддатидан олдин узиш ташқи иқтисодий вазиятнинг яхшиланиши, жумладан, Қозоғистоннинг асосий экспорт товарлари — биринчи навбатда нефть нархининг ошиши, шунингдек, 1998 ва 1999 йиллардаги Осиё ва Россия инқирозларидан кейин иқтисодиётнинг тикланиши туфайли амалга оширилди.
Шу билан бирга, 1999 йил декабрь ойида ХВЖ Қозоғистон учун 329,1 млн SDR миқдоридаги кенгайтирилган молиялаштириш дастурини маъқуллаган эди. Бироқ мамлакат ушбу маблағлардан фойдаланмади, дастурни превентив сифатида кўриб чиқди ва 2000 йил май ойида қарз узилганидан кейин жамғарманинг янги кредитларини жалб қилмади. ХВЖ маълумотларига кўра, ҳозирги вақтда Қозоғистоннинг жамғарма кредитлари бўйича тўланмаган қарзи йўқ.
Қозоғистондан фарқли ўлароқ, Қирғизистон, Тожикистон ва Ўзбекистон кейинги йилларда ХВЖнинг кредит кўмагидан фойдаланишда давом этдилар. Айниқса, пандемия фонида 2020 йилда уларнинг умумий қарзи кескин ўсди, ўшанда жамғарма мамлакатларга тўлов баланси ва бюджетнинг шошилинч эҳтиёжларини қоплаш учун фавқулодда молиялаштириш тақдим этган эди. Ўзбекистон 275,6 млн SDR (ёки ўша давр курси бўйича қарийб 375 млн доллар), Тожикистон — 139,2 млн SDR (ёки қарийб 189,5 млн доллар) олди. Қирғизистонга умумий қиймати қарийб 242 млн доллар бўлган иккита фавқулодда молиялаштириш пакети ажратилди. Шу тариқа, минтақанинг 2020 йил охирига келиб тўпланган қарзининг салмоқли қисми пандемия давридаги инқирозга қарши кўмак билан боғлиқ эди.
«Коронаинқироз» сакрашидан кейин минтақа қарзи тез суръатлар билан камая бошлади. Бу айниқса Ўзбекистонда сезиларли даражада қисқарди: 2020 йил охирида мамлакат қарзи 275,6 млн SDR ни ташкил этган ва 2022 йилгача шу даражада сақланиб қолган, шундан сўнг 2023 йилда 229,7 млн SDR гача, 2024 йилда 137,9 млн SDR гача ва 2025 йил охирига келиб 82,8 млн SDR гача камайган. Беш йил ичида кўрсаткич қарийб 70 фоизга қисқарди.
2026 йил 8 сентябрь ҳолатига кўра, Марказий Осиёда ХВЖ олдидаги қарздорлик фақат Тожикистон, Ўзбекистон ва Қирғизистонда сақланиб қолган эди. Уларнинг умумий мажбуриятлари 239 млн SDR ни ёки қарийб 328 млн долларни ташкил этган. 2020 йил охирига нисбатан минтақанинг умумий қарзи тахминан 65 фоизга камайди. Қозоғистон, таъкидланганидек, жамғарманинг тўланмаган кредитларига эга эмас. Таъкидлаб ўтамиз: Туркманистон бошиданоқ ХВЖ билан ҳеч қандай транзакцияларга эга бўлмаган, жамғарма ушбу мамлакат бўйича маълумотларга эга эмас ва уларни келтирмайди.
Марказий Осиё давлатлари орасида энг катта қарздорлик Тожикистон ҳиссасига тўғри келади: 111,4 млн SDR ёки қарийб 152,9 млн доллар. Кейинги ўринда Ўзбекистон бормоқда: 73,6 млн SDR ёки 101,1 млн доллар. Қирғизистонда ХВЖнинг тўланмаган кредитлари ҳажми 54 млн SDR ни ёки қарийб 74,2 млн долларни ташкил этади.
Кредитларнинг йўқлиги ХВЖ билан ҳамкорлик тўхтаганини англатмайди. Қозоғистон жамғарма аъзоси бўлиб қолмоқда, ХВЖ эса IV модда бўйича маслаҳатлашувлар доирасида мамлакат иқтисодиёти ҳолатини мунтазам равишда баҳолаб боради. Охирги шундай маслаҳатлашув жамғарма ижроия кенгаши томонидан 2026 йил январида якунланди.
Натижада, Марказий Осиё бугунги кунда ХВЖнинг кредит кўмагига ўтган йиллардаги инқирозли даврларга қараганда сезиларли даражада камроқ қарамдир. Шу билан бирга, минтақа ичидаги вазият бир хил эмас: мамлакатларнинг бир қисми аввал олинган маблағларни узишда давом этмоқда, Қозоғистон эса кўп йиллардан буён жамғарма билан кредитлар жалб қилмасдан ҳамкорлик қилиб келмоқда. Бу маънода қарздорлик динамикаси ХВЖ билан ҳамкорлик кўламини эмас, балки кўпроқ мамлакатларнинг унинг молиявий кўмагига бўлган эҳтиёжи даражасини кўрсатади.