Олимларнинг таъкидлашича, музликнинг қулаши Непал-Тибет сув тошқинларига сабаб бўлган бўлиши мумкин

Олимлар Лангтанг Лирунг чо'ққиси яқинидаги музликларнинг қулаши Непал-Тибет минтақасида яқинда юз берган вайронкор сув тошқинларининг эҳтимолий сабаби бо'лганини та'кидладилар. ББС билан баҳам ко'рилган ушбу дастлабки топилма Ҳимолай тог'ларида тез эриб бораётган музлик муаммосини та'кидлайди.

Дастлаб, зилзила ҳақидаги хабарлар ер силкиниши ко'чкини келтириб чиқарган ва кейин камида 177 кишининг ҳаётига зомин бо'лган сув тошқинига сабаб бо'лган деган тахминларга олиб келди. Бироқ, кейинчалик АҚШ Геологик хизмати фалокат "музлик қулаши" натижасида юзага келганини аниқлади, бу музлик ёки унинг бир қисми парчаланиб кетадиган ҳодиса.

АҚШ Геологик хизмати ма'лумотлари ва ҳодисанинг илмий таҳлилига ко'ра, қулаган музликнинг водий тубига урилиш кучи шунчалик кучли эдики, у 5,2 магнитудани қайд этди. Данди университетининг музликлар бо'йича мутахассиси доктор Саймон Кук ББСга унинг жамоаси Непалдаги Лангтанг Лирунг чо'ққиси яқинидаги музликнинг пастки қисмининг қулашини аниқлаганини ма'лум қилди, бу сув тошқини жойларидан тахминан 15 км (9 миля) г'арбда жойлашган. У музликнинг г'арбга қараб пастга силжишдан олдин шимоли-г'арбий ё'налишда қулаганини тахмин қилди.

Ҳукуматлараро илмий орган бо'лган Халқаро Интеграциялашган Тог' Ривожлантириш Маркази (ИСИМОД) томонидан олиб борилган алоҳида ташқи баҳолаш шуни ко'рсатдики, бу ҳодиса "баландликдаги ҳудуддан келиб чиққан муз-тош ко'чкиси" бо'лиши мумкин. Бу ҳодиса Бҳоте Коши дарёсининг ирмог'и бо'лган Ленде Холага "катта миқдордаги муз ва тош қолдиқлари" кириб келишига сабаб бо'лди. Бу оқим, о'з навбатида, дарёда то'сатдан то'лқинларни келтириб чиқарди ва сув, чо'кинди ва катта тошларни қуйи оқимга олиб кирди.

ИСИМОДнинг топилмалари шуни ко'рсатдики, қуйи оқимдаги дарё сатҳи атиги 30 дақиқа ичида етти-то'ққиз метрга ко'тарилди, бу эса бир нечта сув мониторинги стансияларининг вайрон бо'лишига ёки шикастланишига олиб келди. Тошқин видеоларида қолдиқлар ва сувнинг тик тог'лар билан чегарадош дарё бо'йлаб тез оқиб тушаётгани ко'рсатилган.

Чоршанба куни музликнинг қулашининг аниқ сабаби нома'лумлигича қолмоқда. Шунга қарамай, олимлар йиллар давомида Ҳимолай тог'ларидаги музларнинг эриши ва абадий музликлар ҳақида доимий равишда огоҳлантириб, буни ҳароратнинг ко'тарилиши ва иқлим о'згариши билан бог'лаб келишган. Бу ҳодиса, о'з навбатида, сув тошқини каби хавфларни кучайтиради.

Доктор Кук со'нгги йилларда Ҳиндистон, Швейцария ва Италияда музликларнинг қулаши натижасида юзага келган шунга о'хшаш сув тошқинлари ва ко'чкиларни та'кидлади. 2021-йилда Ҳиндистоннинг Чамоли водийсида Ҳимолай музлигининг катта қисми қулаб тушди ва 200 кишининг ҳаётига зомин бо'лган вайроналар ва сув оқимини келтириб чиқарди. Кейинчалик олимлар бу қулашнинг та'сирини 15 та атом бомбасига тенг деб ҳисоблашди. Ҳатто Непалда ҳам о'тган йили Тибетда музлик ко'лининг портлаши туфайли худди шу минтақада сув тошқини кузатилди.

ИСИМОД мутахассиси Моҳд Фаруқ А'замнинг та'кидлашича, Ернинг музлаган минтақалари бо'лган криосферадаги хавфларнинг тобора ко'пайиб бораётгани "ҳар қачонгидан ҳам ко'проқ ко'риниб бормоқда. О'згариш сур'ати шунчалик тезки, ҳозирги са'й-ҳаракатлар бунга эришишга қийналмоқда".

Ҳар қандай битта ҳодисани иқлим о'згариши билан аниқ бог'лаш қийин бо'лса-да, доктор Кук шундай деди: "Ушбу ҳодисаларнинг нақшига назар ташласангиз, иқлим о'згариши та'сир қилиши мумкин деб о'йлайсиз". У шундай деб та'кидлади: "Мантиқ шундаки, сайёра исиб бораётганда музликларнинг қисқаришини, ко'п миқдорда қор эришини ко'расиз. Ба'зи тог' ёнбаг'ирларини қисман ушлаб турган абадий музлик [асрлар давомида музлаб қолган тупроқ] исинмоқда, эримоқда ва ёмонлашмоқда." У шундай хулоса қилди: "Шундай қилиб, сиз ко'проқ ко'чкилар, вайроналар оқими, музликларнинг эриши, ко'лларнинг портлаши, музликларнинг қулашига дуч келасиз, чунки иқлим исиши охир-оқибат бу баланд тог' муҳитини беқарорлаштиради."