Тинч океани Эл-Ниньо туфайли «иситмадан ёнмоқда»: Шарқий Осиёда тайфунлар вайронкорликлар келтириб чиқармоқда

**Эль-Ниньо Тинч океанини «иситмада ёнишига» сабаб бўлар экан, Тўфонлар Шарқий Осиёга зарба бермоқда**

Филиппин, Тайвань, Хитой ва Япония қирғоқларида яшовчи одамлар учун ноқулай об-ҳаво янгилик эмас. Аммо охирги бир неча ой истисноли бўлди.

Эль-Ниньо об-ҳаво ҳодисаси туфайли кучайган шиддатли ва баъзида кутилмаган бўронлар серияси ўнлаб одамларнинг ёстиғини қуритди, йирик аэропортларни ёпди ҳамда Шарқий Осиёнинг катта қисмида экинлар ва инфратузилмани вайрон қилди.

Октябрь ойида 23 миллион аҳолига эга оролни қоплаш учун етарлича катта бўлган ҳайбатли бўрон унинг шимоли-шарқий қирғоқларига яқинлашганда, деярли бутун Тайвань ўз фаолиятини тўхтатди. Соатига 295 км (193 миль/соат) тезликдаги шамолга эга бўлган (бешинчи категорияли довулга тенг) «Чампи» тўфони уйларни ер билан яксон қилиш ва вайронкор тўлқинларни ҳосил қилиш кучига эга эди.

Хабига кўра, у кучли ёмғирлар келтирган ҳолда оролни четлаб ўтиб, Тайванда қуруқликка чиқмади. Аммо унинг оқибатлари кенг тарқалди: Гонконг, Тайвань ва Японияда юзлаб рейслар бекор қилинди. Филиппиннинг Батанес архипелагида улкан тўлқинлар қирғоққа урилиши сабабли соҳил бўйи шосселари ёпилди, Япония жанубидаги Окинава оролларида эса 15 000 хонадон электр энергиясиз қолди.

Эль-Ниньо — бу табиий равишда юз берадиган иқлим ҳодисаси бўлиб, унда Тинч океанининг шарқий қисмида иссиқ сув йиғилади ва шамол йўналишларининг ўзгариши бутун дунё бўйлаб фавқулодда об-ҳаво ҳодисаларини келтириб чиқаради.

У тахминан ҳар икки-етти йилда бир марта содир бўлади ва бир йилга яқин давом этади. Буюк Британия Метеорология хизмати (Met Office) томонидан «инсоният хотирасидаги энг кучлиси» бўлиши башорат қилинган бу йилги Эль-Ниньо февраль ёки март ойигача давом этиши кутилмоқда.

Июнь ойида Японияда иккита бўрон — «Меккала» тўфони ва «Хигос» кучли тропик бўрони бир вақтнинг ўзида шарқий қирғоққа томон ҳаракатланди ва бу бир миллион кишини эвакуация қилишга мажбур этди. Июль ойида «Нарра» тропик бўрони Хитойнинг Гуансидаги жанубий қирғоғига тегиб ўтиб, қишлоқларни сув остида қолдирди ва ўн минглаб одамларни ўз уйларини тарк этишга мажбур қилди.

Август ойи Сўнгги («Супер») «Дельфин» тўфонини келтирди, у Тинч океани бўйлаб 16 кун давомида ҳаракатланиб, Хитой шарқига зарба берди ва кучли сув тошқинлари ҳамда ўнлаб ўлимларга сабаб бўлди.

Ўша ойнинг охирида «Саудель» тўфони бир ҳафта давомида Хитойнинг жануби-шарқидаги учта шаҳрида қуруқликка чиқиб, транспорт тизимларини издан чиқарди ва минглаб одамларни эвакуация қилишга мажбур этди.

Сув тошқини мавсумидаги бўронларнинг умумий кучини кузатувчи Циклонларнинг тўпланган энергияси (ACE) кўрсаткичига кўра, Эль-Ниньо томонидан рекорд даражада қизиган Тинч океани ҳозирда тўфон энергиясига тўла. Бу йил Жануби-Шарқий ва Шарқий Осиё учун ACE кўрсаткичи 30 йиллик ўртача кўрсаткичдан деярли икки баравар юқори бўлиши кутилмоқда.

Эль-Ниньо шамол йўналишларини ҳам ўзгартиради ва бу ҳолатда тўфонлар одатдагидан кўра шарқроқда шаклланишини англатади. Улар иссиқ сув устида узоқроқ ушланиб қолгани учун янада кучайиб бормоқда.

Тинч океанини «иситмада ёнаётган» одамга қиёслаш мумкин, дейди Филиппин миллий об-ҳаво бюроси иқлимшунослик бўлими бошлиғи Ана Лиза Солис. «У тез орада тутқаноқ тутишига ўтиши мумкин», деди у сентябрь ойида Маниладаги пресс-брифингда.

