«Шақоллар ва ғанимлар» — Тошкент ЙҲХБ матбуот котибининг танқидга жавоби
Тошкент ЙҲХБ матбуот котиби болалар иштирокидаги видео жойлаштирилганидан кейинги танқидлар оқимига жавобан ИИВ матбуот котибининг эски видеосини жойлаштирди. Унда у милиция ҳақида ёмон гапирадиганлар «шоқоллар ва ғаразгўйлар» эканини айтади. Бу видео ҳам танқидларга сабаб бўлди. Экспертлар биринчи роликни болалар ҳуқуқларининг бузилиши деб аташди.
«Шоқоллар ва ғанимлар» — Тошкент ЙҲХБ матбуот котиби танқидга шундай жавоб берди
Ўзбекистон президенти Шавкат Мирзиёевнинг бу икки иқтибосини деярли 10 йил ажратиб туради: биринчиси 2017 йилга, иккинчиси — 2026 йилга тегишли. Ўша 2017 йилда давлат раҳбари ўша пайтда милиция деб аталган тузилмани «халқ манфаатларига хизмат қилишга» мажбур бўлган «жамиятга йўналтирилган профессионал хизмат»га айлантириш тўғрисидаги фармонни имзолаган эди.
Ўтган ўн йилликда мамлакатда ва ИИВ тизимида кўп нарса ўзгарди. Бироқ баъзи эски қарашлар ва хулқ-атвор моделлари ҳали ҳам ўзларини намоён қилмоқда. Ўтган ҳафтада кенг муҳокамага сабаб бўлган вазият бунга мисоллардан бири бўлди.
18 октябрь куни Тошкент шаҳар ИИББ ЙҲХБ матбуот котиби Қаҳрамон Худойберганов Ўзбекистон ИИВ матбуот котиби Шоҳруҳ Ғиёсов иштирокидаги видеони жойлаштирди. Видеода оператор (саволлар) ва Шоҳруҳ Ғиёсов (жавоблар) ўртасидаги қуйидаги мулоқот янграйди:
— А нега ҳамма кўчада милиция ҳақида ёмон гапиради?
— Милиция ҳақида фақат шоқоллар ва ғанимлар ёмон гапиради.
— Қолганлар-чи?
— Қолганлар [унга] иши тушмаслигини сўраб дуо қилади.
Бу ролик янги эмас. У бир неча йил олдин ҳам жамоатчилик ва ОАВ эътиборини тортиб, танқидларга сабаб бўлган эди.
Қаҳрамон Худойбергановнинг 2 миллиондан ортиқ кузатувчиси бўлган Instagram’даги пости остида кўплаб шарҳлар пайдо бўлди, уларда фойдаланувчилар ИИВнинг иккала вакилини танқид қилиб, ҳафсаласи пир бўлганини билдиришган.
«Агар „барча одамлар“дан „нафратланадиганлар“ ва „иши тушмаслигини сўраб дуо қиладиганлар“ни айриб ташласангиз, қолдиқда ноль бўлади», — деб ёзган шарҳ қолдирганлардан бири.
Ролик бежиз эълон қилинмаган. Бу Қаҳрамон Худойбергановга 16 октябрдаги ўзи иштирок этган бошқа видеодан сўнг ёғилган танқидларга жавоб эди.
Кадрларда матбуот котиби бошқа икки нафар ИИБ ходими ва бир эркак билан бирга пойтахтдаги 183-сонли мактабнинг учинчи ёки тўртинчи синф ўқувчилари билан «профилактик суҳбат» ўтказмоқда. ЙҲХБ ходими болалардан ота-оналари уларни мактабга автомобилнинг олдинги йўловчи ўриндиғида олиб келганини сўрайди. Бир ўғил ва икки қиз бола қўл кўтаради.
Қаҳрамон Худойберганов уларни доскага чақиради, ёшини сўрайди — улар 9 ёшда, исмларини, шунингдек, оталарининг исмларини сўрайди. Болаларнинг юзлари яширилмаган. Улар олдинги ўриндиқда келишганини тасдиқлагач, ИИББ вакили ота-оналарига нисбатан маъмурий баённома тузиш учун уларни чақириш керакми ёки кечириш керакми, деб сўрайди. Синф кечиришни сўрайди, доска олдидаги болалар эса бошқа бундай қилмасликка ваъда беришади. Уларга 12 ёшгача олдида ўтириш мумкин эмаслиги тушунтирилади.
Биринчи суткада видеони 7,7 миллиондан ортиқ киши кўрди. Кўплаб фойдаланувчилар ЙҲХБ матбуот котибининг ҳаракатларини қоралади.
