Швейцария музликлари муз йўқотилиши бўйича «ҳалокатли» йилни бошдан кечирди, бу сув таъминотига таҳдид солмоқда
Олимларнинг таъкидлашича, иқлим ўзгариши суръатларини ҳисобга олсак, бундай тез эриш энди ҳайратланарли эмас.
Швейцария музликлари муз йўқотилиши бўйича «ҳалокатли» йилни бошдан кечирмоқда, бу эса сув таъминотини хавф остига қўймоқда
Янги маълумотларга кўра, 2026 йилда Швейцария музликларида муз ҳажмини рекорд даражага яқин пасайиши кузатилди, бунга ёзги кучли иссиқлик тўлқинларининг Альп чўққиларига жиддий зарба бергани сабаб бўлди.
Сўнгги 12 ой ичида мамлакатдаги мавжуд музликларнинг 5% дан ортиғи ғойиб бўлди, олимлар бу йўқотишни «ғайриоддий» деб таърифлашмоқда.
Улар иқлим ўзгариши тезлигини ҳисобга олган ҳолда бундай тез эриши энди кутилмаган ҳол эмаслигидан огоҳлантирмоқда, бироқ бу келгуси ўн йилликларда қишлоқ хўжалиги, гидроэнергетика ва транспорт учун сув таъминотига таҳдид солиши мумкин.
Музликларнинг йўқолиши тоғ ёнбағирларини заифлаштириши ва айрим ҳудудларда кўчкилар хавфини ошириши мумкин — бу эса фавқулодда вазиятларда, худди август ойида Непалда содир бўлгани каби, тўсатдан сув тошқинларини келтириб чиқариши мумкин.
Ушбу ҳодисага бир нечта омиллар сабаб бўлган ва у тоғ жинслари ҳамда музликнинг катта қисми кўчиб тушганда бошланган.
Бироқ олимларнинг таъкидлашича, музликларнинг узоқ муддатли юпқалашиши ва музлаган ерларнинг эриши хавфни оширган бўлиши мумкин.
Ушбу сўнгги ҳисоботнинг асосий жиҳати шундаки, гап фақат Швейцария музликларининг чекинаётганида эмас — бу асосан қазиб олинадиган ёқилғи чиқиндилари туфайли исиб бораётган иқлимда кутилаётган ҳодиса — балки эришнинг қанчалик тез содир бўлаётганидадир.
Яқин вақтгача Альп тоғларидаги гляциологлар музнинг йиллик 2% йўқотилишини «экстремал» деб ҳисоблашарди. Бу йил эса тахминан 5,5% муз ғойиб бўлди.
«Бу ҳақиқатан ҳам шунчаки ҳалокатли», деди ҳисоботни тайёрлаган Швейцария музликлари мониторинги ташкилоти директори доктор Маттиас Хусс.
Швейцария музликлари ёз мавсумига илиқ қишдан кейин одатдагидан камроқ қор билан, аллақачон ёмон ҳолатда кириб келган эди.
Ушбу қорнинг катта қисми май ва июнь ойларидаги эрта ва кучли иссиқлик тўлқинлари пайтида тез эриб, остидаги музни очиб қўйди.
Очиқ муз янги қорга қараганда қорароқ ва камроқ қайтарувчи хусусиятга эга, шунинг учун у Қуёш энергиясини кўпроқ ютади.
Бу эса музликларни кейинги иссиқлик тўлқинлари пайтида эришга янада заиф қилиб қўйди.
«Ўн йил олдин музликларни бунчалик тез йўқотиш мумкин деб ўйламаган бўлардим», деди Бристоль университети гляциологи, Швейцария ҳисоботида иштирок этмаган доктор Фабьен Моссион.
«Ёз давомида содир бўлган воқеалар жуда ташвишли... лекин шу билан бирга, иқлимшунос нуқтаи назаридан буни кутиш мумкин эди», дея қўшимча қилди у.