Прогнозлар энг ёмони ҳали олдинда бўлиши мумкинлигини кўрсатмоқда. Ўтган ойда экваториал Тинч океанидаги (Япония Метеорология агентлиги томонидан Эль-Ниньо прогнозлари учун кузатиладиган ҳудуд) денгиз юзаси ҳарорати одатдагидан 4 даража C га кўтарилди, бу 1949 йилда рекордлар юритилиши бошланганидан бери энг юқори даражадир. Олдинги рекорд — 3.6 даража C — 1997 йил декабрида қайд этилган эди.

Хитой иқлим агентлиги Эль-Ниньо сабабли яқин уч ой ичида денгиз юзаси ҳарорати кўтарилишда давом этишидан огоҳлантирди.

Тўфон мавсуми одатда сентябрь-октябрь ойлари атрофида энг юқори чўққисига чиқса-да, бу аллақачон кетма-кет бўронлардан азият чеккан минтақада хавотирни янада ошириши мумкин.

Август ойида «Чан-Хом» тўфони одатдаги жанубдан шимолга йўналиши бўйлаб ҳаракатланиш ўрнига, шарқдан ғарбга қараб ҳаракатланиб, Япониядаги бўрон кузатувчиларини ҳайратда қолдирди. Япониянинг яхши жиҳозланган ва тайёрланган ҳукумат органлари одамларни тезда эвакуация қилишга муваффақ бўлишди, аммо баъзи қўшни мамлакатларда бу жуда қийин бўлар эди.

Ҳароратнинг кўтарилиши хавфни қандай ошириши мумкинлигини яхшироқ тушуниш учун Манилада жойлашган иқлимшунос Рафаэла Жейн Дельфино ва унинг ҳамкасблари иссиқроқ шароитларнинг Филиппиндаги энг сўнгги даҳшатли бўронларга, шу жумладан 6000 дан ортиқ одамнинг ёстиғини қуритган 2013 йилги «Хайян» (Йоланда) Сўнгги тўфонига таъсирини моделлаштиришди.

Улар Дельфино «жуда ва жуда қўрқинчли хулосалар» деб атаган натижага эришдилар: юқори ҳарорат тўпланган умумий ёғингарчилик миқдорини 26 фоизга оширди. Бу мусон ёмғирлари ва йилига 20 га яқин тропик бўронлардан келиб чиқадиган сув тошқинлари асосий офат хавфларидан бирига айланган мамлакат учун даҳшатли истиқболдир.

Сўнгги йилларда сув тошқинлари бутун-бутун шаҳарларни кунлаб фалаж қилиб қўйди ва ҳар йили такрорланадиган бу оғир синовдан чарчаган филиппинликлар сув тошқинига қарши кураш лойиҳаларидан миллионлаб долларни еб юбораётган коррупцияга норозилик билдириб кўчаларга чиқишди.

Дельфино Филиппин университети веб-сайтидаги мақоласида, агар жамиятлар яхшироқ тайёргарлик кўриши керак бўлса, раҳбарлар ва мутасаддилар иқлим хавфларини яхшироқ тушунишлари кераклигини айтади.

Мамлакатлар тезкор оқибатларга тайёргарлик кўришмоқда. Япония ўз фуқароларига тўфон мавсуми учун озиқ-овқат ва энг зарур маҳсулотларни ғамлашни, шунингдек, тўфон шамоли урилганда ҳалокатли снарядларга айланиши мумкин бўлган кўча эшик олдидаги мебелларни маҳкамлашни айтди. Хитой маҳаллий мутасаддилардан заиф ҳудудларни аниқлашни сўради ва ўз огоҳлантириш ва мониторинг тизимларини такомиллаштирмоқда.

Филиппин ва унинг Жануби-Шарқий Осиёдаги қўшнилари озиқ-овқат ишлаб чиқариш, айниқса гуруч етиштиришдаги узилишлага тайёрланмоқда ва деҳқонларни қўллаб-қувватлашни, шу жумладан ўғитлар етказиб беришни кучайтирди.

Аммо узоқ муддатли истиқбол унчалик аниқ эмас. Ҳукуматларнинг Эль-Ниньога қарши чора кўриш имконияти «ёпилмоқда», деди яқинда БМТ Тараққиёт дастурининг Осиё ва Тинч океани минтақасидаги вакили.

«Жамиятнинг Эль-Ниньони қанчалик оғир бошдан кечириши йўллар ва аҳоли пунктлари қаерда қурилгани, сув қандай бошқарилиши, кимлар ижтимоий ҳимоя билан қамраб олингани ва давлат бюджетларида зарбани қабул қилиш учун жой бор-yoқлиги билан бир неча йил олдин ҳал қилинади.

Ҳар бир Эль-Ниньо биз шакллантирган чидамлиликни синовдан ўтказади; буниси ҳам бизни янада кўпроқ чидамлилик яратишга ундаши керак», дея қўшимча қилди у.