Мактабгача ва мактаб таълими вазирлиги «Газета»га ИИББ вакилларининг мактабга ташрифи олдиндан келишилмаганини маълум қилди. У ерда, шунингдек, «суҳбат» дарсдан сўнг ўтказилганини қўшимча қилишди.
Вазирликда таъкидланишича, бундай ҳаракатлар болалар ҳуқуқларини бузиши ва уларни қўрқитиши мумкин.
Болалар омбудсмани Сурайё Раҳмонова «Газета»га берган изоҳида бундай видеоёзувларни тарқатиш болалар ҳуқуқларини ҳимоя қилувчи қонунларга зид эканини айтди.
«Болани, ҳатто унинг ота-онаси йўл ҳаракати қоидаларини бузган ёки бошқа ҳуқуқбузарлик содир этган бўлса ҳам, сўроқ қилиш, уни видеога олиш ва боланинг қонуний вакили рухсатисиз ушбу кадрларни очиқ фойдаланишда тарқатиш бола манфаатларига зиддир», — деб таъкидлади у.
«Ҳеч бир ҳолатда бола ота-онасининг қилмишлари учун жавобгар бўлмайди. Болани кўплаб тенгдошлари олдида ноқулай аҳволга солиш унда ташвиш, хижолатчилик уйғотиши ва маълум даражада уни камситиши мумкин», — деди болалар омбудсмани.
Сурайё Раҳмонова болаларнинг хабардорлигини ошириш зарурлигини, бироқ бундай тадбирлар боланинг шахси ва дахлсизлигини ҳурмат қилган ҳолда, камситиш ва стигматизациясиз ўтказилиши кераклигини қўшимча қилди.
Зўравонликка қарши Nemolchi.uz лойиҳаси асосчиси Ирина Матвиенко таъкидлаганидек, «давлат органлари — болаларни зўравонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилиш тўғрисидаги қонунда мустаҳкамланган боланинг энг устун манфаатлари принципига риоя қилиши шарт бўлган биринчи тузилмалардир. Давлат органлари ходимлари — давлат вакилларидир ва улар давлат сиёсати ҳамда кафолатларига риоя қилишга мажбурдирлар. Шу жумладан, боланинг шахсий мулкий бўлмаган ҳуқуқларига, унга унинг тасвирлари ҳам киради».
Унинг сўзларига кўра, роликни эълон қилиш билан боғлиқ вазиятда «болалардан улар учун оқибатлари ҳақида кам ўйлаган ҳолда фойдаланилмоқда». «Уларни сўзлари учун буллинг қилишни, устидан кулишни бошлашлари мумкин. Уч нафар вояга етган эркак, қонун вакиллари, ўзлари қонунни бузишди — лекин ҳеч кимнинг, шу жумладан, ушбу видеони жойлаштирган матбуот хизматининг ҳам хаёлига оқибатлари ҳақида ўйлаш келмади. Ёки погонлар қонунчиликни бузишга ҳуқуқ берадими?» — деди у.
Ҳуқуқшунос ва фаол болаларнинг тасвирларини уларнинг ўзларининг эмас, ота-оналари ёки қонуний васийларининг розилигисиз эълон қилишга йўл қўйилмаслигини эслатди; бундай розилик ёзма равишда қайд этилиши мақсадга мувофиқдир. Аммо «ҳатто ота-оналар ёзма розилик берган бўлса ҳам, агар болалар учун салбий оқибатлар эҳтимоли бўлса, боланинг энг устун манфаатларига риоя қилиш принципи бу розиликдан юқори туриши мумкин».
«Болалар образлари фаол равишда эксплуатация қилинмоқда ва жамиятни манипуляция қилиш учун фойдаланилмоқда. Чунки болалар — эътиборни тортиш учун идеал магнитдир. Ҳатто ота-оналар ҳам интернетга жойланган нарса у ерда абадий қолишини ҳамиша ҳам тушунавермайдилар. Болалар улғайиб, болаликдаги видеоларини жойлаштириш бўйича фикрларини ўзгартиришлари мумкинлигини. Болаларга нисбатан тазйиқ бошланиши мумкинлигини. Уларнинг образларидан ғаразли мақсадларда фойдаланилиши мумкинлигини. Айнан шунинг учун давлат органлари бола манфаатларини ҳимоя қилишда биринчи бўлиб туришлари керак. Афсуски, ҳозирча биз буни кузатмаяпмиз», — деди Ирина Матвиенко.
Болалар акс этган ролик остидаги салбий шарҳлар оқими жамоатчилик асло Қаҳрамон Худойберганов ва Шоҳруҳ Ғиёсов томонида эмаслигини кўрсатди. Тез орада у шарҳ қолдириш имкониятини ёпиб қўйди. Бироқ роликни ўчириб ташламади. Ундан кечирим сўраш ёки ноҳақлигини тан олиш ҳам билдирилмади.