Музликлардан эриган сув иссиқ ва қуруқ даврларда суғориш, гидроэнергетика ва ҳатто кема қатнови учун муҳим сув манбаи бўлиши мумкин.
Олимларнинг ҳисоб-китобларига кўра, Швейцария музликлари июль ва сентябрь ойлари оралиғида 2,2 триллион литр эриган сув чиқарган.
Бу шу ёзда сув тақчиллигини юмшатган бўлса-да, музлаган захирани тез фурсатда камайтириб юборди.
Хусс муз йўқотилиши узоқ муддатли муаммоларни келтириб чиқариши мумкинлигидан огоҳлантирди, чунки кичикроқ музликлар сув сатҳини худди шу даражада тўлдира олмайди.
«Ушбу иссиқлик тўлқинлари пайтида оқиб тушадиган ҳар бир томчи сув асрлар ёки ўн йиллар олдин музликда тўпланган эски сувдир», деди Хусс.
«Бу бизга [ҳозир] ёрдам бермоқда, лекин бу барқарор эмас, шунинг учун кейинги иссиқлик тўлқинида у бизнинг ихтиёримизда бўлмайди».
Рейн дарёси шу ёзда баъзи жойларда рекорд даражадаги паст кўрсаткичларга етди, бу эса кема қатнови йўналишларини издан чиқарди ва транспорт харажатларини оширди.
Энг хавотирли хулосалардан бири энг юқори баландликлардаги ўлчов пунктларидан олинди, у ерда ҳарорат энг паст ва музликлар одатда қор билан қопланган бўлади.
Ҳатто денгиз сатҳидан 3500 метр баландликда ҳам олимлар ёзнинг охирига келиб ҳеч қандай қор қолмаганини аниқлашди.
«Баъзи музликларда биз энг юқори нуқтада тўрт метрлик муз йўқотилганини кўрдик, ваҳоланки йилнинг бу вақтида улар бир неча метрлик қишки қор билан қопланган бўлиши керак эди», деди Швейцария музликлари мониторинги ташкилотидан Хусс.
Қор музликларнинг озуқаси кабидир — ва барқарор шароитда унинг бир қисми вақт ўтиши билан сиқилиб, музга айланади.
Аммо агар ёзда ҳеч қандай қор сақланиб қолмаса, у пастроқ, иссиқроқ баландликларда эриш туфайли йўқотилган муз ўрнини боса олмайди. Музлик озуқасиз қолади, кичраяди ва охир-оқибат ғойиб бўлади.
«Музликлар мураккаб тизимдир, чунки улар тепада масса йиғади ва пастга қараб оқади, шунинг учун бу ерда кўплаб физика қонуниятлари мавжуд», деб тушунтирди Моссион.
«Аммо энг оддий шаклда айтганда, биз ҳозир кўраётган нарса шуки, биз музлатгичдан муз бўлагини олдик ва у кўз ўнгимизда эриб бормоқда».
Олимларнинг таъкидлашича, ҳозирги иқлим кўплаб Альп музликларининг яшаб қолиши учун жуда иссиқлик қилади.
Баъзилари, жумладан, Шарқий Швейцариядаги Платтальва аллақачон ғойиб бўлган.
Бироқ тадқиқотчилар карбонат ангидрид чиқиндиларини кескин камайтириш дунёдаги музликларнинг катта қисмини ҳали ҳам сақлаб қолиши мумкинлигини таъкидламоқдалар.
Бу, айниқса, сайёрадаги музларнинг аксарият қисми жойлашган Ҳимолай ва қутб ҳудудларига тегишли.
«У ерда биз иқлимни ҳимоя қилиш орқали ҳали ҳам катта фарқ қилишимиз мумкин», деди Хусс.
«Агар ушбу муз массаларини сақлаб қолиш ёки барқарорлаштириш мумкин бўлса, биз глобал денгиз сатҳининг кўтарилишини чеклашимиз мумкин... бу соҳил бўйида яшовчи миллиардлаб одамларга таъсир қилиши мумкин».